Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
Một vài kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả
một tiết dạy - học môn Địa lý 8
theo phơng pháp đổi mới
A. Đặt vấn đề
Năm học 2006-2007 là năm học thứ 5 thực hiện chơng trình và SGK mới,
cũng là năm học thứ 3 đối với lớp 8, đồng thời cũng là năm thực hiện cuộc vận động
hai không của Bộ trởng Bộ GD và ĐT "Nói không vỡi tiêu cực trong thi cử và bệnh
thành tích trong giáo dục". Để thực hiện tốt chơng trình và SGK mới đồng thời thực
hiện tốt cuộc vận động của Bộ trởng Bộ GD và ĐT đa ra, ở các trờng phổ thông đã
dấy lên phong trào cải tiến, đổi mới PPDH nhằm phát huy tính tích cực, chủ động
trong học tập của học sinh. Nhiều cuộc hội thảo đã đựơc tổ chức xoay quanh vấn đề
đổi mới phơng pháp dạy học nh thế nào mang lại hiệu quả cao nhất. Đó là một vấn
đề đang đợc quan tâm hàng đầu trong quá trình dạy học hiện nay.
Hớng đổi mới của phơng pháp hiện nay là tích cực hoá hoạt động học tập của
học sinh, khơi dậy và phát triển khả năng tự học nhằm hình thành cho học sinh t
duy tích cực, độc lập, sáng tạo, nâng cao năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề,
rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn, tác động đến tình cảm
đem lại niềm tin, hứng thú học tập cho học sinh.
Theo chơng trình biên soạn của SGK mới hiện nay đã thể hiện rõ cách học
mới của học sinh. Từ những hình ảnh trực quan sinh động đến t duy trừu tợng đến
thực tiễn, hình thành nên khái niệm, quy luật, mối quan hệ nhân quả từ đó tìm ra
đợc kiến thức bài học. Điều đó đòi hỏi ở giáo viên một vận dụng các phơng pháp
dạy học mới.
Đối với nội dung SGK mới Địa lý nói chung và Địa lý 8 nói riêng, nội dung
đợc chú trọng thể hiện đồng bộ trên cả kênh hình và kênh chữ. Những tranh ảnh,
những hình vẽ trong SGK không hoàn toàn chỉ là minh hoạ cho bài giảng mà chúng
gắn bó hữu cơ với bài học, là một phần không thể thiếu đợc của nội dung bài học.
Bên cạnh đó còn có các bài đọc thêm, bài thực hành, các câu hỏi ở cuối bài
Thực tế hiện nay ở các trờng THCS, việc thực hiện giảng dạy theo phơng
pháp mới còn nhiều khó khăn, có không ít giáo viên vẫn theo nếp củ, trình bày theo

hoạt dộng theo nhóm nhỏ Là ngời dẫn dắt học sinh giải quyết những tình huống
có vấn đề, biết khơi dậy và kích thích trí tò mò, lòng ham muốn các kiến thức địa lí.
Bên cạnh đó, trong quá trình dạy học cũng phải sử dụng nhiều phơng tiện dạy học
phù hợp với nội dung bài dạy, đồng thời hớng dẫn học sinh cách khai thác kiến thức
từ các phơng tiênh học tập địa lí khác nhau nh bản đồ, biểu đò, tranh ảnh, băng
hình , khuyến khích , động viên thành tích học tập của học sinh.
.2. Đối với học sinh:
Cần phải có sự đổi mới trong cách học, phải giác ngộ mục đích học tập, chủ
động, sáng tạo, có ý thức trách nhiệm về hoạt động học tập của mình, phải biết tự
học và học mọi nơi, mọi lúc khi cảm thấy cần thiết.
Cần biết rõ mục đích, yêu cầu của giờ học, không chỉ về kiến thức mà còn cả
về kĩ năng địa lí và những thao tác t duy cần vận dụng nh t duy biện chứng, t duy
logic, nắm bắt đợc các sự vật hiện tợng, mối quan hệ nhân quả Phải làm quen dần
với cách độc lập suy nghĩ để chiếm lĩnh kiến thức bài học.
Dành thời gian thích đáng để tự làm việc, nghiên cứu với SGK (kênh hình,
kênh chữ), với tập bản đồ, qua các thông tin đại chúng nh tranh ảnh, đài báo và các
nguồn cung cấp kiến thức khác theo sự hớng dẫn của giáo viên, qua đó học sinh rèn
luyện về kĩ năng và phơng pháp học tập bộ môn Địa lí nhiều hơn.
Học sinh biết cách làm việc theo nhóm, hợp tác với bạn để hoàn thành nhiệm
vụ giáo viên giao cho, qua đó có cơ hội đợc thể hiện mình, đợc trình bày lại kết quả
qua các phơng tiện học tập.
II. Cơ sở thực tiễn
Có thể nói, trong những năm gần đây, việc thực hiện chơng trtình và SGK
mới cũng đồng nghĩa với việc cải tiến, đổi mới PPDH đã dấy lên phong trào thi đua
diễn ra sôi nổi ở các trờng THCS. Có thể nói đại đa số giáo viên có tâm huyết với
nghề nghiệp, có hiểu biết sâu sắc về bộ môn Địa lí đã sử dụng các PPDH mới khá
tốt, khêu gợi đợc sự suy nghĩ, tìm tòi tự lực của học sinh. Tuy nhiên, bên cạnh đó do
cha hiểu thấu đáo đợc tinh thần đổi mới của phơng pháp nên một số ít giáo viên đã
thể hiện sự quá tải trong việc đổi mới, vì vậy đã làm cho tiết học trở nên căng thẳng,
mệt mỏi.

4. Khảo sát thực tế để nắm kĩ khả năng tiép thu kiến thức của học sinh.
Vào học kì II của năm học 2005-2006 tôi đã tiến hành khảo sát quá trình tiếp
thu bài của học sinh lớp 8 tròng THCS Kiến Giang, qua việc kiểm tra kiến thức học
sinh qua bài 3. Sông ngòi và cảnh quan châu á.
Đề kiểm tra: 15
/

Dựa vào H3.1 sgk. Em hãy cho biết sự thay đổi các cảnh quan tự nhiên tứ tây
sang đông theo vĩ tuyến 40
o
B và giải thích vì sao có sự thay đổi nh vậy?
Kết quả khảo sát nh sau:
Số lợng HS Giỏi % Khá % TB % Yếu %
46 04 8,7 14 30,4 16 34,8 12 26,0
Từ việc nắm đợc thực trạng dạy học môn Địa lí của học sinh và giáo viên, tôi
đã rút ra đợc một số kinh nghiệm nh sau.
III. Một số kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả dạy - học một tiết Địa lý 8.
1. Đối với giáo viên:
Để dạy tốt một tiết học Địa lí 8 theo phơng pháp đổi mới cần đợc quán triệt ở
tất cả các khâu, từ khâu chuẩn bị bài của giáo viên, tiến hành dạy học ở trên lớp đến
việc đánh giá kết quả học tập của học sinh.
a. Đầu t nhiều hơn vào việc soạn bài theo tinh thần dạy học thông qua tổ
chức các hoạt động học tập cho học sinh.
- Xây dựng đợc kế hoạch hoạt động của giáo viên và học sinh một cách hợp
lí, kế hoạch này đợc thể hiện ở giáo án của giáo viên. Việc soạn giáo án phải theo
một quy trình gồm nhiều bớc nhằm định ra các hoạt động và dự kiến thực hiện các
hoạt động đó.
- Trớc hết giáo viên cứu kĩ bài học trong SGK (cả kênh hình và kênh chữ ) để
xác định kiến thức và kĩ năng cơ bản của bài, xác định đợc mục tiêu bài học. Mục
tiêu đề ra là cho học sinh, do học sinh thực hiện, chính học sinh thông qua các hoạt

- Dự kiến hình thức hoạt động: Học sinh làm việc cá nhân, thời gian 3 phút
Phần 2: Đặc điểm địa hình và khoáng sản:
- Câu hỏi đặt ra cho học sinh: Đặc điểm địa hình và khoáng sản châu á?
- Dự kiến hoạt động của học sinh: Tìm hiểu đặc điểm địa hình và khoáng sản
qua hình 1.2 SGK.
- Dự kiến hình thức hoạt động: Học sinh làm việc theo nhóm, thời gian 5
phút.
Tóm lại: Bài soạn của giáo viên đợc thể hiện ở giáo án gồm ba phần: (Mục
tiêu bài học, phơng tiện dạy học, hoạt động của giáo viên và học sinh trên lớp).
b. Đẩy mạnh việc đổi mới hoạt động dạy và học trên lớp:
b.1. Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh
* Tổ chức và hớng dẫn học sinh hoạt động với các phơng tiện dạy học địa lí
nh bản đồ, mô hình, tranh ảnh địa lí, băng hình , giáo viên hớng dẫn học sinh khai
thác kiến thức từ các phơng tiện dạy học qua đó học sinh vừa rèn luyện các kĩ năng,
vừa có kiến thức mới:
Cụ thể:
- Đối với bản đồ, lợc đồ: đó là nguồn kiến thức quan trọng và đựoc coi nh
cuốn sách Địa lí thứ hai của học sinh. Tổ chức cho học sinh làm việc với bản đồ,
biểu đồ, giáo viên cần lu ý hớng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản dồ, biểu
đồ: nh đọc tên trên bản đồ để biết đối tợng địa lí thể hiện trên bản đồ là gì. Đọc
bảng chú giải để biết ngời ta thể hiện đối tợng đó trên bản đồ nh thế nào. Dựa vào
các kí hiệu, màu sắc trên bản đồ để xác định vị trí các đối tợng địa lí. Dựa vào bản
đồ kết hợp với các kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác t duy để phát hiện mối
quan hệ địa lí không thể hiện trực tiếp trên bản đồ:
Ví dụ: Hóng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ "Tự nhiên châu á"
trong SGK Địa lí 8
- Tên bản đồ: Tự nhiên châu á
- Cách thể hiện: các miền địa hình đợc thể hiện bằng thang màu. Màu nâu
đậm địa hình núi cao, màu vàng địa hình núi thấp, màu xanh lá địa hình đồng
bằng

nhau:
* Hình thức học tập cá nhân có thể đợc tiến hành nh sau.
Giáo viên nên vấn đề, xác định nghiệm vụ nhận thức chung cho cả lớp và h-
ớng dẫn học sinh làm việc.
+ Làm việc cá nhân ( ghi kết quả ra giấy hoặc trả lời vào phiếu học tập)
+ Giáo viên chỉ định một vài học sinh báo cáo kết quả, các học sinh khác
theo dõi, góp ý bổ sung.
+ Giáo viên tóm tắt , cũng cố và chuẩn xác kiến thức.
* Hình thức học tập theo nhóm. Tuỳ theo số lợng học sinh trong mỗi lớp mà
giáo viên chia thành bao nhiêu nhóm,thông thờng mỗi nhóm từ 4-6 học sinh. Các
nhóm có thể đợc duy trì ổn định trong cả tiết học hoặc thay đổi theo từng hoạt
động, từng phần của tiết học. Các nhóm đợc giao cùng một nhiệm vụ hoặc những
nhiệm vụ khác nhau.
- Các bớc tiến hành tổ chức học tập theo nhóm có thể làm việc chung cả lớp,
làm việc theo nhóm. Giáo viên nêu vấn đề để xác định nhiệm vụ, trong nhóm cử
nhóm trởng, th ký, các thành viên trao đổi thảo luận, ghi kết quả, đại diện nhóm
trình bày, các nhóm khác nhận xét bổ sung.
- Giáo viên tổng kết, chuẩn xác kiến thức.
c. Một số PPDH cần đợc quan tâm nhiều hơn trong dạy học Địa lý 8.
c.1: Phơng pháp sử dụng bản đồ:
Để có thể giúp học sinh sử dụng có hiệu quả các loại bản đồ, GV cần chú ý
một số điểm sau:
- Cần chú trọng hơn vào việc tiếp tục phát triển học sinh các kỷ năng đọc và
phân tích bản đồ: Học sinh biết kết hợp vốn hiểu biết về bản đồ và các kiến thức địa
lý đã có để tìm ra những kiến thức chứa đựng trong mỗi bản đồ theo yêu cầu bài
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu
Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
học. Việc hình thành các kỷ năng này có mức độ từ thấp đên cao nh từ việc đọc để
biết tên bản đồ, dựa vào bảng chú giải có các ký hiệu để tìm vị trí các đối tợng địa

- Giải quyết vấn.
+ Học sinh nêu các giả thuyết và nguyên nhân làm cho khí hậu Tây Nam á
nóng và khô hạn( do yếu tố địa hình, có nhiều núi cao bao quanh khu vực, chịu ảnh
hởng gió Mậu dịch khô nóng thổi quang năm từ lục địa ra, lợng ma rất nhỏ dới
300mm/năm )
+ Giáo viên hớng dẫn học sinh thảo luận: Nêu lên lý luận để bảo vệ giả
thuyêt của mình
+ GV cho học sinh quan sát và phân tích lợc đồ tự nhiên khu vực TNA kết
hợp với kiến thức đã học tìm ra nguyên nhân dẫn đến khu vực TNA có khí hậu nóng
và khô hạn.
c.4: Dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ.
Tuỳ theo số lợng học sinh, GV chia thành các nhóm, mỗi nhóm từ 4-6 học sinh.
Các bớc của một hoạt động theo nhóm có thể là nh sau.
* Làm việc chung cả lớp:
- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức
- Phân công nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm
- Hớng dẫn cách làm việc theo nhóm
* Làm việc theo nhóm.
- Trong nhóm cử nhóm trởng, th ký. từng cá nhân làm việc độc lập.
- Trao đổi ý kiến thảo luận trong nhóm
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu
Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
- Đại diện nhóm trình bày kết quả
* Thảo luận tổng kết trớc toàn lớp:
- Các nhóm lần lợt báo cáo kết quả
- Thảo luận chung
- GV tổng kết đánh giá kết quả học tập của học sinh
d. Đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh.
d.1: Đánh giá kết quả học tập của học sinh phải đảm bảo các yêu cầu của

chuẩn bị bài mới chu đáo theo hớng dẫn của giáo viên và hệ thống câu hỏi
trong bài ở SGK. Su tầm trnh, ảnh, các tài liệu có liên quan đến nội dung bài
học.
- Tìm ra phơng pháp học tối u nhất để nhanh chống chiếm lĩnh, lĩnh hội đợc
kiến thức mới.
Dới đây là một bài soạn minh hoạ về một đơn vị kiến thức, để dạy tốt một tiết
học Địa lý theo phơng pháp đổi mới
.
Bài 3: Sông ngòi và cảnh quan Châu á.
I/ Mục tiêu bài học.
1: Kiến thức: Sau bài học,. Học sinh cần nắm đợc
- Mạng lới sông ngòi Châu á khá phát triển, có nhiều hệ thống sông lớn.
- Đặc điểm của một hệ thống sông lớn và giải thích nguyên nhân.
- Sự phân hoá đa dạng của các cảnh quan, nguyên nhân của sự phân hoá đó.
- Thuận lợi và khó khăn của tự nhiên Châu á.
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu
Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
2. Kỷ năng:
- Biết sử dụng bản đồ để tìm đặc điểm sông ngói và cảnh quan Châu á
- Xác định trên bản đồ vị trí các cảnh quan tự nhiên, các hệ thống sông lớn.
- Xác lập mối quan hệ giữa khí hậu, địa hình với sông ngòi và cảnh quan tự
nhiên.
3. Thái độ: ý thức đợc sự cần thiết phải bảo vệ tự nhiên.
II/ Các ph ơng tiện dạy học.
- Bản đồ tự nhiên Châu á
- Bản đồ cánh quan tự nhiên Châu á
- Tranh, ảnh về các cảnh quan tự nhiên Châu á (su tầm ).
III/ Tiến trình trên lớp:
1: ổn định lớp:

sông ngòi ở 3 khu vực trên?
Giải thích nguyên nhân?
+ Gọi h/s lên xác định các sông
lớn của 3 khu vực trên bản đồ?
=>GVnhận xét, kết luận, chuẩn
xác kíên thức trên bản đồ.
( GV nhấn mạnh sự ảnh hởng
của địa hình, khí hậu đối với
sông ngòi từng khu vực)
- Q/sát bản đồ và
H1.2sgk
- Thảo luận trao
đổi ý kiến, tổng
hợp kết quả vào
phiếu HĐ nhóm
- Đại diện trả lời
- Nhóm khác nhận
xét bổ sung
- Quan sát bản đồ
Thảo luận trao đổi
ý kiến, ghi kết quả
vào phiếu HĐ
nhóm
- Đại diện trả lời
- Nhóm khác nhân
xét bổ sung
-H/S lên xác định,
lớp nhận xét
I/ Đặc điểm sông ngòi
- Châu á có mạng lới

+ Tên các đới cảnh quan Châu
á theo thứ tự từ Bắc xuống
Nam dọc theo kinh tuyến
80
o
Đ?
+ Tên các cảnh quan phân bố ở
khu vực khí hậu gió mùa và
cảnh quan ở khu vực khí hậu
khô hạn?
+ Gọi HS lên xác định các cảnh
quan Châu á trên bản đồ?
=>GV kết luận, chốt kiến thức.
( Nhấn mạnh sự phan hoá cảnh
quan từ B-N và từ Đ-T, ảnh h-
ởng của sự thay đổi khí hâụu từ
ven biển vào nội địa, thay đổi
theo vĩ độ )
* Hoạt động 3: ( 6
/
) Thuận lợi
và khó khăn của thiên nhiên
Châu á.
Hoạt động cả lớp.
- Dựa vào bản đồ tự nhiên Châu
á và vốn hiểu biết.
+ Châu á có những thuận lợi
và khó khăn gì về tự nhiên đối
với sản xuất và đời sống?
=>GV nhận xét chốt kiến thức.

dạng.
+ Rừng lá kim phân bố
chủ yếu ở Xi- bia
+Rừng cận nhiệt, nhiệt
đới ẩm có nhiều ở phía
Đông Trung Quốc, Đông
Nam á và Nam á
3: Những thuận lợi và
khó khăn của thiên
nhiên Châu á
- Thuận lợi.
+ Nguồn tài nguyên
phong phú, nhiều loại
khoáng sản có trữ lợng
lớn( than, dầu khí, sắt )
+ Thiên nhiên đa dạng
- Khó khăn.
+ Địa hình núi cao hiểm
trở, khí hậu khắc nghiệt.
+ Thiên tai bất thờng
4: Cũng cố và dặn dò.(6
/
)
a/ Hoàn thành nội dungvào bảng dới đây:
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu
Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
Khu vực Tên sông lớn Nguồn cung cấp nớc Mùa lũ
Bắc á
Đông á

theo PP mới trong năm học 2006-2007 Tôi tiến hành khảo sát chất lợng của học
sinh ( thời gian 15
/
) cũng qua bài Sông ngòi và cảnh quan Châu á . Kết quả là
số học sinh khá giỏi tăng lên và số học sinh yếu- kém giảm hẳn đi so với năm trớc
* Kết quả cụ thể:
Số lợng HS Giỏi % Khá % TB % Yếu %
43 8 18,6 16 37,2 16 37,2 3 7,0
V/ Bài học kinh nghiệm.
Qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu dạy học theo phơng pháp đổi mới ở môn
Địa lý 8 nói chung và trong một tiết dạy Địa lý 8 nói riêng tôi rút ra đợc bài học
kinh nghiệm nh sau.
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu
Trờng trung học cơ sở Kiến Giang
1/ Đối với giáo viên:
+ Phải có tâm huyyét với nghề, luôn luôn nghiên cứu SGK, SGV, tài liệu
tham khảo và các đồ dùng trực quan có liên quan đế nội dung bài học.
+ Luôn luôn học hỏi đồng nghiệp, trau dồi kiến thức, nâng cao nghiệp vụ
chuyên môn.
+ Đầu t nhiều hơn vào việc soạn bài theo tinh thần dạy học thông qua tổ chức
các hoạt động học tập cho học sinh. Giáo viên phải thể hiện rõ ràng mục tiêu ,nội
dung bài học, hệ thống câu hỏi lôgic, phân chia thời gian hợp lý.
+ Đẩy mạnh việc đổi mới hoạt động dạy học trên lớp, giáo viên là ngời chỉ
đạo, hớng dẫn, học sinh là ngời chủ động, sáng tạo chiếm lĩnh kiến thức.
+ Chú trọng việc cũng cố và phát triển ở học sinh các kỷ năng: Kỹ năng sử
dụng bản đồ, biểu đồ, lợc đồ, kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê, kỹ năng xác
lập mối quan hệ nhân quả
+ Vận dụng linh hoạt các PPDH tích cực vào trong một tiết dạy. Hình thành
và phát triển các kỹ năng làm việc với các thiết bị học tập Địa lý ở học sinh

quan trọng và cần thiết là trang bị cho giáo viên và học sinh kỷ năng dạy học tối
u nhất và đạt hiệu quả cao nhất.
Kinh nghiệm để dạy tốt một tiết học Địa lý 8 theo phơng pháp đổi mới trên
đây cha phải là tất cả nhng cũng là một kinh nghiệm hết sức quan trọng đối với ngời
giáo viên. Qua quá trình rèn luyện và tích luỹ đợc những kinh nghiệm đó cũng là
quá trình chiếm lĩnh kiến thức mới, đồng thời phát triển các thao tác t duy, năng lực
kiến thức, tính tích cực, chủ động sáng tạo trong quá trình dạy học.
Để dạy tốt một tiết học Địa lý 8 theo phơng pháp đổi mới- rèn luyện kỷ năng
địa lý không chỉ ở mỗi lớp 8 mà cần phải bắt đầu từ lớp đầu cấp và đợc tiến hành
liên tục, thông suốt giữa các lớp, phải gây đợc một phong trào dạy- học lôi cuốn tất
cả học sinh và giáo viên tham gia.
Trên đây là một số kinh nghiệm của bản thân tôi đợc rút ra từ thực tế giảng
dạy ở trờng THCS trong những năm gần đây. Mặc dù đã rất nhiều cố gắng song
không tránh khỏi sự thiếu sót. Rất mong sự góp ý chân thành củấ các đồng nghiệp
để sáng kiến của tôi đợc hoàn thiện hơn nhằm đa lại hiệu quả cao hơn trong quá
trình giảng dạy ở những năm học tiếp theo.
Kiến Giang Ngày tháng năm 2007
Ngời viết
Xác nhận của HĐKH
Lê Quốc Liệu
Giáo viên
: Lê Quốc Liệu