ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

ĐINH THẾ THUẬN
PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠI HỌC
Ở MỸ, NHẬT BẢN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM
CHO VIỆT NAM
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số : 60 31 01
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. ĐINH VĂN PHƯỢNG
Hà Nội – Năm 2012
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại
hóa đất nước trong bối cảnh hội nhập quốc tế, sự nghiệp giáo dục và
đào tạo nước ta phải đổi mới căn bản, toàn diện, mạnh mẽ. Chuyển
đổi mô hình quản lý giáo dục đào tạo ở Việt Nam, mà trước hết là
giáo dục đại học, cần được tiến hành một cách thận trọng trên cơ sở
tổng kết lý luận và thực tiễn phát triển thị trường giáo dục đại học ở
các quốc gia đi trước, đồng thời so sánh với điều kiện thực tiễn và
mục tiêu phát triển của Việt Nam để có sự vận dụng linh hoạt, sáng
tạo, phù hợp.
Mặc dù có điều kiện rất khác biệt về văn hóa, kinh tế, chính
trị, xã hội, song Mỹ và Nhật Bản đều phát triển rất thành công thị
trường giáo dục đại học, và hơn thế, hai quốc gia này đã biến thành
tựu giáo dục của mình thành động lực quan trọng tạo ra sự phát triển
đột phá về kinh tế. Kinh nghiệm phát triển thị trường giáo dục đại
học của Mỹ và Nhật Bản là những bài học quý, có giá trị tham khảo
trong quá trình phát triển nền giáo dục đại học nước ta. Với ý nghĩa
đó, tác giả lựa chọn đề tài: “Phát triển thị trường giáo dục đại học ở

Mục đích nghiên cứu: Thông qua khảo sát thực tiễn phát
triển thị trường giáo dục đại học ở Mỹ, Nhật Bản, đối chiếu với điều
kiện thực tiễn và mục tiêu phát triển của Việt Nam, rút ra những bài
học kinh nghiệm có giá trị tham khảo và đề xuất một số gợi ý chính
sách nhằm góp phần phát triển thành công thị trường giáo dục đại
học ở Việt Nam.
2
Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Khái quát những vấn đề lý luận về phát triển thị trường
giáo dục đại học.
- Chỉ ra những bài học kinh nghiệm trong phát triển thị
trường giáo dục đại học ở Mỹ và Nhật Bản.
- Khái quát bối cảnh phát triển thị trường giáo dục đại học ở
Việt Nam hiện nay, chỉ rõ những điểm tương đồng và sự khác biệt so
với điều kiện phát triển thị trường giáo dục ở Mỹ, Nhật Bản.
- Đưa ra những gợi ý về chính sách phát triển thị trường giáo
dục đại học ở Việt Nam trên cơ sở các bài học kinh Nghiệm của Mỹ
và Nhật Bản.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: thị trường giáo dục đại học đặt trong
mối quan hệ với các nhân tố tác động tới sự vận động, phát triển của
nó.
Phạm vi nghiên cứu: Đề tài khảo sát sự phát triển thị trường
giáo dục đại học ở Mỹ, Nhật Bản và những điều kiện tiền đề tác
động trực tiếp tới sự phát triển thị trường này ở Việt Nam trong giai
đoạn hiện nay.
5. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận biện
chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin. Do phạm vi nghiên cứu
rộng và phức tạp, tác giả sử dụng phổ biến phương pháp trừu tượng

trong việc cung ứng và sử dụng dịch vụ giáo dục đại học đặt trong sự
chi phối bởi các quy luật kinh tế khách quan.
1.1.2. Những đặc trưng của thị trường giáo dục đại học
Thứ nhất, Thị trường giáo dục đại học có mối quan hệ gắn
bó mật thiết và trực tiếp giữa người cung cấp và người tiêu dùng dịch
vụ.
Thứ hai, thị trường giáo dục đại học luôn gắn bó mật thiết
với thị trường sức lao động.
Thứ ba, người sử dụng không hoàn toàn được tự do lựa chọn
dịch vụ theo ý mình.
1.2. Tính tất yếu khách quan và nội dung phát triển thị
trường giáo dục đại học
1.2.1. Tính tất yếu khách quan phát triển thị trường giáo dục
đại học
1.2.1.1. Do yêu cầu phát triển nền kinh tế thị trường hiện đại.
5
1.2.1.2. Do tác động của xu thế toàn cầu hóa và hội nhập
kinh tế quốc tế
1.2.1.3. Do yêu cầu huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn
lực cho phát triển giáo dục đại học
1.2.2. Nội dung phát triển thị trường giáo dục đại học
1.2.2.1. Tạo lập môi trường phát triển
Muốn phát triển thị trường giáo dục đại học, trước hết cần
tạo lập các môi trường cần thiết như môi trường pháp lý, môi trường
kinh tế, môi trường văn hóa xã hội. Các môi trường này tồn tại đan
xen và có tác động tổng hợp chi phối sự ra đời, phát triển của thị
trường giáo dục đại học. Những tác động này bao hàm cả mặt tích
cực và tiêu cực, nếu chúng được tạo lập một cách đồng bộ sẽ phát
huy tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của nhau.
1.2.2.2. Phát triển các yếu tố cấu thành thị trường giáo dục

phát triển kinh tế luôn song hành với trình độ phát triển khoa học
công nghệ, mà sự phát triển khoa học công nghệ lại chi phối trực tiếp
tới chất lượng các dịch vụ giáo dục đại học.
1.3.2. Truyền thống văn hóa
7
Truyền thống văn hóa chi phối mạnh mẽ tới sự phát triển thị
trường giáo dục đại học, mà rõ nhất là sự ảnh hưởng của văn hóa tới
nhu cầu học đại học của người dân. Truyền thống văn hóa cũng chi
phối trực tiếp việc thừa nhận hay không sự tồn tại của thị trường giáo
dục đại học. Việc thừa nhận hay không sự tồn tại của thị trường giáo
dục đại học ảnh hưởng trực tiếp tới sự phát triển của thị trường này.
1.3.3. Chính sách quốc gia về giáo dục đào tạo
Tùy vào đặc điểm tình hình, mỗi quốc gia có chính sách phát
triển giáo dục đào tạo riêng của mình. Có quốc gia bao cấp và thực
hiện độc quyền nhà nước đối với lĩnh vực này, một số quốc gia khác
lại coi đây như một loại hình dịch vụ và hoàn toàn để thị trường tự
điều tiết, phần đông các quốc gia còn lại coi giáo dục đại học là lĩnh
vực dịch vụ cần được xã hội hóa, nhưng vẫn đảm bảo vai trò điều
tiết, chi phối của nhà nước nhằm định hướng mục tiêu phát triển
nguồn nhân lực. Tùy vào các chính sách khác nhau đó mà thị trường
giáo dục đại học có thể hình thành hoặc không, có thể phát triển
nhanh hoặc chậm.
8
Chương 2. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG
GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở MỸ VÀ NHẬT BẢN
2.1. Tạo lập môi trường phát triển thị trường giáo dục
đại học
2.1.1. Tạo lập môi trường kinh tế
Nước Mỹ có điều kiện kinh tế hết sức thuận lợi khi phát triển
thị trường giáo dục đại học trên cơ sở kế thừa mô hình kinh tế thị

việc quy định những chuẩn mực đạo đức, văn hóa trong các chương
trình giáo dục đại học.
Nhật Bản có đặc trưng văn hóa xã hội khác với Mỹ khi phát
triển thị trường giáo dục đại học. Trước cải cách Minh Trị, giáo dục
đại học Nhật Bản chịu ảnh hưởng lớn của văn hóa Trung Hoa. Ý
thức hệ Nho giáo cùng với tinh thần võ sĩ đạo Samurai chi phối đời
sống tinh thần xã hội, xã hội phân hóa đẳng cấp rõ rệt. Với mong
muốn đuổi kịp phương Tây, Nhật Bản đã tiến hành những cải cách
mạnh mẽ và toàn diện, bao hàm cả lĩnh vực văn hóa, xã hội. Hệ tư
tưởng Nho giáo dần mất vị trí thống trị, và thay vào đó là các giá trị
văn hóa phương Tây mang tính tự do, không phân biệt đẳng cấp và
đề cao vai trò của cá nhân.
10
2.2. Xây dựng và phát triển các yếu tố cấu thành thị
trường giáo dục đại học
2.2.1. Xây dựng và phát triển hệ thống trường đại học
Tính thị trường chi phối mạnh mẽ quá trình hình thành các
trường đại học ở Mỹ. Giai đoạn 1969-1975 đã có khoảng 800 trường
đại học được thành lập mới và cũng có khoảng 300 trong số đó phải
đóng cửa hoặc sát nhập. [22]. Cơ chế cạnh tranh của thị trường đã
sàng lọc, loại bỏ bớt các trường yếu kém và thúc đẩy các trường khác
mạnh lên. Đến đầu thế kỷ XXI, Mỹ có khoảng 4000 trường đại học,
trong đó khoảng 1700 trường công và 2300 trường tư. [23]
Khác với Mỹ, hệ thống các trường đại học Nhật Bản không
hình thành một cách tự phát mà hình thành gắn liền với vai trò của
nhà nước. Đầu thế kỷ XIX, một số trường đại học quốc lập theo mô
hình châu Âu xuất hiện như Đại học Tokyo , Kyoto, Tohoku,
Osaca… Tiếp đó, nhiều cơ sở giáo dục đại học của nhà nước,
trường công của các địa phương (public local) và nhiều trường
tư (private) cũng được tiếp tục thành lập. Cho đến nay, Nhật Bản

với khả năng thu nhận của các trường đại học. Do đó, cái mà chính
phủ Nhật Bản quan tâm trong chính sách phát triển giáo dục đại học
không phải là gia tăng số lượng sinh viên, mà là tìm cách gia tăng số
12
lượng các trường đại học để thỏa mãn nhu cầu học tập của người
dân. Quy mô giáo dục đại học Nhật Bản đã tăng lên 5 lần trong vòng
nửa thế kỷ. Năm 1960, tỷ lệ thanh niên trong độ tuổi vào đại học,
cao đẳng chiếm 10%, đến năm 2007, con số này là 60%. [2, tr. 3].
2.3. Việc định hướng và điều tiết sự phát triển thị trường
giáo dục đại học
2.3.1. Định hướng về mục tiêu phát triển
Cả Mỹ và Nhật đều đặt mục tiêu đại chúng hóa giáo dục đại
học và phát triển một hệ thống các trường đại học hàng đầu, đẳng
cấp quốc tế, tuy nhiên cách thực hiện mục tiêu của họ là khác nhau.
Ở Mỹ, quá trình đại chúng hóa giáo dục đại học được thực hiện trên
cơ sở phát triển các trường cao đẳng cộng đồng, sự hỗ trợ tài chính
cho sinh viên dưới các hình thức đa dạng và một cơ chế nhập học
thông thoáng, còn việc hình thành các trường đại học với chất lượng
cao hoàn toàn nhờ vào sự cạnh tranh tự do trên thị trường với vai trò
tự chủ lớn của các trường đại học. Trong khi ở Nhật Bản, đại chúng
hóa giáo dục đại học có sự đóng góp to lớn của các trường đại học
tư, còn nhà nước có vai trò quan trọng trong việc đầu tư xây dựng
các trường đại học hàng đầu, đạt đẳng cấp quốc tế.
2.3.2. Đảm bảo chất lượng dịch vụ
Cả Mỹ và Nhật đều có cơ chế kiểm định hiệu quả đối với
hoạt động của các trường. Tuy cùng xây dựng cơ chế kiểm định chất
lượng, nhưng cách làm của Mỹ và Nhật là khác nhau. Ở Mỹ, việc
kiểm định chất luượng các trường đại học và các chương trình đào
tạo là do các cơ quan kiểm định độc lập với chính phủ thực hiện, nhà
13

thành thị trường giáo dục đại học
Thứ nhất, hình thành một hệ thống các trường đại học với sự
phong phú về số lượng, đa dạng về loại hình trong đó có một bộ
phận hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận.
Thứ hai, phát triển đội ngũ sinh viên đông đảo và tham gia
thị trường giáo dục đại học như những người tiêu dùng hiểu biết.
15
Thứ ba, phát triển hệ thống dịch vụ giáo dục đại học đa
dạng, thiết thực, bám sát nhu cầu cung cấp nguồn nhân lực cho nền
kinh tế.
3.2.3. Bài học về định hướng và điều tiết sự phát triển thị
trường giáo dục đại học
Thứ nhất, định hướng, điều tiết thị trường giáo dục đại học là
việc làm cần thiết của nhà nước nhằm đảm bảo mục tiêu phát triển và
khắc phục khuyết tật nảy sinh.
Thứ hai, định hướng, điều tiết của nhà nước bằng công cụ
kinh tế phải tuân thủ các quy luật kinh tế khách quan.
Thứ ba, việc sử dụng công cụ hành chính để điều tiết thị
trường giáo dục đại học phải được luật hóa.
3.2. Một số gợi ý về chính sách phát triển thị trường giáo
dục đại học ở Việt Nam
3.2.1. Bối cảnh phát triển thị trường giáo dục đại học ở Việt
Nam hiện nay
3.2.1.1. Những điều kiện tương đồng so với Mỹ và Nhật Bản
ở giai đoạn đầu phát triển thị trường giáo dục đại học
Một là, sau gần 30 năm đổi mới, Việt Nam đã tạo dựng được
những tiền đề của một nền kinh tế thị trường theo hướng hiện đại.
Hai là, môi trường chính trị pháp lý đang dần đổi mới theo
hướng từng bước hoàn thiện và đề cao vai trò quản lý xã hội của nhà
nước bằng hiến pháp và pháp luật.

Thứ ba, hoàn thiện hệ thống pháp luật về giáo dục đại học.
Thứ tư, xây dựng cơ chế kiểm định chất lượng và công khai
thông tin về hoạt động của các trường đại học, coi đây là giải pháp
quan trọng nhằm đảm bảo chất lượng dịch vụ giáo dục đại học và tạo
sự cạnh tranh lành mạnh giữa các chủ thể cung cấp dịch vụ.
Thứ năm, gỡ bỏ sự bao cấp đối với các trường đại học công.
Thứ sáu, xây dựng cơ chế hỗ trợ sinh viên trên cơ sở tạo điều
kiện phát huy năng lực của chính họ.
18
KẾT LUẬN
Đã đến lúc phải thừa nhận một thực tế khách quan là có một
thị trường giáo dục đại học đã và đang hình thành ở Việt Nam. Và
cũng như mọi loại thị trường khác, sự phát triển của thị trường giáo
dục đại học cần có vai trò quản lý của nhà nước nhằm xác định mục
tiêu, định hướng phát triển và khắc phục những khuyết tật nảy sinh.
Là một quốc gia đi sau, trong quá trình phát triển thị trường
giáo dục đại học, Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm của một số
quốc gia đi trước đã phát triển thành công loại thị trường này, mà
điển hình là Mỹ và Nhật Bản. Tuy nhiên, do đặc điểm kinh tế, chính
trị, văn hóa và bối cảnh phát triển thị trường giáo dục đại học ở Việt
Nam không hoàn toàn giống với Mỹ và Nhật Bản trong giai đoạn đầu
phát triển, nên khi vận dụng bài học kinh nghiệm của các nước bạn,
cần quán triệt quan điểm lịch sử, cụ thể, không rập khuôn máy móc,
mà phải có sự chọn lọc, vận dụng linh hoạt, sáng tạo.
Những bài học kinh nghiệm mà tác giả khái quát từ việc
nghiên cứu thực trạng phát triển thị trường giáo dục đại học của Mỹ,
Nhật Bản và những gợi ý về chính sách mà tác giả đề xuất trong đề
tài này còn khiêm tốn và chỉ mang ý nghĩa tham khảo. Tuy vậy, tác
giả mong muốn, công trình của mình góp một góc nhìn độc lập để
nhận thức thêm về thị trường mới mẻ này và góp phần hoàn thiện cơ

Báo cáo tại Hội thảo “Những vấn đề đặt ra đối với giáo dục đại học
ở Việt Nam” do Văn phòng Quốc hội tổ chức vào ngày 22-
23/12/2009 tại Thành phố Hồ Chí Minh.
10. Lê Phước Minh (2005), Hoàn thiện chính sách tài chính cho giáo
dục đại học Việt Nam, Luận án tiến sĩ kinh tế, Hà Nội.
11. Bùi Trân Phượng, Nguyễn Phương Ngọc, Vũ Thế Khôi (2009),
Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam, hai thời khắc đầu thế kỷ, Nxb
Văn hóa Sài Gòn, Thành Phố Hồ Chí Minh.
12. Bùi Thiên Sơn (2004), "Nhìn lại chi tiêu cho nền giáo dục đại
học ở một số nước và ở Việt Nam", Tạp chí Tài chính, (12). Tr. 55-
57
13. Lâm Quang Thiệp, Johnstone, D. Bruce, Altbach, G. Philip
(2006), Giáo dục đại học Hoa Kỳ. Nxb Giáo dục, Hà Nội.
14. Phạm Đỗ Nhật Tiến (2007), "Chuẩn thị trường giáo dục dưới
góc nhìn của giáo dục so sánh", Kỷ yếu Hội thảo khoa học “Giáo
21
dục so sánh lần 1”, Viện nghiên cứu giáo dục, Đại học Sư phạm
Thành Phố Hồ Chí Minh.
15. Phạm Thụ (2005), "Dịch vụ giáo dục đại học và cơ chế thị
trường", Tạp chí Đông Nam Á, (8). Tr. 9-12
16. Hoàng Thụy (2005), "Giáo dục đại học trước áp lực thương mại
hóa", Tạp chí Tia sáng, (5). Tr. 30-33
17. Trần Quốc Toản (2011), Phát triển giáo dục Việt Nam trong nền
kinh tế thị trường và trước nhu cầu hội nhập kinh tế quốc tế. Đề tài
khoa học cấp nhà nước, Hà Nội.
18. Văn phòng Ủy ban quốc gia – Hợp tác kinh tế quốc tế (2005),
Các văn kiện gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới của Việt Nam.
19. Phan Việt (2006), "Những điều có thể học từ hệ thống giáo dục
đại học Mỹ", Tạp chí Tia Sáng, (4). Tr. 45-46
Tiếng Anh

23
27. http://vietbao.vn/Giao-duc/Kiem-dinh-chat-luong-trong-giao-
duc-dai-hoc-Hoa-Ky/40183843/202/ (Đỗ Huy Thịnh, "Kiểm định
chất lượng trong giáo dục đại học Hoa Kỳ")
28. http://phapluattp.vn/ (Tố Tố, "Việt Nam xuất siêu du học")
29. http://www.chea.org/search/search.asp
30. http://vnexpress.net/gl/the-gioi/nguoi-viet-5-
chau/2010/10/3ba21458/
24