Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
Phần I
A - lý do chọn đề tài
1. Những đặc điểm đối t ợng nghiên cứu
a- Đối t ợng học sinh .
Năm học 2003 - 2004 trờng giao cho tôi trực tiếp giảng dạy môn sinh
học ở 2 lớp 6A và 6B. Nhìn chung chất lợng học sinh không đồng đều về
học lực cũng nh về khả năng nhận thức.
- Lớp 6A: 49 em về học lực trội hơn lớp 6B, hiếu động, nhanh nhẹn, hoạt
bát nhng đôi khi hay thái quá, hay ồn mất trật tự trong nghiên cứu vật mẫu.
- Lớp 6B: 46 em ổn định về nề nếp song trong những giờ quan sát tranh,
vật mẫu các em cha thực sự cố gắng hết mình.
Nhìn chung các em nhiệt tình, ham hiểu biết thích tìm tòi khám phá thế
giới tự nhiên của các loài thực vật xung quanh. Đây chính là động lực
thuận lợi giúp tôi thêm quyết tâm nghiên cứu đề tài sáng kiến kinh nghiệm
này
b- Nhìn nhận về giáo viên giảng dạy môn sinh lớp 6:
Ngay từ đầu năm 2002 - 2003 trờng chúng tôi đã tiến hành bố trí
những đồng chí giáo viên có trình độ chuyên môn đạt chuẩn trở lên để
đứng lớp thay sách, trong đó có bộ môn sinh học. Mặc dù kinh nghiệm
giảng dạy nhiều năm của bản thân đã có song về phơng pháp đổi mới
trong thay sách vẫn còn lúng túng đặc biệt là phơng pháp. Tất cả chúng tôi
đợc giao nhiệm vụ có tính chất chiến lợc của ngành. Bản thân tôi cũng nh
các đồng chí đợc giao nhiệm vụ giảng dạy ở những lớp thay sách không
tránh khỏi trăn trở lo toan về việc đổi mơí phơng pháp giảng dạy, tôi quyết
tâm nghiên cứu lý luận và thực tiễn của yêu cầu cấp bách trong đổi mới ph-
ơng pháp để tiến hành đề tài.
c- Đặc điểm bộ môn sinh học 6:
Chơng trình sinh học 6 nghiên cứu chủ yếu về giới thực vật - một thế
giới tự nhiên bao quanh chúng ta gần gũi. Vì vậy nguồn vật mẫu sống động
và dễ kiếm tìm. Vật mẫu là phơng tiện dạy học mang lại hiệu quả cao, thu

mới phơng pháp dạy học ở môn sinh học 6. Đó là " Rèn kĩ năng quan sát
cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6".
C- Các b ớc tiến hành
- Khảo sát tìm hiểu về chất lợng, học lực đầu năm môn sinh học 6 ( tháng 9
- 2003).
- Tham khảo tài liệu phân tích sơ lợc đặc điểm đối tợng.
- Thực nghiệm trên đối tợng học sinh.
- Viết sáng kiến kinh nghiệm.
D- ph ơng pháp nghiên cứu
- Phơng pháp điều tra quan sát.
- Phơng pháp nghiên cứu lý luận.
- Phơng pháp thực nghiệm.
- Phơng pháp trắc nghiệm đối chứng so sánh.
- Phơng pháp nêu gơng.
- Kết hợp nhiều phơng pháp hỗ trợ khác
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
2
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
E - Tài liệu nghiên cứu
- Sách giáo viên sinh học 6 cũ xuất bản năm 1981
- Sách giáo viên sinh học 6 xuất bản năm 2002.
- Sách phân loại thực vật - Đại học s phạm.
- Giáo học pháp - Đại học s phạm.
- Tài liệu đổi mới phơng pháp dạy học do phòng giáo dục cấp.
- Chuyên đề dạy học theo phơng pháp tích cực
- Tài liệu đổi mới phơng pháp dạy học với phơng pháp dạy học tích cực
do thạc sỹ Lê Văn Oanh giáo viên trờng đại học Hồng Đức viết năm
2003.
Phần II
Nội dung

- Học sinh tự tham gia các hoạt động quan sát nghiên cứu do giáo viên
tổ chức hớng dẫn. Giáo viên giúp học sinh điều chỉnh và hoàn thiện
kiến thức.
- Học sinh chủ động thực hiện các hoạt động học tập ( cá nhân hoặc
theo nhóm) dới sự điều khiển của giáo viên.
2. Cơ sở thực tiễn.
Về kênh chữ : Kiến thức trên hệ thống kênh chữ thu gọn, rõ ràng, trọng
tâm. Hệ thống câu hỏi có tính chất tổng hợp nhng vừa sức và đa học sinh
về thế chủ động trong nhận thức. Để trả lời đợc các câu hỏi các em phải
quan sát, đây là đặc thù của bộ môn sinh học nói chung và sinh học 6 nói
riêng. Câu hỏi lôgíc đa học sinh đến với những hoạt động học tập liên tiếp
có tính hệ thống để đạt đợc kiến thức cần tìm tòi. Tuy nhiên từ hệ thống
câu hỏi trên cũng cho phép học sinh có nhiều cách trả lời khác nhau về một
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
4
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
hiện tợng quan sát đợc ( do khả năng quan sát, thu nhận kiến thức của các
em đều không giống nhau). ở đây biểu hiện tính đa dạng phong phú ngôn
từ diễn đạt, cách nói cách nhìn nhận và khả năng t duy của học sinh. Song
mấu chốt của vấn đề là các em đợc tự hoạt động tìm tòi ra kiến thức mới.
Cuối bài có phần chốt kiến thức học sinh cần có đợc trong bài học. Nh vậy
dù cách diễn đạt nh thế nào, con đờng đi ra sao thì cuối cùng cả tập thể lớp
đều đi đến đích là phần kết luận màu hồng ở cuối bài. Màu sắc đậm rõ nét
đợc in trong khuôn hình màu có tác dụng kích thích các em để ý đến cái
đích mà bài học các em đạt đợc. Nhiều đơn vị kiến thức đợc cung cấp cho
học sinh dới dạng thông tin yêu cầu kỹ năng làm việc tự lực với sách giáo
khoa của học sinh cũng phải rèn luyện, trau dồi, trao đổi nhóm để có cách
nắm bắt kiến thức một cách chủ động. Ngoài ra kênh chữ còn có còn có
mục " Em có biết " hỗ trợ cho kiến thức trong bài học. Đây thờng là những
mẫu chuyện về giới thực vật ngắn gọnsúc tích, hay đáp ứng nhu cầu của

Ví dụ: Bài 9 : Các loại rễ và các miền của rễ
Mục tiêu: Qua bài học học sinh nhận biết đợc rễ cọc rễ chùm. Biết phân
loại rễ, từ đó nêu lên đợc đặc điểm của rễ cọc và rễ chùm. Biết lấy ví dụ
thực tiễn và ứng dụng làm bài tập.
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- GV yêu cầu học sinh đặt các bộ - HS làm theo lệnh
rễ của nhóm mình có lên bàn học.
- GV định hớng : Các em hãy - HS trao đổi nhóm tìm những cây
có bộ rễ giống nhau xếp thành một nhóm
phân chia các bộ rễ của nhóm
mình thành 2 nhóm.
- GV theo dõi hoạt động của học - HS chia những bộ rễ hiện có thành 2 nhóm
sinh
Lu ý HS có thể xếp sai Nhóm 1: Gồm rễ cây bởi và cây nhãn
Nhóm 2 : Rễ cây lúa,rễ cây tỏi
- GV yêu cầu học sinh đối chiếu - HS quan sát tranh đối chiếu thực tế
thực tế với hình 9.1a và 9.1 b
- GV định hớng cho học sinh
nhận biết đâu là nhóm cây có rễ
cọc, đâu là nhóm cây có rễ chùm
? GV yêu cầu học sinh xác định - HS xác định
nhóm cây có rễ cọc và nhóm cây
có rễ chùm.
b- GV rèn kĩ năng quan sát nhận - HS quan sát hình 9.2 phân loại rễ vào
phiếu định cho học sinh bằng cách phiếu học tập.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
6
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
yêu cầu học sinh quan sát hình 9.2 - Cây rễ cọc: Cây bởi, hồng xiêm,
và làm phiếu học tập phân loại rễ - Cây rễ chùm: cây tỏi, cây lúa

quả quan sát nhận xét với hình 9.1 a
- GV yêu cầu học sinh xác định rễ cái, - Học sinh xác định các rễ cái, con,
con, cháu trên hình cháu trên hình.
+ GV yêu cầu HS quan sát rễ lúa ghi - HS quan sát ghi lại đặc điểm : rễ lúa( rễ
lại đặc điểm. chùm)gồm nhiều rễ to dài gần bằng nhau
mọc toả chùm từ gốc thân không có rễ
cái
- Cho học sinh thực hành trên vật mẫu - HS thực hành trên vật mẫu
bằng cách cho HS cầm những bộ rễ
khác nhau và nhận xét nêu ý kiến về
đặc điểm của rễ và xếp loại.
- Học sinh thực hành trên hình 9.1 a,
9.1 b
Chú ý: Tăng số lợng HS đợc biểu
hiện mình trớc tập thể.
b- Giáo viên rèn kỹ năng quan sát cho học sinh, sau khi biết đ ợc các đặc
điểm đặc tr ng của rễ cọc, rễ chùm bằng cách: cho HS phân nhóm lại
các loại rễ mà tổ mình có cho chính xác.
- Qua nắm đợc đặc điểm các tổ, nhóm tiến hành phân nhóm lại rễ. Cho
báo cáo trớc lớp.
- Từ những cái chung nhất, khaí quát qua quan sát học sinh đã nêu đợc
đặc điểm riêng biệt của các đơn vị kiến thức, hay từ cái chung, khái
quát học sinh đã tìm ra cái riêng, bản chất, cụ thể của từng đơn vị
kiến thức.
3. Bằng quan sát giúp học sinh bao quát tổng hợp kiến thức thông qua
việc thực hiện các bài tập tổng hợp.
Ví dụ bài tập 2 - Bài 9 " các loại rễ và các loại miền của rễ ". Để
chuẩn bị phần này có thể cho học sinh chép 2 vào vở bài tập hoặc thực
hiện bằng hệ thống phiếu học tập. Đối với tôi, phiếu học tập phải cụ thể, rõ
ràng và xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ mang tính khoa học và tính giáo dục

Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
9
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
Nh vậy để hoàn thành đợc dạng bài tập này học sinh phải có kiến thức
tổng hợp về các loại rễ, biết phân biệt các loại rễ và biết đợc đặc điểm của
từng loại rễ.
4. Quan sát cấu tạo hiển vi và chức năng của từng bộ phận.
Yêu cầu học sinh phải biết quan sát trên tranh vẽ hoặc các tiêu bản
hiển vi có sẵn. Giáo viên cung cấp cho học sinh một nguyên tắc quan sát
đó là: Quan sát cấu tạo chung khái quát đến quan sát cấu tạo chi tiết và từ
đó mà dự đoán, nhận địnhvề chức năng sinh lý của các cơ quan, bộ phận.
Ví dụ: Bài 9 - Các loại rễ và các miền của rễ.

Hoạt động của GV Hoạt động của HS
Phần 2 : Các miền của rễ
- GV yêu cầu học sinh tham khảo - HS tham khảo 2 SGK

2 SGK.
- GV định hớng : HS quan sát h-9.3 - HS quan sát hình 9.3 xác định vị trí
SGK ghi nhớ kiến thức bằng trực giác các miền của rễ trên tranh.
xác định vị trí các miền của rễ trên tranh.
- GV rèn luyện kỹ năng quan sát bằng - HS xác định các miền của rễ trên
cách cho HS xác định các miền của rễ vật thật
trên vật thật.
+ L u ý : Cho nhiều HS đợc thực hành
và biểu hiện hiểu biết trớc tập thể.
GV định hớng : với vị trí các miền của - HS đối chiếu vị trí của các miền
rễ thì chức năng của mỗi miền nh thế với chức năng mỗi miền của rễ.
nào? GV yêu cầu đối chiếu với
( hoặc giáo viên có thể đa lên bảng phụ

quan sát các thí nghiệm chứng minh. Học sinh biết giải thích biểu hiện của
các hiện tợng sinh lý thực vật.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
11
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
Ví dụ : - Bài 17 : " Sự vận chuyển các chất trong thân"
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
1. Vận chuyển n ớc và muối khoáng hoà tan
-GV yêu cầu HS nêu dụng cụ để tiến hành - HS mô tả lại thí nghiệm.
thí nghiệm, sau đó mô tả lại thí nghiệm.
? Em có nhận xét gì về sự thay đổi màu - HS trả lời : Cánh hoa có màu hồng.
Sắc cánh hoa của cành hoa cắm vào cốc
nớc pha mực đỏ.
? Theo em vì sao cánh hoa lại chuyển HS : Có sự vận chuyển nớc và muối
sang màu hồng khi cắm cành hoa vào khoáng trong thân( nớc và muối
cốc nớcpha mực đỏ? khoángvận chuyển từ thân lên
cánh hoa).
- GV định hớng cho học sinh xác định - HS hoạt động quan sát lát cắt của thân
nớc và muối khoáng đợc vận chuyển trên kính lúp ( theo nhóm) và báo cáo
qua phần nào của thân, cành. Yêu cầu trớc lớp. - ( Nớc và muối khoáng học
sinh hoà tan vận chuyển qua mạch gỗ
cắt phần thân của cành cắm trong cốc của thân).
nớc màu đỏ và quan sát trong kính lúp
-Xác định nớc và muối khoáng chuyển
qua bộ phận nào của thân
( phần bị nhuộm màu)
7. Quan sát rộng ngoài môi tr ờng thiên nhiên để thu thập thông tin về
giới thực vật đa dạng và phong phú.
- Quan sát môi trờng sống và các yếu tố ảnh hởng đến sự sinh tồn - phát
triển của giới sinh vật nói chung và giới thực vật nói riêng. Khi quan sát

Giỏi Khá TB Yếu Kém
Ghi
chú
SL % SL % SL % SL % SL %
1 6A 49 0 0 6 12 25 51 15 31 3 6
2 6B 46 0 0 4 8,6 24 52 15 33 3 6,4
Tổng 95 0 0 10 20,6 49 103 30 64 6
12.
4
b-Kết quả khảo sát 22- 03 - 2004:
TT Lớp
Tổng
số
Giỏi Khá TB Yếu Kém
Ghi
chú
SL % SL % SL % SL % SL %
1 6A 49 10 10,5 11 32,5 26 53 2 4 0 0
2 6B 46 10 10,5 8 17,5 27 58,5 1 2,5 0 0
Tổng 95 20 21 19 50 53 11,5 3 6,5 0 0
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
13
Rèn kỹ năng quan sát cho học sinh tìm tòi kiến thức trên kênh hình sinh học 6
D - bài học kinh nghiệm
1- Khi giảng dạy một bài nào đó tất yếu chúng ta phải dựa vào mục tiêu
của bài học,dựa vào phơng tiện dạy học đã có và có thể có để học sinh thực
hiện hoạt động học tập đạt đợc mục tiêu nêu ra. Chúng ta cần phải xác định
và lựa chọn những phơng pháp cho phù hợp với nội dung kiến thức của bài
và đặc thù của bộ môn. Tuy nhiên trong dạy học nếu tách rời các phơng
pháp một cách độc lập thì hiệu quả của mỗi phơng pháp không cao. Nếu

những thiếu sót, hạn chế. Tôi rất mong đợc các bạn đọc, thầy cô giáo góp ý
kiến để sáng kiến này đợc áp dụng trong những năm học tiếp theo.
Xin chân thành cảm ơn.
Tháng 03 năm 2004.
Sáng kiến kinh nghiệm năm 2004
15