ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Nguyễn Thị Ánh Nguyệt
NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC CỦA CÔN TRÙNG NƢỚC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
Nguyễn Thị Ánh Nguyệt NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG SINH HỌC CỦA CÔN TRÙNG NƢỚC
Ở VƢỜN QUỐC GIA BA VÌ, HÀ NỘI ng vt hc
Mã s: 60. 42. 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:

3.2.5. Thành phn loài b Cánh lông (Trichoptera) 40
3.2.6. Thành phn loài b Cánh cng (Coleoptera) 41
3.2.7. Thành phn loài b Hai cánh (Diptera) 41
3.2.8. Thành phn loài b Cánh vy (Lepidoptera) 42
3.2.9. Thành phn loài b Cánh rng (Megaloptera) 42
3.3. S ng cá th ca các b c ti khu vc nghiên cu 43
3.4. Mt s m ca quc ti các dng sinh cnh 44
3.4.1. Thành phc theo dng sinh cnh 45
3.4.2. M c theo các dng sinh cnh 54
 và mt s ch s ng 56
 ng v thành phn loài gia 3 dng sinh cnh 57
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 59
TÀI LIỆU THAM KHẢO 61
PHỤ LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bng 1. Mt s ch s thy lý, hóa hc ti các m thu mu 34
Bng 2. Cu trúc thành phc ti khu vc nghiên cu 35

Hình 5. M cá th gia các dng sinh cnh 55
 th hin s ng v thành phn loài gia các sinh cnh 58
1

MỞ ĐẦU
c gi vai trò quan trng trong h sinh thái các thy vc c
c chy. Mi mng thy vc, nhóm sinh vt này
u có nhc tính thích nghi phù hp. So vi nhiu nhóm sinh vt khác, côn
c có nhic tính ni tr ng loài, s ng cá th lc
bit chúng là nhng mt xích không th thiu trong chui th
c là nhng sinh vt tiêu th bc 1, bng thi li là ngun thc
a nhing vng. Nhic có quan h
mt thii vi. Mt s c gây hi là tác nhân truyn
bnh, tác nhân gây bnh, tác nhân phá hoi sn phm công nghip, nông nghi
Chính vì vng quan tâm nghiên cu ca nhiu nhà khoa
hc trên th gii.  Vit Nam, trong nhng 
c quan tâm nghiên cc bit là  các n Quc gia và các Khu bo tn
thiên nhiên ca Vit Nam, nh thng sông, sui phong phú, tim n
c. n Quc gia Ba Vì vi h ng thc vt phong phú
u nghiên cu ca các nhà khoa hc,
nhiu nghiên cu v  c. Chính vì th chúng tôi tin
hành thc hi tài “Nghiên cứu đa dạng sinh học của côn trùng nƣớc ở Vƣờn
Quốc gia Ba Vì, Hà Nội”, nhm m
 nh thành phn loài cc ti mt s h thng sui thuc
Vn Quc gia Ba Vì, Hà Ni
 Nghiên cu m ca quc: thành phn loài, m cá
th, m ng da vào mt s ch s  dng sinh hc theo các dng
sinh cnh.
.


c dng thành và u trùng. Bên c
các tác gi  cn mt s ng dng ca chúng trong sinh thái hc [50].
3

Qua các công trình nghiên cc công b t nh
c 9 b   ng gp là Phù du (Ephemeroptera), Chun chun
(Odonata), Cánh úp (Plecoptera), Cánh na (Hemiptera), Cánh lông (Tricoptera),
Cánh cng (Coleoptera), Hai cánh (Diptera), Cánh rng (Meganoptera) và Cánh
vy (Lepidoptera).
Nghiên cứu về bộ Phù du (Ephemeroptera)
B Phù du (Ephemeroptera) là b côn trùng có cánh c sinh  i
nguyên thy, tht trong nhng t tiên ca côn trùng.
Da vào nhng bng chng hóa thch, chúng có th n cui
ca k Cacbon và u k i C sinh, ng 290 tri
(Edmund, 1972) [25]. Các loài thuc b c mô t t rt sm. Công trình
nghiên c u tiên v phân loi hc Phù du là ca nhà t nhiên hc ni ting
Lineaus (1758). Ông  6 loài Phù du tìm thy  châu Âu và xp chúng vào
mt nhóm là Ephemera [56].
Vào th k XIX, Eaton (1871, 1881, 1883- hàng lot
các công trình nghiên cu Phù du ca mình, các cp nhng kin
thn v mô t m v mt hình thái ca c n u
ng thành, nhng kin thc này rt hu ích cho vic xây dng khóa
nh lon các h và ging ca b Phù du [56].
Nghiên cu v Phù du thc s phát trin mnh m vào th k n hình
là các công trình nghiên cu ca Ulmer (1920, 1924, 1925, 1932, 1933), Navás
(1920, 1930), Lestage (1921, 1924, 1927, 1930), Needham và cng s (1935).
Edmunds (1963) ng h thng phân lon h thuc b Phù du trên toàn
th git bc tranh tng th v khóa phân loi b
ngun gc phát sinh ca Phù du [24]. Tuy nhiên, cùng vi s phát trin ca các
nghiên cu v Phù du, h thng phân loi ca ông ngày càng t ra hn ch. Mc

Nguyen, 2003, Nguyen and Bae, 2003, 2004, Tungpairojwong và Bae, 2006;
Tungpairojwong, 2007; Braasch Boonsoong, 2009) [56, 57, 58, 59, 60].
n nay, nhng nghiên cn phân loi và h thng hc Phù
du khá t m, các nhà khoa hng khoá phân loi chi tit ti loài k c giai
5

n ng thành. Hing nghiên cu tp trung vào các vn
 sinh thái, phc hi và bo tu ng dng ca
Phù du vào thc tin.
Neddham và cng s  các s liu v i, quá trình
lt xác chuyn t i sc lên cn, tng, tp tính sinh sn,
bing s ng theo mùa ca nhiu loài Phù du. Các kt qu nghiên cu v
 ng vt ca Lestage (1930) cho thy các loài thuc b    ng 
nhc chy vc cao, bên ccu
trúc na các thy vc gi vai trò quan trng, quyn thành phn loài
Phù du. 

 ra r






















Phù du 

. ,  ,










 , 









, cho rng vic s dng
Phù du làm sinh vt ch th d thc hin và có nhim. 






: 

 u công trình nghiên cu phân loc thc hin, nên vic
nh loi ti loài d d hai là hu ht các loài Phù du rt nhy cm vi
s bii cng nên s vic s dng chúng làm sinh vt ch th s cho
nhng kt qu y [56].
Nghiên cứu về bộ Chuồn chuồn (Odonata)
Các nghiên cu v Chun chu c b u t khong cui th k 19,
i sang th k 20 Chun chun mi ngày càng nhc chú ý nhi
ca các nhà nghiên cu phân loi hc và sinh thái hc.  u, các công
trình nghiên cu v Chun chun ch yu tp trung mô t hình dnm
ngoài các loài Chun chun thu thc  châu Á và châu Âu nhm xây dng
6

nh lon hình cho các công trình nghiên cu này là: Needham (1930),
Fraser (1933, 1934, 1936), Askew (1988), Zhao (1990), Hisore & Itoh (1993),
Wilson (1955). Merritt và Cummins (1996), xây dnh loi ti ging  c
n thing thành b Chun chun thuc khu vc Bc M [50].
B chun chuc chia thành 3 phân b: phân b Anisozygoptera, phân
b Zygoptera (Chun chun kim) và phân b Anisoptera (Chun chun ngô). Phân
b Anisozygoptera ch có 1 ging là Epiophlebia, ging này có mt s loài ch phân

Trung M 95 loài, khu vc Nam M 378 loài (Heckman, 2003), khu vc Châu Âu
426 loài (Fochetti & Tierno de Figueroa, 2004), khu vc Châu phi 126 loài ; Châu
Á là khu vc có s ng loài phong phú nht vi s c lên ti
ng 784 loài, Trung Quc
u vi 350 loài (Yuzhou & Junhua, 2001), tit Bn vi 306 loài
(Sivec & Yang 2001); Tây Á có 114 loài và Bc Á vi 279 loài. Khu vc Australia
có 191 loài (Michaelis & Yule, 1988) và New Zealand vi 104 loài [68].
Khi so sánh vi nghiên cu ca Hynes (1976) và Zwick (1980) (nghiên cu
cung cp thông tin v 2000 loài Cánh úp trên th gii) có th thy là tng s loài
Cánh   l [68].
Khu vc Bc M và Châu Âu là hai khu vc nghiên cu nhi
c. Tuy nhiên t l loài mc mô t  2 khu vc này vn khá cao: trung bình
m  ,6 loài Cánh úp m c mô t  khu vc Châu Âu (Fochetti &
Tierno de Figueroa, 2005). Ngoài ra khu h Cánh úp  Australia và New Zealand
c nghiên cng dn liu v Cánh úp 
Trung và Nam M còn r  i din cho m ng
tht s  các khu v phong phú ca b
u so vi khu vc Bc M và Châu Âu. Tuy nhiên trên thc t
ngoi tr Nht Bn và Nga, nhng dn liu v Cánh úp  khu vc này còn r
sài, thm chí có nh có bt c mt nghiên cu nào v b này [68].
Khu h Cánh úp  c nghiên cu bi nhng nhà khoa hc châu Á
và châu Âu. Trong sut nhng thp niên 30 ca th k XX, Wu và Claassen (1934,
1935, 1937      nh loi Cánh úp  min Nam Trung Quc.
8

Kawai (1961 - 1975) nghiên cu mt vài loài  n phía Nam
châu Á. Zwick và Sivec (1980) mô t mt s loài Cánh úp  Himalaya. Vào thp
niên 80 ca th k XX, Zwick (1980, 198ng nghiên
cu v khu h Cánh úp  ng s (1988, 1989) mô t mt
vài loài thuc Perlinae (Perlidae)  Malaysia, Thái Lan và mô t 2 ging thuc

 Châu Á, các công trình nghiên cu v b c bu khá sm
bng các nghiên cu ca Lundblad (1933), La Rivers (1970), Lansbury (1972,
1973) [47]. B c quan tâm nghiên cu  nhi
Qu Trung Quc, t nh-1930,
 nhiu nghiên cu phân loi, sinh hc ca Hemiptera  c
[47].  n 1923-ô t nhiu
loài thuc b Hemiptera  khu vc này và các vùng lân cc phân
loc tip tc nghiên c
tng quan chung v b Hemiptera  c, vi danh lc nhng loài t  n
New Guinea và Nht Bn [65].  
lp mt danh lc gm 102 loài thuc 12 hu loài khác vc miêu
t hoc ghi nhn. Hin to Malac ngt
thuc 64 ging, 18 h c bin. B Cánh na  Borneo bao gm khong 80
c hu [87]. GTran và Polhemus D. A. (2012mô t 1 loài mi
thuc ging Ranatra (Nepidae)  khu v [83].
Cùng vi vic nghiên cu v phân loi hc, nhiu nhà khoa h
n vic nghiên cc sinh thái ha lý sinh vt, chng loi phát
sinh, tp tính hay s thích nghi ca Cánh na  c. Có th k n công trình
nghiên cu ca Cobben (1968, 1978), Andersen (1982), Damgaard (2008). Cheng
(1965,1966,  mt s bài báo v   a lý sinh vt ca
ging Halobates. Nhng nghiên cu v vai trò ca b Cánh na trong h sinh thái
c quan tâm bi các nhà khoa hffer (2000), Spence và Andersen
(2000), Sites (2000), Yang et al. (2004), Chen et al. (2005) [87]. 10

Nghiên cứu về bộ Cánh lông (Trichoptera)
Cánh lông là mt trong nhng b có s ng loài phong phú. Nhng nghiên
cu v h thng phân loi bc cao ca b c thc hin bi Ross (1956,

 19 loài mi thuc h Dipseudopsidae
cho khoa hc t các mu vc ti , Malaysia, Lào và Vit Nam. Ti
Nht Bn, tác gi n s xut hin lu ca hai
loài Cánh lông thuc ging Ugandatrichia (Hydroptilidae) kèm theo nhng miêu t
chi tin u trùng, nhng thành ca các loài thuc ging này
t30].
Bên cnh nhng nghiên cu v phân loi hc, nhng nghiên cu v sinh thái
m sinh hc ca b c bit chú ý tiêu biu là các
công trình ca Haris, Mackay và Wiggins vào nha th k c. Mt
s   s  n u trùng côn trùng ca Wiggins
(1969, 1978, 
2009,  m  a lý
sinh vt ca b Cánh lông trên toàn th gii và tip tc cp nht cho ti hin
nay [27].
Nghiên cứu về bộ Cánh cứng (Coleoptera)
B Cánh cng (Coleoptera) là b có s ng loài ln nht trong ging
vt. Hin nay, s loài thuc b côn trùng này vào khong 277.000 - 350.000 loài và
khong 18.000 loài trong s thu c [32]. Hin nay, các
công trình nghiên cu v b Cánh cng tp trung vào phân loi hc, sinh thái hc,
ti     u ca Feng (1932, 1933), Gschwendtner (1932),
Fernando (1962, 1969), Nertrand (1973), Jach (1984). Heinrich & Balke (1997),
Gentuli (1995), Jac nhng dn
liu v phân loi hc ca b Cánh cng  châu Á [52].
Wu và cng s nh  Trung Qunh
loc 311 loài  Nht Bnh  Úc có khong 510 loài và
c 1.143 loài  khu vc Bc M thuc b Cánh cng
[50].
12

Nhng nghiên cu m k ng s (2012)

trên th gii và chia thành hai h       ng
thành  cng ho, tuy nhiên n u trùng
li st cng vt [50].
u trùng ca b Cánh rng ng phân b  các thy vc ng
sông, sui, h u mùn, các mnh vn, cát hoc si nh. Chúng tri qua 5
ln lt xác và sc khoi ca mình. u trùng ri khi
các thy vc ngt và hóa nhng [22].
Trong khi h Corydalidae có phân b khá rng thì các loài thuc h Sialidae
này li phân b rt hp,  châu Á, h này mi ch phân b  i thuc Hàn
Quc, Nht Bn và mt s  Trung Quc (Bank, 1940) [50].
Nghiên cứu về bộ Cánh vảy (Lepidoptera)
B cánh vy là mt trong nhng b côn trùng có s loài ln nht trên th
gii, tuy nhiên ch có mt s loài thuc h Pyralidae, Pyraustidae và Crambidae
sng  c. n ng thành ca b  c nghiên cu t lâu và rt
nhic công b cùng vi các khóa phân lo
n u trùng, ch có mt s công trình nghiên cu, tiêu biu là ca Merrit và
Cummins (1984), nh lon ging
ca u trùng b Cánh vy [52].
 châu Á, các nghiên cu v Lepidoptera ch yu là v phân loi hc trong
u ca Rose & Pajni (1987), Habeck & Solis (1994) và Munroe
(1995). Trong các nghiên cu này, các tác gi nh lnh loi c
th ti loài [50].
1.2. Tình hình nghiên cứu côn trùng nƣớc ở Việt Nam
V nghiên cc  Vic mt s tác gi  cp
n, các công trình nghiên cu ch yu tc phân loi hi
vi các b c ph bin, bên cu v s dng
c làm sinh vt ch th cht s
kt qu nghiên cu chính v c  Vi n hin
nay.
14

Nguyc 102 loài thuc 50 ging và 14
h Phù du  Vic bin trong các nghiên cu
c, 30 loài lc ghi nhn  Vit Nam, 37 loài mi cho khoa hc và
12 loài d i cho Vit Nam. Trong nghiên cu này, tác gi 
dnh loi và mô t m hình dng ngoài ca các loài thuc b Phù
du  Vit Nam, nghiên c  phc v ng nghiên cu tip
theo v b Phù du  c ta [56].
15

Nhng nghiên cu g b Phù du ch yu tp trung nghiên c
dng thành phn loài ca b này  các n Quc gia (VQG). C th Nguy
Vnh (2004), khi nghiên cu v Phù du  VQG c 32 loài
thuc 24 ging và 8 hu tiên ghi nhn cho khu h ng
vt ViVQG  [9];
Nguynh (2005), trong dn liu v Phù du  VQG Ba Vì,
nh c 27 loài thuc 22 ging và 9 h, tt loài mi
cho khoa hc là Polyplocia orientalis [10]; u tra
thành phn loài Phù du  mt s sui ti Sapa, Lào Cai, tác gi nh
c 53 loài thuc 31 ging và 11 h. Kt qu  c 4 loài mi cho
khoa hc da vào các mu chuc t Isca fasica Nguyen and
Bae, 2003; Rhoenanthus sapa Nguyen and Bae, 2004; Afronurus meo, Nguyen and
Bae, 2003; Iron longintibius, ng thc 10
loài lu tiên ghi nhn cho khu h ng vt ca Vit Nam [11].
Nguynh và cng s (2007), trong kt qu u tra thành
phn loài Phù du ti VQG Bi Doup - Núi Bà, tng, c 48
loài thuc 30 ging và 7 h [54].
Nguy  nh và Nguyn Th Minh Hu (2008), trong nghiên cu v
thành phn loài ca b Phù du (Ephemeroptera)  VQG Bch Mã, Tha Thiên
Hu, c 56 loài thuc 33 ging và 11 h ng thi các tác gi 
nhn xét v s phân b ca b  cao ti khu vc nghiên cu [12].

[55].
 M(2003) trong công trình nghiên cu v khu h chun chun
 Khu bo t      VQG      c 55 loài
Chun chun thuc 11 h ng thi tác gi nh loi
ti h ca Chun chun ti khu vc nghiên cu. 
mô t chi tit tng h t công trình phân loi
ca loài Dvidius monastyrskii, h Gomphidae, b ph t loài
Chun chun mc ghi nhn  min Bc Vit Nam [4].
17

ng Quc Quân (2008) trong nghiên cu v ng khu h Chun chun
ti VQG Tràm Chim, tc 12 loài (thiu trùng ) và 25
ng thành) chun chun, tác gi nh loi riêng cho c
thiu trùng và c Chun chu   ng thi cung cp nhng miêu t
i chi tit v hình thái ngoài ca chúng [4].
Nguyn Th Minh Hu (2009) trong nghiên cu khu h c VQG
Bch Mã tnh Tha Thiên Hu c 15 loài thuc 11 h
u và cng s khi nghiên cc ti VQG
c 32 loài thuc 12 h ti khu vc này [2, 3].
Bên cnh các công trình nghiên cu v phân loi hc nghiên cu v ng
dng ca b Chun chuc  cp n trong nghiên cu cng Ngc
Thanh và nhóm nghiên cu (2002), nghiên cng d liu v u trùng
Chun chu dánh giá chc.
Nghiên cứu về bộ Cánh úp (Plecoptera)
 Vit Nam, nhng nghiên cu và hiu bit v b Cánh úp còn ít. Mt vài
  c mô t bi Kawai (1968, 1969), Zwick (1988), Stark và cng s
t c các mu vu  ng thành [17].
Nguy  nh (2001) và cng s khi nghiên cu v nhóm côn trùng
c  VQG n hành nh loi các loài thuc b Cánh úp. Kt qu
cho thy s loài Cánh úp  VQG o là 12 loài thuc 3 h [55].

úp.
Nghiên cứu về bộ cánh nửa (Hemiptera)
Nhng nghiên cu v b Cánh na  Vic biu tiên là
vào khou th k 20 và ch yc tin hành bi các nhà khoa hc
          
ng loài thuc h c miêu t t Vit Nam là
Ptilomera hylactor Breddin, 1903. Hai thp k sau, China (1925) mô t loài
Gigantometra gigasc ln nht thuc h c hu
ca Vio Hng dn liu v
h Gerridae  Vit Nam, ghi nhn tng cng kho
19

công b 2 loài mi: Pseudovelia intonsa và P. pusilla, hin ch tìm thy  Vit Nam
[81].
Tran nh lon loài ca h Gerridae, ghi nhn
64 loài thuc 26 ging [81] 010, tác gi  sung thêm 3 loài
cho Vit Nam: Hydrometra albolineata Scott, 1874; H. jaczewskii Lundblad, 1933
và H. ripicola ng thp nht dn liu mi v phân b
ca 9 loài Hydrometra  Vit Nam [80]. Nhng nghiên c sung danh
sách thành phn loài, mô t các loài mnh lon
loài ca các ging, góp ph cho nhng nghiên cu tip theo v b Cánh
na  c ca Vi p danh sách loài Cánh na
thuc khu v Hà Ni bao gm 23 loài, 12 ging, 9 h [82
cu tiên cho khu h Cánh na ti Hà Ni.
M sung mt loài Gerris mi t
min Nam Ving thi ghi nhn s xut hin lu tiên ca hai loài G.
latiabdominis và G. gracilicornis t khu vc phía tây bc c
t khóa phân loi chi tit cho 4 loài Gerris có mt  Vit Nam hin
nay [84]. Cho ti nay, thành phc b Cánh na  Vit Nam có
khong trên 170 loài, 18 h [80, 81, 83, 84].