ÔN TẬP PHẦN ĐỌC HIỂU: CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ
TRONG VĂN BẢN + CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN
A. Lí thuyết
I. Các biện pháp tu từ.
1. So sánh: Là đối chiếu sự vật, sự việc này với sự vật, sự việc khác có nét tương đồng để làm tăng sức gợi
hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
VD: Trẻ em như búp trên cành
2. Nhân hoá: Là cách dùng những từ ngữ vốn dùng để miêu tả hành động của con người để miêu tả vật, dùng
loại từ gọi người để gọi sự vật không phải là người làm cho sự vật, sự việc hiện lên sống động, gần gũi với con
người.
VD: Chú mèo đen nhà em rất đáng yêu.
3. Ẩn dụ: Là cách dùng sự vật, hiện tượng này để gọi tên cho sự vật, hiện tượng khác dựa vào nét tương đồng
(giống nhau) nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
VD: Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng.
4. Hoán dụ: Là cách dùng sự vật này để gọi tên cho sự vật, hiện tượng khác dựa vào nét liên tưởng gần gũi
nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho sự diễn đạt.
VD: Đầu bạc tiễn đầu xanh (Người già tiễn người trẻ: dựa vào dấu hiệu bên ngoài).
5. Điệp ngữ: là từ ngữ (hoặc cả một câu) được lặp lại nhiều lần trong khi nói và viết nhằm nhấn mạnh, bộc lộ
cảm xúc
VD: Võng mắc chông chênh đường xe chạy
Lại đi, lại đi trời xanh thêm.
6. Chơi chữ: là cách lợi dụng đặc sắc về âm, nghĩa nhằm tạo sắc thái dí dỏm hài hước.
VD: Mênh mông muôn mẫu màu mưa
Mỏi mắt miên man mãi mịt mờ
7. Nói quá là biện pháp tu từ phóng đại mức độ, qui mô, tính chất của sự vật, hiện tượng được miêu tả để nhấn
mạnh, gây ấn tượng, tăng sức biểu cảm.
VD: Lỗ mũi mười tám gánh lông
Chồng khen chồng bảo râu rồng trời cho.
8 Nói giảm, nói tránh là một biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển, tránh gây cảm giác quá
đau buồn, ghê sợ, nặng nề; tránh thô tục, thiếu lịch sự.
Ví dụ: Bác Dương thôi đã thôi rồi

thoái vị. Dân ta đã đánh đổ các xiềng xích thực
dân gần 100 năm nay để gây dựng nên nước
Việt Nam đoọc lập. Dân ta lại đánh đổ chế độ
quân chủ mấy mươi thế kỷ mà lạp nên chế độ
Dân chủ Cộng hòa
3. Hắn về lớp này trông khác hẳn, mới đầu
chẳng ai biết hắn là ai. Trông đặc như thằng
săng đá! Cái đầu thì cạo trọc lốc, cái răng cạo
trắng hớn, cái mặt thì đen mà rất cơng cơng,
hai mắt gườm gườm trong gớm chết! Hắn mặc
cái quần nái đen với cái áo tây vàng. Cái ngực
phanh, đầy những nét chạm trổ rồng phượng với
một ông tướng cầm chùy, cả hai cánh tay cũng
thế. Trông gớm chết!
4. Vì những lẽ trên, chúng tôi, Chính phủ lâm
thời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa,
trịnh trọng tuyên bố với thế giới rằng: Nước
Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và
sự thật đã thành một nước tự do, độc lập. Toàn
thể dến tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần
và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững
quyền tự do, độc lập ấy.
5)“Mặt trời xuống biển như hòn lửa
Sóng đã cài then đêm sập cửa”
6) Trời xanh đây là của chúng ta
Núi rừng đây là của chúng ta
Những cánh đồng thơm ngát
Những ngả đường bát ngát
Những dòng sông đỏ nặng phù sa
7). Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

Ðã bật lên tiếng thét căm hờn .
( Ðất nước- Nguyễn Ðình Thi )
BT2: Đọc các VB sau, trả lời các câu hỏi vào vở.
VB1: Mạo hiểm
“Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi mà khó vì lòng người ngại núi e sông. Xưa nay những đấng
anh hùng làm nên những việc gian nan không ai làm nổi, cũng là nhờ cái gan mạo hiểm, ở đời không biết cái
khó là cái gì[ ]
Còn những kẻ ru rú như gián ngày, làm việc gì cũng chờ trời đợi số, chỉ mong cho được một đời an nhàn vô sự,
sống lâu giàu bền, còn việc nước việc đời không quan hệ gì đến mình cả. Như thế gọi là sống thừa, còn mong
có ngày vũng vẫy trong trường cạnh tranh này thế nào được nữa. Hãy trông những bọn thiếu niên con nhà kiều
dưỡng, cả đời không dám đi đâu xa nhà, không dám làm quen với một người khách lạ; đi đường thì sợ sóng,
trèo cao thì sợ run chân, cứ áo buông chùng đóng gót, tưởng thế là nho nhã, tưởng thế là tư văn; mà thực ra
không có lực lượng, không có khí phách; hễ ra khỏi tay bảo hộ của cha mẹ hay kẻ có thế lực nào thì không có
thể mà tự lập được.
Vậy học trò ngày nay phải tập xông pha, phải biết nhẫn nhục; mưa nắng cũng không lấy làm nhọc nhằn, đói rét
cũng không lấy làm khổ sở. Phải biết rằng: hay ăn miếng ngon, hay mặc của tốt, hễ ra khỏi nhà thì nhảy lên cái
xe, hễ ngồi quá giờ thì đã kêu chóng mặt, ấy là những cách làm mình yếu đuối nhút nhát, mất hẳn cái tinh
thần mạo hiểm của mình đi”.
2
(Nguyễn Bá Học, Mạo hiểm)
Câu 1: Trong đoạn văn trên đã sử dụng thao tác lập luận nào? ( Phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận). Nêu biểu
hiện cụ thể của từng phương pháp.
Câu 2: Đoạn văn trên khuyên nhủ thanh niên điều gì?
Câu 3: Nguyên nhân chính của việc không dám mạo hiểm xông pha vào khó khăn?
Câu 4 : Lối sống thừa của những kẻ ru rú như gián ngày khiến giống với kiểu tính cách gì
Câu 5: Nguyễn Bá Học đã phê phán những nỗi e sợ của kể học trò? Kể tên 5 nỗi sợ được nhắc đến trong bài?
Câu 6: Những đức tính mà kẻ học trò cần phải có để vùng vẫy trong trường cạnh tranh?
Câu 7: Trong những quyết định quan trọng nếu mạo hiểm bao giờ cũng có những rủi ro nhất định có thể thành
công cũng có thể thất bại. Suy nghĩ của em về vấn đề này? Viết một đoạn văn trình bày ý kiến của mình
VB 2:

”
Bài tập 4. Hướng dẫn xây dựng đề cương, vận dụng các thao tác lập luận
Viết 1 đoạn văn về vấn đề Thanh niên ta ngày nay cần có ý chí vươn lên trong học tập và công tác.
Lựa chọn các thao tác lập luận phù hợp. Sau khi viết xong, cần chỉ ra các thao tác lập luận đã sử dụng.
* Hướng dẫn: Có thể tham khảo một số ý chính sau:
+ Khẳng định rèn luyện ý chí vươn lên trong học tập và công tác là yêu cầu đúng đắn phù hợp với quy luật phát
triển của con người ở thời đại mới.
+ Tại sao phải rèn luyện ý chí vươn lên trong học tập và công tác cho thanh niên ngày nay?
./ Thanh niên ngày nay là lớp người sinh ra trong thời bình chưa biết đến chiến tranh gian khổ.
3
./ Một vài năm gần đây vấn đề giáo dục lý tưởng cho thanh niên bị coi nhẹ.
./ Bị một số tiêu cực của xã hội tác động, vì vậy cần phải đặt ra vấn đề giáo dục cho thanh niên.
+ Phê phán và bác bỏ những việc làm sai trái của một số thanh niên hiện nay.
+ Làm thế nào để rèn luyện tốt ý chí vươn lên trong học tập và công tác.
- Kết thúc vấn đề:
+ Ý nghĩa của vấn đề đặt ra
+ Bản thân
BT5: Luyện viết đoạn văn vận dụng kết hợp các thao tác lập luận:
Đề bài: Hãy bàn về bệnh quay cóp của HS trong thi kiểm tra.
- Có thể triển khai đoạn theo bố cục sau:
+ Thực trạng của bệnh quay cóp trong HS ngày nay.
+ Tác hại của bệnh quay cóp.
+ Lời khuyên .
- Có thể chọn 1 trong các ý trên để dựng đoạn.
* Về kĩ năng: Vận dụng kết hợp ít nhất 2 thao tác lập luận
Trình bày văn bản và chỉ ra các thao tác lập luận đã sử dụng:

(Yêu cầu các em đọc thật kỹ phần lí thuyết, sau đó áp dụng vào từng bài tập cụ thể. Làm cẩn thận vào
vở, tránh bỏ bài không làm, tránh làm bài cẩu thả, qua loa. Có thể làm từ bài dễ, nhưng phải đảm bảo
hoàn thành hết BT)

như văn bản dùng trong báo in, đài phát thanh, đài truyền hình, báo điện tử PCBC được dùng trong các
VB như: tin tức, phóng sự, quảng cáo.
-Đặc trưng: Tính thông tin sự kiện; tính ngắn gọn; tính hấp dẫn.
2. Các phương thức biểu đạt
a. Tự sự
- Trình bày các sự việc (sự kiện) có quan hệ nhân quả dẫn đến kết quả.
- Mục đích: biểu hiện con người, quy luật đời sống, bày tỏ thái độ.
- Bản tin báo chí
- Bản tường thuật, tường trình
- Tác phẩm văn học nghệ thuật (truyện, tiểu thuyết)
b. Miêu tả
- Tái hiện các tính chất, thuộc tính sự vật, hiện tượng, giúp con người cảm nhận và hiểu được chúng.
- Văn tả cảnh, tả người, vật
- Đoạn văn miêu tả trong tác phẩm tự sự.
c. Biểu cảm
- Bày tỏ trực tiếp hoặc gián tiếp tình cảm, cảm xúc của con người trước những vấn đề tự nhiên, xã hội, sự vật
- Điện mừng, thăm hỏi, chia buồn
- Tác phẩm văn học: thơ trữ tình, tuỳ bút.
d. Thuyết minh
5
Trình bày thuộc tính, cấu tạo, nguyên nhân, kết quả có ích hoặc có hại của sự vật hiện tượng, để người đọc có
tri thức và có thái độ đúng đắn với chúng.
- Thuyết minh sản phẩm
- Giới thiệu di tích, thắng cảnh, nhân vật
- Trình bày tri thức và phương pháp trong khoa học.
d. Nghị luận
- Trình bày tư tưởng, chủ trương quan điểm của con người đối với tự nhiên, xã hội, qua các luận điểm, luận cứ
và lập luận thuyết phục.
- Cáo, hịch, chiếu, biểu.
- Xã luận, bình luận, lời kêu gọi.

(Trích Tài liệu hướng dẫn đội viên)
d) Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh.
(Ca dao)
đ) Nếu ta đẩy quả địa cầu quay quanh trục theo hướng từ tay trái sang tay phải mà chúng ta gọi là hướng
từ tây sang đông thì hầu hết các điểm trên bề mặt quả địa cầu đều chuyển động, đều thay đổi vị trí và vẽ thành
những đường tròn.
(Theo Địa lí 6)
6
BT2: Các đoạn trích sau viết theo phương thức biểu đạt nào? Giải thích biểu hiện cụ thể của phương thức biểu
đạt đó?
Đoạn a) Tiếng trống thu không trên cái chợ của huyện nhỏ; từng tiếng một vang xa để gọi buổi chiều. Phương
tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và
cắt hình rõ rệt trên nền trời.
Đoạn b) Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió
nhẹ đưa vào. Trong cửa hàng hơi tối, muỗi đã bắt đầu vo ve. Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen;
đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hồn ngây thơ của chị:
Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn.
Đoạn c) Trời đã bắt đầu đêm, một đêm mùa hạ êm như nhung và thoảng qua gió mát. Đường phố và các ngõ
con dần dần chứa đầy bóng tối. Các nhà đã đóng im ỉm, trừ một vài cửa hàng còn thức, nhưng cửa chỉ để hé ra
một khe ánh sáng. Trẻ con tụ họp nhau ở thềm hè, tiếng cười nói vui vẻ, khiến An thèm muốn nhập bọn với
chúng để nô đùa, nhưng sợ trái lời mẹ dặn phải coi hàng, nên hai chị em đành ngồi yên trên chõng, đưa mắt
theo dõi những người về muộn, từ từ đi trong đêm.
BT3: Thực hiện yêu cầu tương tự BT2:
a. Khoảng đầu tháng 10.1930, trong cuộc khủng bố Xô Viết Nghệ - Tĩnh, Võ Nguyên Giáp bị bắt và bị giam ở
nhà lao Thừa phủ (Huế), cùng với người yêu là Nguyễn Thị Quang Thái, em trai là Võ Thuần Nho và các thầy
giáo Đặng Thai Mai, Lê Viết Lượng Cuối năm 1931, nhờ sự can thiệp của Hội Cứu tế đỏ của Pháp, Võ
Nguyên Giáp được trả tự do nhưng lại bị Công sứ Pháp tại Huế ngăn cấm không cho ở lại Huế tiếp tục làm
báo Tiếng dân, Võ Nguyên Giáp bèn trở về quê rồi ra Hà Nội, miệt mài tự học chương trình hai lớp đệ tam, đệ
tứ trung học và chương trình bằng Tú tài phần I. Lúc này, Trường Trung học Albert Sarraut tại Hà Nội mở một

7
Búng cõy trụng mỏt quỏ, thõn mt v kớn ỏo (Thch Lam- Nng trong vn)
BT3: c cỏc VB sau, thc hin yờu cu
1. Ting núi l ngi bo v qỳi bỏu nht nn c lp ca cỏc dõn tc, l yu t quan trng nht giỳp gii
phúng cỏc dõn tc b thng tr. Nu ngi An Nam hónh din gi gỡn ting núi ca mỡnh v ra sc lm cho
ting núi y phong phỳ hn cú kh nng ph bin ti An Nam cỏc hc thuyt o c v khoa hc ca Chõu
u, vic gii phúng dõn tc An Nam ch cũn l vn ố thi gian. Bt c ngi An Nam no vt b ting núi
ca mỡnh, thỡ cng ng nhiờn khc t nim hi vnh gii phúng ging nũi.Vỡ th, i vi ngi An Nam
chỳng ta, chi t ting m ng ngha vi t chi s t do ca mỡnh
( Trớch Ting m - Ngun gii phúng cỏc dõn tc b ỏp bc - Nguyn An Ninh )
a/ on trớch c din t theo phng thc no?
b/ Xỏc nh phong cỏch ngụn ng ca vn bn?
2. Tha quý v! ó phi tri qua nhng cuc chin tranh ngoi xõm tn bo v úi nghốo cựng cc nờn
khỏt vng hũa bỡnh v thnh vng ca Vit Nam chỳng tụi cng chỏy bng. Chỳng tụi luụn n lc tham gia
kin to hũa bỡnh, xúa úi gim nghốo, bo v hnh tinh ca chỳng ta. Vit Nam ó sn sng tham gia cỏc
hot ng gỡn gi hũa bỡnh ca LHQ. Chỳng tụi sn lũng úng gúp ngun lc, dự cũn nh bộ, nh s tri õn
i vi bn bố quc t ó giỳp chỳng tụi ginh v gi c lp, thng nht t nc, thoỏt khi úi nghốo.
Vit Nam ó v s mói mói l mt i tỏc tin cy, mt thnh viờn cú trỏch nhim ca cng ng quc t .
(Trớch Bi phỏt biu ca Th tng Nguyn Tn Dng trc phiờn tho lun cp cao ca i Hi ng LHQ
khúa 68 )
a/ Xỏc nh phong cỏch ngụn ng chc nng ca on vn?
b/ Phng thc biu t chớnh ca Vb l gi?
3. Dõn ta cú mt lũng nng nn yờu nc. ú l mt truyn thng quý bỏu ca ta. T xa n nay,
mi khi T quc b xõm lng, thỡ tinh thn y li sụi ni, nú kt thnh mt ln súng vụ cựng mnh m, to ln,
nú lt qua mi s nguy him, khú khn, nú nhn chỡm tt c l bỏn nc v l cp nc.
(H Chớ Minh Tinh thn yờu nc ca nhõn dõn ta)
a/ Ni dung ca on vn?
b/ Phng thc trỡnh by? Phong cỏch ngụn ng chc nng c s dng trong on?
c/ Thỏi , quan im chớnh tr ca Bỏc?
4. Chng kin s ra i ca i tng Vừ Nguyờn Giỏp, chng kin nhng dũng chy yờu