Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
PHẦN I
A - LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. Những đặc điểm đối tượng nghiên cứu
a- Đối tượng học sinh.
Năm học 2003 - 2004 trường giao cho tôi trực tiếp giảng dạy môn sinh
học ở 2 lớp 6A và 6B. Nhìn chung chất lượng học sinh không đồng đều về
học lực cũng như về khả năng nhận thức.
- Lớp 6A: 49 em về học lực trội hơn lớp 6B, hiếu động, nhanh nhẹn, hoạt
bát nhưng đôi khi hay thái quá, hay ồn mất trật tự trong nghiên cứu vật
mẫu.
- Lớp 6B: 46 em ổn định về nề nếp song trong những giờ quan sát tranh,
vật mẫu các em chưa thực sự cố gắng hết mình.
Nhìn chung các em nhiệt tình, ham hiểu biết thích tìm tòi khám phá thế
giới tự nhiên của các loài thực vật xung quanh. Đây chính là động lực
thuận lợi giúp tôi thêm quyết tâm nghiên cứu đề tài sáng kiến kinh nghiệm
này
b- Nhìn nhận về giáo viên giảng dạy môn sinh lớp 6:
Ngay từ đầu năm 2002 - 2003 trường chúng tôi đã tiến hành bố trí
những đồng chí giáo viên có trình độ chuyên môn đạt chuẩn trở lên để
đứng lớp thay sách, trong đó có bộ môn sinh học. Mặc dù kinh nghiệm
giảng dạy nhiều năm của bản thân đã có song về phương pháp đổi mới
trong thay sách vẫn còn lúng túng đặc biệt là phương pháp. Tất cả chúng
tôi được giao nhiệm vụ có tính chất chiến lược của ngành. Bản thân tôi
cũng như các đồng chí được giao nhiệm vụ giảng dạy ở những lớp thay
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
1
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
sách không tránh khỏi trăn trở lo toan về việc đổi mơí phương pháp giảng
dạy, tôi quyết tâm nghiên cứu lý luận và thực tiễn của yêu cầu cấp bách
trong đổi mới phương pháp để tiến hành đề tài.

sinh tự học, tự tìm tòi kiến thức.
B- PHẠM VI GIỚI HẠN ĐỀ TÀI
- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh 2 lớp 6A và 6B trường THCS Xuân
Trường.
- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 9 - 2003 đến tháng 03 - 2004.
- Giới hạn đề tài: Đề tài của tôi chỉ đề cập một vấn đề nhỏ trong việc đổi
mới phương pháp dạy học ở môn sinh học 6. Đó là " Rèn kĩ năng quan sát
cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6".
C- CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH
- Khảo sát tìm hiểu về chất lượng, học lực đầu năm môn sinh học 6 ( tháng
9 - 2003).
- Tham khảo tài liệu phân tích sơ lược đặc điểm đối tượng.
- Thực nghiệm trên đối tượng học sinh.
- Viết sáng kiến kinh nghiệm.
D- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Phương pháp điều tra quan sát.
- Phương pháp nghiên cứu lý luận.
- Phương pháp thực nghiệm.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
3
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
- Phương pháp trắc nghiệm đối chứng so sánh.
- Phương pháp nêu gương.
- Kết hợp nhiều phương pháp hỗ trợ khác
E - TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
- Sách giáo viên sinh học 6 cũ xuất bản năm 1981
- Sách giáo viên sinh học 6 xuất bản năm 2002.
- Sách phân loại thực vật - Đại học sư phạm.
- Giáo học pháp - Đại học sư phạm.
- Tài liệu đổi mới phương pháp dạy học do phòng giáo dục cấp.

tìm tòi phát hiện kiến thức sinh học. Người dạy tổ chức hướng dẫn giao
việc để học sinh thực hiện các hoạt động học tập, theo dõi giúp đỡ để học
sinh đạt được kết quả nhận thức, là người uốn nắn khi học sinh gặp khó
khăn là trọng tài mẫu mực chính xác khi học sinh thảo luận.
c- Cơ sở khoa học về nhiệm vụ của học sinh.
- Học sinh phải được tiếp nhận kiến thức theo quy luật của quá trình
nhận thức từ đó xác định được phương pháp chủ đạo trong dạy học sinh
học 6 là quan sát.
- Học sinh có nhu cầu tìm hiểu khám phá.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
6
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
- Học sinh tự tham gia các hoạt động quan sát nghiên cứu do giáo viên
tổ chức hướng dẫn. Giáo viên giúp học sinh điều chỉnh và hoàn thiện
kiến thức.
- Học sinh chủ động thực hiện các hoạt động học tập ( cá nhân hoặc
theo nhóm) dưới sự điều khiển của giáo viên.
2. Cơ sở thực tiễn.
Về kênh chữ : Kiến thức trên hệ thống kênh chữ thu gọn, rõ ràng, trọng
tâm. Hệ thống câu hỏi có tính chất tổng hợp nhưng vừa sức và đưa học
sinh về thế chủ động trong nhận thức. Để trả lời được các câu hỏi các em
phải quan sát, đây là đặc thù của bộ môn sinh học nói chung và sinh học 6
nói riêng. Câu hỏi lôgíc đưa học sinh đến với những hoạt động học tập liên
tiếp có tính hệ thống để đạt được kiến thức cần tìm tòi. Tuy nhiên từ hệ
thống câu hỏi trên cũng cho phép học sinh có nhiều cách trả lời khác nhau
về một hiện tượng quan sát được ( do khả năng quan sát, thu nhận kiến
thức của các em đều không giống nhau). Ở đây biểu hiện tính đa dạng
phong phú ngôn từ diễn đạt, cách nói cách nhìn nhận và khả năng tư duy
của học sinh. Song mấu chốt của vấn đề là các em được tự hoạt động tìm
tòi ra kiến thức mới. Cuối bài có phần chốt kiến thức học sinh cần có được

em có thể tiến hành quan sát cấu tạo vật thể bằng kính lúp, kính hiển vi
trên các tiêu bản có sẵn.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
8
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
B- BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
1. Bằng việc chủ động quan sát giúp học sinh tự nhận định khái quát
vấn đề cần nghiên cứu.
a- Quan sát trên mẫu vật : Bằng trực giác và xúc giác kiểm tra vật mẫu
học sinh sẽ tìm tòi kiến thức khái quát nhận định được bao quát kiến thức
cần nghiên cứu.Biết phân tích hay mô tả mẫu vật từ đó học sinh tự thu thập
thông tin vào vở bài tập hay phiếu học tập.
Ví dụ: Bài 9 : Các loại rễ và các miền của rễ
Mục tiêu: Qua bài học học sinh nhận biết được rễ cọc rễ chùm. Biết phân
loại rễ, từ đó nêu lên được đặc điểm của rễ cọc và rễ chùm. Biết lấy ví dụ
thực tiễn và ứng dụng làm bài tập.
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- GV yêu cầu học sinh đặt các bộ - HS làm theo lệnh
rễ của nhóm mình có lên bàn học.
- GV định hướng : Các em hãy - HS trao đổi nhóm tìm những cây
có bộ rễ giống nhau xếp thành một nhóm
phân chia các bộ rễ của nhóm
mình thành 2 nhóm.
- GV theo dõi hoạt động của học - HS chia những bộ rễ hiện có thành 2 nhóm
sinh
Lưu ý HS có thể xếp sai Nhóm 1: Gồm rễ cây bưởi và cây nhãn
Nhóm 2 : Rễ cây lúa,rễ cây tỏi
- GV yêu cầu học sinh đối chiếu - HS quan sát tranh đối chiếu thực tế
thực tế với hình 9.1a và 9.1 b
- GV định hướng cho học sinh

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
Trên cơ sở học sinh xác định được đâu - Phân biệt nhóm cây :
là nhóm cây rễ cọc, đâu là nhóm cây + rễ cọc
rễ chùm trong mẫu vật của tổ + rễ chùm
- GV định hướng cho học sinh quan sát - Học sinh quan sát đại diện rễ cọc và rễ
so sánh rễ cọc khác rễ chùm những chùm bằng mắt thường và bằng kính
lúp.
điểm nào.
GV yêu cầu học sinh quan sát rễ cây
bưởi - Rễ cây bưởi (rễ cọc) gồm 1 rễ cái to dài
và ghi lại đặc điểm của rễ cây bưởi. Rồi từ đó mọc ra các rễ con nhỏ hơn
và rễ cháu bé li ti.
- GV yêu cầu học sinh đối chiếu kết - HS đối chiếu trên hình 9.1 a
quả quan sát nhận xét với hình 9.1 a
- GV yêu cầu học sinh xác định rễ cái, - Học sinh xác định các rễ cái, con,
con, cháu trên hình cháu trên hình.
+ GV yêu cầu HS quan sát rễ lúa ghi - HS quan sát ghi lại đặc điểm : rễ
lúa( rễ lại đặc điểm. chùm)gồm nhiều rễ to dài gần
bằng nhau
mọc toả chùm từ gốc thân không có rễ
cái
- Cho học sinh thực hành trên vật mẫu - HS thực hành trên vật mẫu
bằng cách cho HS cầm những bộ rễ
khác nhau và nhận xét nêu ý kiến về
đặc điểm của rễ và xếp loại.
- Học sinh thực hành trên hình 9.1 a,
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
11
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
9.1 b

- Dùng các từ sau đây :
Rễ cọc, rễ chùm
điền vào chỗ trống cho thích hợp. - HS hoàn thành phiếu học tập. Báo
cáo
Có 2 loại rễ chính: (1) và (2) trước lớp, các tổ còn lại nhận xét bổ
sung.
- (3) có rễ cái to khoẻ đâm sâu
xuống đấtvà nhiều rễ con mọc xiên.
Từ các rễ con lại mọc ra nhiều rễ bé
hơn nữa.
(4) gồm nhiều rễ to dài gần bằng
nhau thường mọc toả ra từ gốc, thân
thành 1 chùm.
+ Đáp án: 1. Rễ cọc
2. Rễ chùm
3. Rễ cọc
4. Rễ chùm
- GV treo bảng chuẩn kiến thức để học
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
13
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
sinh so sánh và nhận xét hiểu biết của - HS tự cho điểm nhóm mình.
nhóm mình.
Như vậy để hoàn thành được dạng bài tập này học sinh phải có kiến
thức tổng hợp về các loại rễ, biết phân biệt các loại rễ và biết được đặc
điểm của từng loại rễ.
4. Quan sát cấu tạo hiển vi và chức năng của từng bộ phận.
Yêu cầu học sinh phải biết quan sát trên tranh vẽ hoặc các tiêu bản
hiển vi có sẵn. Giáo viên cung cấp cho học sinh một nguyên tắc quan sát
đó là: Quan sát cấu tạo chung khái quát đến quan sát cấu tạo chi tiết và từ

5. Quan sát diễn biến thí nghiệm hoặc theo dõi diễn biến kết quả.
Khi quan sát học sinh tự rút ra được mục đích thí nghiệm, tự dự đoán
được kết quả, tự giải thích.
Ví dụ bài 14: Thân dài ra do đâu.
Mục tiêu của bài là học sinh phải biết được thân dài ra do phần ngọn
( sự phân chia ở các tế bào ở mô phân sinh ngọn). Bấm ngọn tỉa cành ở
những giai đoạn thích hợp, đối với từng loại cây trồng sẽ đem lại năng suất
cao.
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh

Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
15
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
- GV cho học sinh mô tả lại thí nhiệm của - HS mô tả lại thí
nghiệm
nhóm đã làm ( nếu lớp không làm GV làm thì
giáo viên có thể trình bày trước lớp).
? Việc ngắt ngọn ở một số cây khi tiến hành - HS trả lời.
thí nghiệm nhằm mục đích gì ?
? Qua thí nghiệm trên em có nhận xét gì về - HS trả lời.
sự dài ra của 2 nhóm cây ngắt ngọn và không
ngắt ngọn ?
? Theo em thân cây dài ra là do bộ phận nào? - HS trả lời - giải
thích.
Hãy giải thích ?
6. Quan sát hiện tượng sinh lý thực vật.
Khi quan sát các em biết nhận xét các hiện tượng thực tế, kết hợp với
quan sát các thí nghiệm chứng minh. Học sinh biết giải thích biểu hiện của
các hiện tượng sinh lý thực vật.
Ví dụ : - Bài 17 : " Sự vận chuyển các chất trong thân"

Ví dụ : Bài 53: "thăm quan thiên nhiên"
- Quan sát bao quát khu sinh thái cần đến.
- Quan sát những sinh vật đang sống ở đó.
- Nhận định quan sát những yếu tố ảnh hưởng.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
17
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
- Quan sát một số đặc điểm ngoài của một số cây quen thuộc hay một số
cây không biết tên và xếp chúng vào bảng phân loại thực vật.
Ví dụ: Phân loại về lớp 1 lá mầm, lớp 2 lá mầm.
C - KẾT QUẢ
Qua thời gian giảng dạy 7 tháng trên 2 lớp 6A và 6B. Tôi rất chú
trọng rèn luyện kỹ năng quan sát cho các em qua các hoạt động học tập,
với những biện pháp cụ thể mà tôi đã trình bày ở trên. Hiện nay hầu hết
các em đều nắm được quy luật chung tất yếu của phương pháp quan sát -
đó là đi từ cái chung khái quát đến cái riêng chi tiết cụ thể.
Hiện nay chỉ cần khi giáo viên xuất hiện mô hình , tranh, vật thật theo
nội dung thì các em đã có sự chú ý quan sát chung, nhận định chung, dự
đoán ý đồ,nội dung cần quan sát.
Học sinh đã có thói quen phân tích vật mẫu, tranh vẽ, mô hình theo
các nội dung tìm hiểu kiến thức, khi có định hướng của giáo viên.Yêu
thích môn sinh học
• Kết quả thu được như sau:
a- Khảo sát đầu năm: 20 - 09 - 2003
TT Lớp
Tổng
số
Giỏi Khá TB Yếu Kém
Ghi
chú

của dạy học sinh học thì dễ đem lại thành công cho tiết học. Học sinh chủ
động trong việc lĩnh hội tri thức, ghi nhớ sâu, có khả năng vận dụng thực
tiễn.
2- Sử dụng phương pháp quan sát trong dạy học sinh học nên cho học sinh
quan sát cá nhân - học sinh tư duy tự lập, lĩnh hội kiến thức và trình bày ý
kiến trước nhóm - nhóm trình bày trước lớp.
3- Khi quan sát học sinh phải theo định hướng của giáo viên và tuân theo
quy luật của quá trình nhận thức " từ trực quan sinh động đến tư duy trừu
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
19
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
tượng". Việc tái hiện kiến thức cũng như việc sắp xếp nội dung kiến thức
cho phù hợp thì hiệu quả của việc sử dụng phương pháp mới cao.
4- Xuất hiện tranh, vật mẫu, mô hình, thí nghiệm phải đúng lúc, đúng thời
điểm. Giáo cụ trực quan phải mang tính chính xác mô phạm, không qua
loa đại khái.
5- Việc đánh giá một tiết dạy sinh học cần chú ý tới kỹ năng quan sát và sử
dụng đồ dùng học tập như mẫu vật, tranh, của học sinh kết hợp với việc
đánh giá kết quả nhận thức của học sinh.
E- ĐỀ NGHỊ:
1. Đồ dùng dạy học : Đề nghị có đầy đủ đồ dùng dạy học cả về số
lượng và chất lượng.
2. Tài liệu : Có đầy đủ các tài liệu liên quan đến đổi mới phương pháp
dạy học trong chương trình thay sách nói chung và bộ môn sinh học
nói riêng.
3. Bồi dưỡng : Tổ chức các lớp bồi dưỡng cho giáo viên đứng lớp cả về
lý luận cũng như thực hành dạy mẫu.
Trên đây chỉ là bước đầu trong tư duy đổi mới phương pháp dạy học
nói chung và phương pháp dạy sinh học 6 nói riêng chắc hẳn không tránh
khỏi những thiếu sót, hạn chế. Tôi rất mong được các bạn đọc, thầy cô