Quy định nguyên tắc suy đoán không phạm tội để bảo vệ quyền con người
của người bị buộc tội
1. Đặt vấn đề
Trong Luật La Mã cổ, thuật ngữ “Praesumptio boni viri” được hiểu là một suy đoán pháp lý
“người tham gia tố tụng được coi là trung thực cho đến khi bị chứng minh họ không phải là
người trung thực”. Suy đoán này được thừa nhận như là một nguyên tắc của luật tố tụng dân
sự trong việc xác định tư cách và quyền bình đẳng của các đương sự, được áp dụng trong
các tranh chấp để buộc các bên phải đưa ra các chứng cứ chứng minh, chứ không chỉ đưa ra
các yêu cầu tranh chấp.
Trong tố tụng hình sự thì lại khác. Nhà nước chiếm hữu nô lệ không thừa nhận nô lệ là chủ
thể của quan hệ pháp luật nên vấn đề lỗi của nô lệ không được xem xét đến trong các quan
hệ có liên quan đến lợi ích của nhà nước. Nhà nước phong kiến tiếp tục kế thừa tư tưởng
trên và áp dụng nguyên tắc suy đoán có lỗi. Người bị buộc tội (người bị tạm giữ, người bị khởi
tố hình sự, người bị đưa ra xét xử) luôn bị coi là có lỗi, cho nên các biện pháp tra tấn, dùng
nhục hình là một công cụ hợp pháp để điều tra vụ án.
Nhà nước tư sản đã đưa ra nhiều tư tưởng tiến bộ về quyền con người và quyền công
dân, một trong những tư tưởng tiến bộ đó là suy đoán không phạm tội. Nhưng tư tưởng suy
đoán không phạm tội trong thời kỳ đầu của nhà nước tư sản vẫn chưa được coi là một
nguyên tắc của luật tố tụng hình sự mà mới chỉ được thể hiện như là một lập luận để chống
lại các hình thức cưỡng chế khắc nghiệt vẫn còn tồn tại trong nhà nước tư sản lúc đó. Như
vậy, về mặt pháp lý, nguyên tắc suy đoán không phạm tội (hay ý tưởng của nó) chỉ được ghi
nhận khi Bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Pháp ra đời năm 1789. Nó đã đặt
một nền tảng pháp lý quan trọng, có ảnh hưởng to lớn đến tư duy pháp lý của nhiều nước về
bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự của người bị buộc tội.
Nguyên tắc suy đoán không phạm tội đến nay được thừa nhận trong nhiều điều ước quốc
tế. Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948 của Liên hợp quốc và Công ước quốc tế về quyền
chính trị và dân sự của Liên hợp quốc năm 1966 đều khẳng định: “Bất kỳ người bị buộc tội
nào đều có quyền suy đoán là không phạm tội cho đến khi lỗi của người đó được xác định
theo một trình tự do pháp luật quy định bằng phiên tòa xét xử công khai của Tòa án với sự
bảo đảm đầy đủ khả năng bào chữa của người đó”. Đây là một nguyên tắc rất đáng quan tâm
trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam khi chúng ta đang tiến hành xây dựng nhà nước

sự. Điều này cũng giống như không thể buộc bị cáo phải chứng minh lỗi của mình vì luật quy
định rõ ràng như vậy chứ không phải vì nguyên tắc suy đoán không phạm tội. Về khía cạnh
thực tiễn, nguyên tắc suy đoán không phạm tội khó có thể được chấp nhận bởi lẽ đa số các bị
cáo (được áp dụng nguyên tắc suy đoán không phạm tội) vẫn bị Tòa án tuyên bố là có phạm
tội. Tỷ lệ bị cáo được Tòa án tuyên bố không phạm tội so với tỷ lệ bị cáo bị tuyên bố là có
phạm tội trong thực tiễn ở các nước đều không đáng kể. Như vậy thì cần gì phải áp dụng
nguyên tắc suy đoán không phạm tội?
Quan điểm này không khoa học, vì không thể lập luận chỉ bằng cách viện dẫn luật hoặc
viện dẫn thực tiễn đơn thuần. Điều cần thiết là phải giải thích được vì sao luật lại quy định
hoặc vì sao lại có thực tiễn này. Có thể luật quy định như vậy chính từ yêu cầu của nguyên
tắc suy đoán không phạm tội; hoặc có thể thực tiễn đòi hỏi phải cần có nguyên tắc suy đoán
không phạm tội. Mặt khác, không thể có cái gọi là người bị buộc tội là người trong tình trạng
trung gian, chỉ là có phạm tội hoặc là không phạm tội chứ không có lựa chọn thứ ba.
2.4. Quan điểm thừa nhận
Hoạt động tố tụng hình sự khác với các hoạt động khác của con người - nơi mà hoạt động
nhận thức có thể kết thúc bằng một kết quả nhận thức mới hoặc có thể chưa đem lại kết quả
gì. Hoạt động tố tụng hình sự không thể kết thúc mà không có kết quả pháp lý cụ thể. Cơ
quan tiến hành tố tụng hình sự không thể kết thúc hoạt động tố tụng mà vấn đề có phạm tội
hay không phạm tội của người bị buộc tội vẫn chưa có kết luận và không thể nói rằng: “chúng
tôi không thể chứng minh được lỗi của người bị buộc tội nhưng chúng tôi lại không thể tin là
người bị buộc tội là không có tội”. Nhiệm vụ của tố tụng hình sự là khi kết thúc hoạt động tố
tụng phải xác định rõ ràng hoặc người bị buộc tội là người có phạm tội hoặc là người bị buộc
tội không phạm tội (trừ trường hợp đình chỉ vụ án). Như vậy, các cơ quan tiến hành tố tụng
phải xuất phát từ chỗ hoặc là người bị buộc tội được áp dụng nguyên tắc suy đoán không
phạm tội cho đến khi chứng minh được có phạm tội hoặc là người bị buộc tội bị áp dụng
nguyên tắc suy đoán có phạm tội cho đến khi chứng minh được là không phạm tội. Lịch sử
phát triển của tố tụng hình sự trên thế giới đã không chấp nhận nguyên tắc suy đoán có phạm
tội và đã phát triển theo hướng nhân đạo và ghi nhận nguyên tắc suy đoán không phạm tội.
Nhà nước ta cũng đã tiếp thu tư tưởng tiến bộ của nguyên tắc suy đoán không phạm tội và
ghi nhận nguyên tắc này như là một trong những nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự. Tuy

đương nhiên suy đoán không phạm tội cũng được áp dụng với người bị khởi tố hình sự,
người bị đưa ra xét xử chưa có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Phải khẳng định rằng, người bị buộc tội không đồng nghĩa với người phạm tội. Người bị
buộc tội mới chỉ là người bị tình nghi về việc thực hiện những hành vi có dấu hiệu của tội
phạm. Trách nhiệm hình sự chỉ bắt đầu khi bản án kết tội bị cáo có hiệu lực pháp luật chứ
không phải từ thời điểm có quyết định tạm giữ. Người bị buộc tội không phải là người phạm
tội và đây là tình trạng pháp lý khách quan của họ, do vậy đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố
tụng, xã hội và mọi người phải nhìn nhận và đối xử với họ như là người không phạm tội. Đây
là nghĩa vụ pháp lý, trừ một số hạn chế nhất định mà pháp luật cho phép áp dụng với những
người này như các biện pháp ngăn chặn, còn các quyền, lợi ích hợp pháp khác của họ vẫn
phải được pháp luật tôn trọng và bảo vệ. Dù rằng tâm lý đời thường điều này có thể khó
thuyết phục, ví dụ như người cướp giật bị bắt quả tang, với đầy đủ chứng cứ mà vẫn không bị
coi là có tội? Nhưng suy đoán không phạm tội là tình trạng pháp lý khách quan của người bị
buộc tội dựa trên các quy định của pháp luật. Vì vậy, nó có tính bắt buộc phải tuân thủ đối với
tất cả mọi người, kể các cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng. Pháp luật
nghiêm cấm đối xử với người bị buộc tội như là người phạm tội khi mà chưa có bản án của
tòa án kết tội người đó đã có hiệu lực pháp luật. Tình trạng này không phụ thuộc vào ý chí
chủ quan của các cơ quan tiến hành tố tụng và không cản trở hoạt động của các cơ quan tiến
hành tố tụng trong việc thu thập chứng cứ để chứng minh tội phạm và người phạm tội. Các
cơ quan tiến hành tố tụng có quyền có chính kiến của mình về lỗi của người bị buộc tội,
nhưng phải thể hiện chính kiến của mình trong nguyên tắc suy đoán không phạm tội. Suy
đoán không phạm tội được thừa nhận cho đến khi có bản án kết tội của tòa án đã có hiệu lực
pháp luật. Nói cách khác, chỉ có tòa án mới có quyền tuyên bố một người là người có phạm
tội. Đây là một trong những bảo đảm quan trọng đối với quyền con người của người bị buộc
tội. Bởi lẽ, Tòa án thực hiện chức năng xét xử với những nguyên tắc dân chủ, công khai tại
phiên tòa theo trình tự tố tụng chặt chẽ được pháp luật quy định. Việc truy cứu trách nhiệm
hình sự và kết tội người nào đó phải tuân thủ các quy định của pháp luật trong đó bao hàm cả
những bảo đảm pháp lý để sao cho trách nhiệm hình sự được áp dụng với người phạm tội
đích thực và phù hợp với mức độ lỗi của người đó. Suy đoán không phạm tội có nghĩa là lỗi
của người bị buộc tội phải được chứng minh một cách thuyết phục tại phiên tòa. Việc nghi

nhất. Điều muốn nói ở đây là, khi vụ án đang ở trong giai đoạn điều tra, truy tố hoặc đang xét
xử, chưa có bản án có hiệu lực pháp luật, thì người bị buộc tội vẫn là người không phạm tội
mà cơ quan thông tin đại chúng đã tuyên bản án kết tội đối với người bị buộc tội. Hội đồng xét
xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, bản án, quyết định của hội đồng xét xử phải dựa vào
các chứng cứ được xem xét công khai tại phiên tòa, không bị ràng buộc bởi bất kỳ ý kiến
đánh giá về chứng cứ, về tình tiết, sự kiện trong vụ án của bất kỳ ai. Nhưng hội đồng xét xử
bao gồm những con người và họ có thể phải chịu tác động tâm lý từ cơ quan thông tin đại
chúng khi nghị án. Không loại trừ khả năng trong số những người đọc báo, xem truyền hình,
nghe đài có thể có những người tham gia phiên tòa với tư cách người bị hại, người làm
chứng, người giám định hay người phiên dịch. Liệu có gì bảo đảm rằng những lời khai của họ
hoàn toàn không bị ảnh hưởng chi phối của những thông tin về vụ án mà họ biết được qua
các phương tiện thông tin đại chúng? Và như vậy, quá trình làm sáng tỏ sự thật của vụ án sẽ
trở nên khó khăn hơn. Nhưng vấn đề cần đặt ra ở đây là, nếu bản án của hội đồng xét xử có
những nội dung giống như cơ quan thông tin đại chúng đã khẳng định, thì trong nhận thức