L󰗝I CAM OAN
Tôi xin c󰖤m oan ây là công trình nghiên c󰗪u c󰗨a riêng tôi. Các s󰗒
li󰗈u s󰗮 d󰗦ng trong lu󰖮n án là trung th󰗲c. Nh󰗰ng k󰗀t lu󰖮n khoa h󰗎c c󰗨a lu󰖮n án
cha t󰗬ng 󰗤c ai công b󰗒 trong b󰖦t kì m󰗚t công trình nào khác. N󰗀u sai tôi
xin hoàn toàn ch󰗌u m󰗎i trách nhi󰗈m.
TÁC GI󰖣 LU󰖭N ÁN
Tr󰖨n Th󰗌 Thu Huy󰗂n
M󰗥C L󰗥C
Trang
M󰗟 󰖧U 1
Chng 1
. T󰗕NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C󰗩U LIÊN QUAN
󰖿N 󰗁 TÀI 6
1.1. Nh󰗰ng công trình nghiên c󰗪u v󰗂 dân ch󰗨 6
1.2. Nh󰗰ng công trình nghiên c󰗪u v󰗂 o l󰗞ng dân ch󰗨 19
1.3. Nh󰗰ng v󰖦n 󰗂 c󰖨n 󰗤c ti󰗀p t󰗦c nghiên c󰗪u 31
Chng 2
. C S󰗟 LÝ LU󰖭N VÀ TH󰗱C TI󰗅N C󰗧A VI󰗇C XÂY D󰗱NG
H󰗇 TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH 󰗙 PHÁT TRI󰗃N DÂN
CH󰗧 󰗟 VI󰗇T NAM HI󰗇N NAY 33
2.1. C s󰗠 lý lu󰖮n xây d󰗲ng h󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨
󰗠 Vi󰗈t Nam 33
2.2. C s󰗠 th󰗲c ti󰗆n xây d󰗲ng h󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 phát tri󰗄n dân
ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam 71
Chng 3
. H󰗇 TIÊU CHÍ ÁNH GIÁ TRÌNH 󰗙 PHÁT TRI󰗃N DÂN
CH󰗧 󰗟 VI󰗇T NAM VÀ PHNG PHÁP L󰗣NG HOÁ H󰗇
TIÊU CHÍ 96
3.1. Mô hình khung lý thuy󰗀t xây d󰗲ng h󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 phát
tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam 96
3.2. H󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam 104

B󰖤ng 4.9. T󰗖ng h󰗤p c󰗨a 21 t󰗊nh v󰗂 nh󰖮n th󰗪c, th󰗲c hi󰗈n và i󰗂u ch󰗊nh hành vi
làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân 142
B󰖤ng 4.10. Democracy Index 2012 (Ch󰗊 s󰗒 dân ch󰗨 nm 2012) 206
DANH M󰗥C CÁC BI󰗃U 󰗓
Bi󰗄u 󰗔 4.1. Nh󰖮n th󰗪c c󰗨a ng󰗞i dân v󰗂 các quy󰗂n làm ch󰗨 trong chính tr󰗌129
Bi󰗄u 󰗔 4.2. Th󰗲c hi󰗈n hành vi làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân 137
Bi󰗄u 󰗔 4.3. i󰗂u ch󰗊nh hành vi làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân 143
Bi󰗄u 󰗔 4.4. Bi󰗄u 󰗔 T󰗖ng h󰗤p c󰗨a 21 t󰗊nh v󰗂 nh󰖮n th󰗪c, th󰗲c hi󰗈n và i󰗂u
ch󰗊nh hành vi làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân 144
DANH M󰗥C CÁC HÌNH V󰖽
Hình 2.1. H󰗈 th󰗒ng 󰖤ng phái và s󰗲 xói mòn 󰖤nh h󰗠ng c󰗨a ngh󰗌 vi󰗈n 󰜔 trích
trong 󰜝các mô hình dân ch󰗨󰜞 c󰗨a David Held 49
Hình 3.1. Khung lý thuy󰗀t 97
Hình 3.2. Tháp nhu c󰖨u Maslow 102
1
M󰗟 󰖧U
1. Tính c󰖦p thi󰗀t c󰗨a 󰗂 tài
Dân ch󰗨 - quy󰗂n l󰗲c thu󰗚c v󰗂 nhân dân, nh cách hi󰗄u t󰗬 th󰗞i c󰗖 󰖢i, là
󰗜c m, khát v󰗎ng c󰗨a loài ng󰗞i. Khát v󰗎ng ó ã tr󰖤i qua m󰖦y nghìn nm
l󰗌ch s󰗮, v󰗜i nh󰗰ng thng tr󰖨m c󰗨a th󰗞i 󰖢i, c󰗨a hoàn c󰖤nh, i󰗂u ki󰗈n kinh t󰗀 -
xã h󰗚i c󰗦 th󰗄. V󰗂 b󰖤n ch󰖦t, dân ch󰗨 là s󰗲 xác l󰖮p các quy󰗂n c b󰖤n c󰗨a công
dân, là th󰗄 ch󰗀 pháp lý 󰗄 công dân c󰗨a m󰗘i qu󰗒c gia th󰗐a mãn quy󰗂n làm ch󰗨
c󰗨a mình. Vì m󰗦c tiêu dân ch󰗨, nhi󰗂u th󰗀 h󰗈 ng󰗞i ã 󰗖 máu và hy sinh và
cái giá ph󰖤i tr󰖤 th󰗞ng 󰗤c 󰗂n áp x󰗪ng áng. M󰗘i b󰗜c ti󰗀n c󰗨a dân ch󰗨
󰗂u i kèm v󰗜i s󰗲 phát tri󰗄n và ti󰗀n b󰗚 c󰗨a con ng󰗞i. Tuy nhiên, th󰗲c t󰗀 cng
cho th󰖦y, không ít tr󰗞ng h󰗤p ng󰗎n c󰗞 dân ch󰗨 󰗤c chuy󰗄n t󰗬 tay th󰗀 l󰗲c
này sang tay th󰗀 l󰗲c khác, nhng rút c󰗦c ng󰗞i dân không 󰗤c h󰗠ng nh󰗰ng
gì mà l󰖾 ra h󰗎 áng 󰗤c h󰗠ng.
Dân ch󰗨 là v󰖦n 󰗂 mang tính chính tr󰗌 sâu s󰖰c và cho 󰗀n nay nó v󰖬n
gây nhi󰗂u tranh cãi v󰗂 m󰖸t lý lu󰖮n. S󰗲 khác nhau trong quan ni󰗈m dân ch󰗨, lý

th󰗲c ch󰗪ng trong ánh giá v󰗂 m󰗪c 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam. 󰗔ng
th󰗞i, k󰗀t qu󰖤 ó s󰖾 là c s󰗠 khoa h󰗎c 󰗄 󰖤ng và Nhà n󰗜c Vi󰗈t Nam có th󰗄
xem xét và i󰗂u ch󰗊nh vi󰗈c ho󰖢ch 󰗌nh chính sách t󰖢o ra nh󰗰ng b󰗜c chuy󰗄n
bi󰗀n tích c󰗲c cho quá trình c󰖤i thi󰗈n trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨. Do v󰖮y, vi󰗈c
xây d󰗲ng tiêu chí và th󰗜c o ánh giá các tiêu chí ó là m󰗚t nhu c󰖨u n󰗚i t󰖢i
trong ti󰗀n trình phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam. Tuy nhiên 󰗒i v󰗜i Vi󰗈t Nam
vi󰗈c a ra ch󰗊 s󰗒 ph󰖤i d󰗲a trên c s󰗠 lý lu󰖮n nào, th󰗲c ti󰗆n nào và tiêu chí
gì là i󰗂u c󰖨n ph󰖤i nghiên c󰗪u. ó ph󰖤i là h󰗈 tiêu chí hi󰗈n 󰖢i, khoa h󰗎c 󰗄
làm cn c󰗪 cho s󰗲 t󰗲 hoàn thi󰗈n không ng󰗬ng n󰗂n dân ch󰗨 XHCN, áp 󰗪ng
òi h󰗐i và l󰗤i ích c󰗨a ng󰗞i dân và s󰗲 th󰗬a nh󰖮n c󰗨a c󰗚ng 󰗔ng qu󰗒c t󰗀.
V󰗜i tinh th󰖨n ó, tôi l󰗲a ch󰗎n v󰖦n 󰗂: 󰜝Xây d󰗲ng h󰗈 tiêu chí ánh giá
v󰗂 trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay󰜞 làm 󰗂 tài lu󰖮n án
Ti󰗀n s chính tr󰗌 h󰗎c c󰗨a mình.
3
2. M󰗦c tiêu, nhi󰗈m v󰗦 và ph󰖢m vi nghiên c󰗪u
2.1. M󰗦c tiêu
Trên c s󰗠 lý lu󰖮n và th󰗲c ti󰗆n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam, kinh nghi󰗈m xây
d󰗲ng ch󰗊 s󰗒 dân ch󰗨 c󰗨a qu󰗒c t󰗀, lu󰖮n án 󰗂 xu󰖦t h󰗈 tiêu chí và th󰗜c o nh󰖲m
ánh giá s󰗲 phát tri󰗄n dân ch󰗨 c󰗨a Vi󰗈t Nam.
2.2. Nhi󰗈m v󰗦
- Trình bày c s󰗠 lý lu󰖮n 󰗄 hình thành h󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 phát
tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam. Kh󰖤o c󰗪u các quan ni󰗈m và kinh nghi󰗈m c󰗨a các t󰗖
ch󰗪c qu󰗒c t󰗀 trong xây d󰗲ng h󰗈 tiêu chí, ch󰗊 s󰗒 và cách o l󰗞ng dân ch󰗨.
- 󰗂 xu󰖦t h󰗈 tiêu chí (󰗌nh tính) và th󰗜c o (󰗌nh l󰗤ng) v󰖮n d󰗦ng cho
Vi󰗈t Nam trong vi󰗈c ánh giá trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨 c󰗨a 󰖦t n󰗜c.
- Ti󰗀n hành o thí i󰗄m v󰗜i h󰗈 tiêu chí ã a ra 󰗄 ki󰗄m ch󰗪ng tính
phù h󰗤p c󰗨a phng pháp.
2.3. Ph󰖢m vi nghiên c󰗪u
- V󰗂 n󰗚i dung nghiên c󰗪u: lý lu󰖮n và th󰗲c ti󰗆n liên quan t󰗜i xây d󰗲ng
h󰗈 tiêu chí ánh giá trình 󰗚 dân ch󰗨 và phng pháp o l󰗞ng dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t

quy󰗂n làm ch󰗨 (i󰗂u ki󰗈n kinh t󰗀 t󰗒i thi󰗄u c󰗨a m󰗘i cá nhân, hành lang pháp lý
󰗄 b󰖤o v󰗈 các quy󰗂n làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân, s󰗲 tham gia tích c󰗲c c󰗨a xã h󰗚i
dân s󰗲).
- Trên c s󰗠 o l󰗞ng, ánh giá thí i󰗄m và phân tích m󰗚t trong ba h󰗈
tiêu chí ã 󰗂 xu󰖦t (h󰗈 tiêu chí ánh giá v󰗂 nng l󰗲c làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân),
lu󰖮n án a ra m󰗚t s󰗒 khuy󰗀n ngh󰗌 liên quan 󰗀n vi󰗈c s󰗮 d󰗦ng b󰗚 ch󰗊 s󰗒 o l󰗞ng
dân ch󰗨 này, g󰗔m: (1) B󰗚 ch󰗊 s󰗒 thí i󰗄m còn tng 󰗒i dài, c󰖨n ti󰗀p t󰗦c 󰗤c i󰗂u
ch󰗊nh; (2) C󰖨n thi󰗀t k󰗀 các b󰖤ng h󰗐i c󰗦 th󰗄 hn 󰗄 phù h󰗤p v󰗜i các 󰗒i t󰗤ng h󰗐i
khác nhau; (3) C󰖨n ti󰗀p t󰗦c o l󰗞ng và phân tích v󰗜i các h󰗈 tiêu chí còn l󰖢i 󰗄 có
th󰗄 ánh giá toàn di󰗈n v󰗂 trình 󰗚 phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam.
5. Ý ngha lý lu󰖮n và th󰗲c ti󰗆n c󰗨a lu󰖮n án
- Lu󰖮n án s󰖾 là tài li󰗈u ph󰗦c v󰗦 cho công tác nghiên c󰗪u và gi󰖤ng d󰖢y
5
chuyên ngành chính tr󰗌 h󰗎c nói chung 󰗠 Vi󰗈t Nam và v󰗂 dân ch󰗨 nói riêng.
- Lu󰖮n án là tài li󰗈u tham kh󰖤o cho vi󰗈c hoàn thi󰗈n chính sách và 󰖦u
tranh t t󰗠ng v󰗂 dân ch󰗨, nhân quy󰗂n.
6. K󰗀t c󰖦u lu󰖮n án
Ngoài ph󰖨n m󰗠 󰖨u, k󰗀t lu󰖮n, danh m󰗦c tài li󰗈u tham kh󰖤o và ph󰗦 l󰗦c,
lu󰖮n án 󰗤c chia làm 4 chng, 11 ti󰗀t.
6
Chng 1
T󰗕NG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN C󰗩U
LIÊN QUAN 󰖿N 󰗁 TÀI
1.1. Nh󰗰ng công trình nghiên c󰗪u v󰗂 dân ch󰗨
1.1.1. Các nghiên c󰗪u trên th󰗀 gi󰗜i
Các tác ph󰖪m bàn v󰗂 dân ch󰗨 và các quan ni󰗈m khác nhau v󰗂 dân
ch󰗨: v󰗂 ch󰗨 󰗂 này ph󰖤i k󰗄 󰗀n các tác ph󰖪m nh: 󰜝Polyarchy󰜞 (Dân ch󰗨 a
tr󰗌) c󰗨a Robert Dalh [142], 󰜝Capitalism socialism, and democracy󰜞 (Ch󰗨
ngha t b󰖤n, ch󰗨 ngha xã h󰗚i và dân ch󰗨) c󰗨a Joseph Schumpeter [trích theo
34], 󰜝Minimalist conception of democracy󰜞 (Khái ni󰗈m t󰗒i gi󰖤n v󰗂 dân ch󰗨)

󰖢i, b󰖤n d󰗌ch ti󰗀ng Vi󰗈t, nm 2013), David Held ã gi󰗜i thi󰗈u các mô hình
dân ch󰗨 n󰗖i b󰖮t nh󰖦t trong l󰗌ch s󰗮 phát tri󰗄n dân ch󰗨. 󰗒i v󰗜i David Held, s󰗲
phát tri󰗄n c󰗨a dân ch󰗨 t󰗬 c󰗖 󰖢i 󰗀n ngày nay ã có 󰗤c nh󰗰ng b󰗜c ti󰗀n v
󰖢i. M󰖸c dù, ã có s󰗲 phát tri󰗄n v󰗜i nhi󰗂u d󰖦u hi󰗈u tích c󰗲c nhng theo David
Held dân ch󰗨 không ph󰖤i là cái gì ã hoàn thi󰗈n.V󰖦n 󰗂 dân ch󰗨 v󰖬n 󰖸t ra
không ít câu h󰗐i cha gi󰖤i thích 󰗤c, nh󰗰ng mâu thu󰖬n c󰖤 trong th󰗲c ti󰗆n l󰖬n
lý lu󰖮n: 󰜝N󰗂n dân ch󰗨 - v󰗜i t cách là m󰗚t t t󰗠ng và v󰗜i t cách là m󰗚t hi󰗈n
th󰗲c chính tr󰗌 - ang t󰗲 mâu thu󰖬n trên nh󰗰ng v󰖦n 󰗂 n󰗂n t󰖤ng nh󰖦t󰜞 (L󰗞i nói
󰖨u) [34, tr.3]. Sau cùng, tác gi󰖤 ã a ra m󰗚t s󰗒 g󰗤i ý 󰗄 các nhà t t󰗠ng dân
ch󰗨 sau này ti󰗀p nghiên c󰗪u và tìm ra nh󰗰ng mô hình dân ch󰗨 thích h󰗤p hn.
Trong tác ph󰖪m: 󰜝Democracy󰜞, Anthony Arblaster [134] ti󰗀p t󰗦c 󰖸t
câu h󰗐i v󰗂 ý ngha c󰗨a dân ch󰗨, t󰖢i sao n󰗂n dân ch󰗨 tr󰗲c ti󰗀p không t󰗔n t󰖢i
󰗤c lâu trong quá kh󰗪, làm th󰗀 nào 󰗄 n󰗂n dân ch󰗨 xã h󰗚i hi󰗈n 󰖢i phng
Tây 󰗤c th󰗲c hi󰗈n trong th󰗲c t󰗀. Tác ph󰖪m c󰗨a ông d󰗲a trên các tác ph󰖪m c󰗖
i󰗄n c󰗨a Rousseau Paine, John Stuart Mill cho th󰖦y kho󰖤ng cách gi󰗰a dân ch󰗨
lý t󰗠ng và dân ch󰗨 th󰗲c t󰗀. Song, g󰖨n ây Vi󰗈n nghiên c󰗪u v󰗂 dân ch󰗨 và h󰗘
tr󰗤 b󰖨u c󰗮 (IDEA 󰜔 Institude For Democracy And Electoral Assistance) ã
a ra các cu󰗒n s󰗖 tay nh󰖲m phân tích so sánh, thông tin và nh󰗰ng hi󰗄u bi󰗀t
sâu s󰖰c v󰗂 m󰗚t lo󰖢t th󰗄 ch󰗀 và quá trình dân ch󰗨. M󰗚t ph󰖨n quan tr󰗎ng c󰗨a
nh󰗰ng cu󰗒n s󰗖 tay này là nh󰖦n m󰖢nh t󰖨m quan tr󰗎ng c󰗨a dân ch󰗨 tr󰗲c ti󰗀p và
8
dân ch󰗨 󰗠 c󰖦p 󰗌a phng, 󰖸c bi󰗈t nh󰖦n m󰖢nh 󰗀n vai trò c󰗨a dân ch󰗨 tr󰗲c
ti󰗀p thông qua m󰗚t s󰗒 hình th󰗪c c󰗨a nó trong th󰗞i hi󰗈n 󰖢i là: trng c󰖨u dân ý
(khuy󰗀n ngh󰗌 s󰗮 d󰗦ng trng c󰖨u dân ý trong Hi󰗀n pháp ho󰖸c theo pháp lu󰖮t 󰗖n
󰗌nh lâu dài và tránh các quy󰗀t 󰗌nh 󰗚t xu󰖦t); sáng ki󰗀n công dân (cng c󰖨n
󰗤c lu󰖮t hóa n󰗀u không, các quy 󰗌nh v󰗂 sáng ki󰗀n s󰖾 h󰖨u nh khó có th󰗄
󰗤c s󰗮 d󰗦ng và có th󰗄 gây th󰖦t v󰗎ng hn là a ra các c h󰗚i cho công dân);
sáng ki󰗀n chng trình ngh󰗌 s󰗲 (m󰗚t sáng ki󰗀n chng trình ngh󰗌 s󰗲 nên gi󰖤i
quy󰗀t m󰗚t v󰖦n 󰗂 lu󰖮t 󰗌nh ho󰖸c hi󰗀n 󰗌nh b󰖲ng m󰗚t d󰗲 th󰖤o lu󰖮t 󰗤c xây
d󰗲ng hoàn ch󰗊nh); bãi mi󰗆n (vi󰗈c b󰗐 phi󰗀u bãi mi󰗆n th󰗞ng xuyên có th󰗄 làm

k󰗊 và h󰗎 không có 󰗨 ý th󰗪c t󰗲 giác nh thiên th󰖨n. Còn trong n󰗂n dân ch󰗨 󰖢i
di󰗈n thì cng không th󰗄 u󰗸 quy󰗂n hoàn toàn cho nh󰗰ng ng󰗞i 󰖢i di󰗈n, không
th󰗄 tin vào nh󰗰ng l󰗞i h󰗪a h󰖺n c󰗨a các nhà chính tr󰗌 nhân danh dân ch󰗨 mà cai
tr󰗌󰜧 và khi không th󰗲c s󰗲 tin t󰖦t c󰖤 nh󰗰ng i󰗂u ó thì các nhà t󰗲 t󰗠ng nh
Locke, Hobbes, Montesquieu󰜧 sau này là Weber, Dalh󰜧 cho r󰖲ng nên t󰗔n
t󰖢i nh󰗰ng c ch󰗀 t󰗒t 󰗄 ki󰗄m soát quy󰗂n l󰗲c nhà n󰗜c, mà c ch󰗀 t󰗒t nh󰖦t là
dùng quy󰗂n l󰗲c 󰗄 ki󰗄m soát quy󰗂n l󰗲c, là s󰗲 c󰖢nh tranh nhóm, h󰗚i, s󰗲 c󰖢nh
tranh gi󰗰a các 󰖤ng phái, s󰗲 c󰖢nh tranh 󰗄 giành phi󰗀u b󰖨u c󰗨a c󰗮 tri c󰗨a các
nhà chính tr󰗌 tinh hoa󰜧
Quan ni󰗈m th󰗪 hai cho r󰖲ng: b󰖤n ch󰖦t con ng󰗞i có th󰗄 thay 󰗖i. N󰗀u
b󰖤n ch󰖦t con ng󰗞i có th󰗄 thay 󰗖i thì dân ch󰗨 có th󰗄 phát tri󰗄n thông qua
giáo d󰗦c và phát tri󰗄n kinh t󰗀. Hn n󰗰a v󰗜i quan ni󰗈m này, dân ch󰗨 tr󰗲c ti󰗀p
có th󰗄 s󰖾 quay tr󰗠 l󰖢i trong xã h󰗚i hi󰗈n 󰖢i khi toàn th󰗄 dân chúng 󰗂u có ý
th󰗪c công dân t󰗒t, có tinh th󰖨n trách nhi󰗈m tham gia ho󰖢t 󰗚ng chính tr󰗌 và có
ý th󰗪c c󰗚ng 󰗔ng cao.
Hai quan ni󰗈m trên dù khác nhau nhng l󰖢i có nh󰗰ng i󰗄m chung nh󰖦t
󰗌nh. i󰗄m chung ó liên quan 󰗀n v󰖦n 󰗂 quy󰗂n công dân và b󰖤o v󰗈 quy󰗂n
công dân; liên quan 󰗀n quy󰗂n làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân. Tuy nhiên, h󰖨u h󰗀t các
tác ph󰖪m trên 󰗂u cha c󰗦 th󰗄 hóa 󰗤c nh󰗰ng quy󰗂n c󰗨a công dân, phng
th󰗪c, cách th󰗪c, m󰗪c 󰗚 cng nh các i󰗂u ki󰗈n 󰗄 công dân có kh󰖤 nng th󰗲c
hi󰗈n quy󰗂n làm ch󰗨; 󰗔ng th󰗞i cha th󰖦y 󰗤c m󰗒i quan h󰗈 gi󰗰a dân ch󰗨 và
kinh t󰗀, dân ch󰗨 và v󰗌 trí 󰗌a lý, hoàn c󰖤nh l󰗌ch s󰗮, vn hóa c󰗨a m󰗒i khu v󰗲c
10
và m󰗘i qu󰗒c gia.
Các tác ph󰖪m nghiên c󰗪u các khía c󰖢nh c󰗦 th󰗄 c󰗨a dân ch󰗨:
Th󰗪 nh󰖦t, m󰗒i quan h󰗈 gi󰗰a dân ch󰗨 v󰗜i b󰖨u c󰗮:
R󰖦t nhi󰗂u nhà t t󰗠ng dân ch󰗨 ã nh󰖦n m󰖢nh: v󰖦n 󰗂 quan tr󰗎ng nh󰖦t
trong dân ch󰗨 là phng pháp l󰗲a ch󰗎n ng󰗞i c󰖨m quy󰗂n, nh󰖦n m󰖢nh b󰖨u c󰗮
ph󰖤i minh b󰖢ch và mang tính c󰖢nh tranh.
Samuel Huntington: 󰜝Dân ch󰗨 là m󰗚t h󰗈 th󰗒ng chính tr󰗌 mà trong ó -

cu󰗒n sách 󰗂 c󰖮p 󰗀n h󰖮u qu󰖤 th󰗲c nghi󰗈m c󰗨a các t󰗖 ch󰗪c b󰖨u c󰗮 b󰖲ng cách
ki󰗄m tra h󰗈 th󰗒ng b󰖨u c󰗮 trên toàn th󰗀 gi󰗜i v󰗜i m󰗦c tiêu tìm ki󰗀m các t󰗖 ch󰗪c
thích h󰗤p cho t󰗬ng mô hình dân ch󰗨.
Các nhà t t󰗠ng nghiên c󰗪u v󰗂 dân ch󰗨 hi󰗈n 󰖢i 󰗂u th󰗒ng nh󰖦t 󰗠
quan i󰗄m coi b󰖨u c󰗮 là nhân t󰗒 m󰖦u ch󰗒t c󰗨a n󰗂n dân ch󰗨 󰖢i di󰗈n. Trong
n󰗂n dân ch󰗨 󰖢i di󰗈n ó, quy󰗂n b󰖨u c󰗮 th󰗲c s󰗲 là quy󰗂n c󰗨a công dân 󰗄 l󰗲a
ch󰗎n ra các nhà lãnh 󰖢o 󰖢i di󰗈n cho mình, 󰗔ng th󰗞i, cng là quy󰗂n thay 󰗖i
các nhà lãnh 󰖢o mà h󰗎 ã ch󰗎n nh󰖨m tr󰗜c ó. Bên c󰖢nh ó, các nhà t
t󰗠ng 󰗂u t󰖮p trung vào mô t󰖤 các cách th󰗪c b󰖨u c󰗮 hi󰗈n 󰖢i và hi󰗈u qu󰖤 nh󰖦t
ang t󰗔n t󰖢i trên th󰗀 gi󰗜i hi󰗈n nay nh b󰖨u c󰗮 theo a s󰗒 phi󰗀u (a s󰗒 tng
󰗒i và a s󰗒 tuy󰗈t 󰗒i), h󰗈 th󰗒ng b󰖨u c󰗮 󰖢i di󰗈n theo t󰗊 l󰗈 và các h󰗈 th󰗒ng h󰗘n
h󰗤p. Nh v󰖮y, b󰖨u c󰗮 óng m󰗚t vai trò r󰖦t quan tr󰗎ng trong s󰗲 t󰗔n t󰖢i c󰗨a các
n󰗂n dân ch󰗨, nó là d󰖦u hi󰗈u 󰖨u tiên 󰗄 xác 󰗌nh s󰗲 t󰗔n t󰖢i c󰗨a n󰗂n dân ch󰗨.
Th󰗪 hai, m󰗒i quan h󰗈 gi󰗰a dân ch󰗨 v󰗜i nhà n󰗜c:
Xu󰖦t phát t󰗬 các quan ni󰗈m v󰗂 t󰗲 do, dân ch󰗨 khác nhau nên cách nhìn
nh󰖮n v󰗂 nhà n󰗜c và các mô hình nhà n󰗜c cng khác nhau.
Trong l󰖨n xu󰖦t b󰖤n th󰗪 hai cu󰗒n 󰜝Two treatises of government󰜞 xu󰖦t
b󰖤n l󰖨n 󰖨u nm 1689, Locke a ra lu󰖮n i󰗄m r󰖲ng, các cá nhân, t󰗲 tính kh󰗠i
thu󰗸 c󰗨a nó, là 󰗠 trong tr󰖢ng thái t󰗲 nhiên: m󰗚t tr󰖢ng thái t󰗲 do hoàn h󰖤o 󰗄 ra
l󰗈nh cho hành 󰗚ng c󰗨a mình trong khuôn kh󰗖 c󰗨a quy lu󰖮t t󰗲 nhiên mà
không ph󰗦 thu󰗚c vào ý chí c󰗨a b󰖦t k󰗴 ng󰗞i nào khác [167, tr.220]. T󰗬 ó,
ông nh󰖦n m󰖢nh: s󰗲 hình thành b󰗚 máy nhà n󰗜c không ph󰖤i m󰗚t d󰖦u hi󰗈u ch󰗊
ra s󰗲 chuy󰗄n giao t󰖦t c󰖤 các quy󰗂n cá nhân cho lnh v󰗲c chính tr󰗌. Quy󰗂n l󰖮p
pháp và hành pháp 󰗤c chuy󰗄n giao, nhng toàn b󰗚 các quá trình này 󰗂u b󰗌
12
ch󰗀 󰗌nh b󰗠i m󰗚t m󰗦c tiêu c󰗒t lõi: b󰖤o v󰗈 󰜝cu󰗚c s󰗒ng, t󰗲 do và c󰗨a c󰖤i󰜞 c󰗨a
các cá nhân. Vì th󰗀, quy󰗂n l󰗲c chính tr󰗌 t󰗒i cao v󰖬n 󰗠 phía ng󰗞i dân. M󰗦c
ích t󰗒i th󰗤ng c󰗨a xã h󰗚i òi h󰗐i ph󰖤i có m󰗚t nhà n󰗜c hi󰗀n 󰗌nh mà trong
ó 󰜝quy󰗂n l󰗲c công c󰗚ng󰜞 ph󰖤i 󰗤c ch󰗀 󰗌nh và phân chia. Locke tin vào
m󰗚t b󰗚 máy quân ch󰗨 hi󰗀n 󰗌nh s󰖾 th󰗲c thi quy󰗂n hành pháp và m󰗚t ngh󰗌 vi󰗈n

h󰗚i dân s󰗲 và dân ch󰗨 󰗠 m󰗚t s󰗒 qu󰗒c gia. Bên c󰖢nh ó, các tác ph󰖪m trên còn
󰗂 c󰖮p 󰗀n vn hoá công dân, nh󰗰ng 󰖸c trng c󰗨a vn hoá công dân khác
nhau 󰗠 các qu󰗒c gia khác nhau, t󰗬 ó tác 󰗚ng lên s󰗲 phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 các
n󰗜c cng tng 󰗒i khác nhau.
Th󰗪 t, m󰗒i quan h󰗈 gi󰗰a dân ch󰗨 v󰗜i truy󰗂n thông:
Các tác ph󰖪m tiêu bi󰗄u: 󰜝Mediated politic: communication in the future
of democracy󰜞 (Chính tr󰗌 truy󰗂n thông 󰜔 giao ti󰗀p trong tng lai c󰗨a dân
ch󰗨) c󰗨a W.Lance Bennett [136], 󰜝Mass media and polictical communication
in new democracy󰜞 (Truy󰗂n thông 󰖢i chúng và giao ti󰗀p chính tr󰗌 trong n󰗂n
dân ch󰗨 m󰗜i) c󰗨a Katrin Voltmer [178], 󰜝mass media, politics and
democracy󰜞 (Truy󰗂n thông, chính tr󰗌 và dân ch󰗨) c󰗨a John Street [175]. Các
công trình này xem xét cách giao ti󰗀p chính tr󰗌 và các phng ti󰗈n truy󰗂n
thông 󰖢i chúng ã óng m󰗚t vai trò trung tâm trong vi󰗈c c󰗨ng c󰗒 n󰗂n dân ch󰗨
ang n󰗖i lên trên th󰗀 gi󰗜i (bao g󰗔m c󰖤 ông và Nam Âu, Châu Á, Châu Phi),
i󰗂u tra các v󰖦n 󰗂 và xung 󰗚t n󰖤y sinh trong quá trình xây d󰗲ng m󰗚t phng
ti󰗈n truy󰗂n thông 󰗚c l󰖮p và chính tr󰗌 c󰖢nh tranh 󰗠 các n󰗜c ang ti󰗀n hành
thay 󰗖i chính th󰗄 t󰗬 các n󰗜c XHCN sang các n󰗜c TBCN. 󰖸c bi󰗈t t󰖮p
trung vào m󰗚t s󰗒 v󰖦n 󰗂 c b󰖤n sau: thay 󰗖i nh󰖮n th󰗪c v󰗂 vai trò c󰗨a báo chí
và ch󰖦t l󰗤ng báo chí, cách th󰗪c mà công dân hi󰗄u v󰗂 các thông i󰗈p chính tr󰗌
và m󰗪c 󰗚 mà phng ti󰗈n truy󰗂n thông 󰖤nh h󰗠ng 󰗀n thái 󰗚 chính tr󰗌 và
hành vi b󰖨u c󰗮 c󰗨a công dân; vai trò c󰗨a internet trong vi󰗈c xây d󰗲ng m󰗚t lnh
v󰗲c công c󰗚ng c󰗨a dân ch󰗨.
Th󰗪 nm, m󰗒i quan h󰗈 gi󰗰a dân ch󰗨 v󰗜i 󰖤ng phái:
Các tác ph󰖪m n󰗖i b󰖮t nh: 󰜝Political parties and democracy󰜞 (󰖤ng
chính tr󰗌 và dân ch󰗨) c󰗨a Larry Diamond và Richard Gunther [150], 󰜝Parties,
politics and democracy in the new Southern Europe󰜞 (󰖤ng phái, chính tr󰗌 và
14
dân ch󰗨 󰗠 Nam Âu m󰗜i) c󰗨a Nikiforos B. Diamandouros và Richard Gunther
[151]󰜧 Tác gi󰖤 c󰗨a các công trình trên có xu h󰗜ng t󰖮p trung hoàn toàn vào
n󰗂n dân ch󰗨 lâu 󰗞i c󰗨a phng Tây, xem xét các ch󰗪c nng c󰖨n thi󰗀t c󰗨a các

Trong cu󰗒n 󰜝Lý lu󰖮n v󰗂 dân ch󰗨 và th󰗲c hi󰗈n dân ch󰗨 hoá 󰗠 Vi󰗈t Nam
trong công cu󰗚c 󰗖i m󰗜i󰜞 c󰗨a tác gi󰖤 Hoàng Chí B󰖤o, v󰖦n 󰗂 lý lu󰖮n v󰗂 dân
ch󰗨 ã 󰗤c trình bày m󰗚t cách có h󰗈 th󰗒ng, t󰗬 các quan ni󰗈m v󰗂 dân ch󰗨,
b󰖤n ch󰖦t dân ch󰗨, cách th󰗪c th󰗄 hi󰗈n c󰗨a dân ch󰗨 󰖸c bi󰗈t, tác gi󰖤 ã nh󰖦n
m󰖢nh 󰗀n t󰖨m quan tr󰗎ng dân ch󰗨 hóa và coi ó là chìa khóa v󰖢n nng 󰗄 thúc
󰖪y s󰗲 phát tri󰗄n c󰗨a 󰖦t n󰗜c trên m󰗎i lnh v󰗲c.
Tác gi󰖤 Nguy󰗆n Ti󰗀n Ph󰗔n trong cu󰗒n 󰜝Dân ch󰗨 và t󰖮p trung dân ch󰗨
- lý lu󰖮n và th󰗲c ti󰗆n󰜞 [93] ã phân tích rõ nh󰗰ng thành t󰗲u và h󰖢n ch󰗀, th󰖮m
chí là nh󰗰ng sai l󰖨m trong nh󰖮n th󰗪c và th󰗲c hi󰗈n công cu󰗚c xây d󰗲ng n󰗂n
dân ch󰗨 XHCN 󰗠 các n󰗜c XHCN nói chung và 󰗠 Vi󰗈t Nam nói riêng.
󰗘 Trung Hi󰗀u trong lu󰖮n án ti󰗀n s Tri󰗀t h󰗎c: 󰜝Nhà n󰗜c XHCN v󰗜i
vi󰗈c xây d󰗲ng n󰗂n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay󰜞 ã a ra nh󰗰ng cách hi󰗄u
v󰗂 dân ch󰗨 khá a d󰖢ng. Theo tác gi󰖤, dân ch󰗨 có th󰗄 󰗤c hi󰗄u trên sáu chi󰗂u
c󰖢nh khác nhau nh: (1) Dân ch󰗨 là m󰗚t dòng tri󰗀t h󰗎c 󰜔 chính tr󰗌; (2) Dân
ch󰗨 là m󰗚t ch󰗊nh th󰗄 hi󰗈n th󰗲c (n󰗂n dân ch󰗨); (3) Dân ch󰗨 là m󰗚t hi󰗈n th󰗲c
chính tr󰗌 (th󰗄 ch󰗀 dân ch󰗨); (4) Dân ch󰗨 là m󰗚t hi󰗈n th󰗲c kinh t󰗀 (th󰗌 tr󰗞ng t󰗲
do); (5) Dân ch󰗨 là m󰗚t hi󰗈n th󰗲c xã h󰗚i (XHCD các t󰗖 ch󰗪c xã h󰗚i, các
phong trào lao 󰗚ng và xã h󰗚i qu󰗒c t󰗀, các t󰗖 ch󰗪c phi chính ph󰗨); (6) Dân
ch󰗨 là m󰗚t tr󰖢ng thái c󰗨a h󰗈 th󰗒ng quan h󰗈 qu󰗒c t󰗀 (quy󰗂n t󰗲 quy󰗀t dân t󰗚c,
ch󰗨 quy󰗂n qu󰗒c gia, s󰗲 khoan dung l󰖬n nhau c󰗨a các n󰗂n vn hóa) [35, tr.40]. T󰗬
ây tác gi󰖤 ã cho r󰖲ng khái ni󰗈m dân ch󰗨 ph󰖤n ánh nh󰗰ng giá tr󰗌 ph󰗖 quát nh: t󰗲
do cá nhân, bình 󰖴ng và th󰗒ng nh󰖦t trong tính a d󰖢ng (tính nhân lo󰖢i) và c ch󰗀
th󰗲c hi󰗈n các giá tr󰗌 ó trong 󰗞i s󰗒ng thông qua m󰗒i quan h󰗈 tay ba là nhà n󰗜c 󰜔
pháp lu󰖮t 󰜔 XHCD (tính giai c󰖦p). Nh v󰖮y, v󰗜i cách hi󰗄u này, tác gi󰖤 lu󰖮n án trên
ã giúp chúng ta hi󰗄u rõ b󰖤n ch󰖦t c󰗨a dân ch󰗨: dù 󰗠 phng ông hay phng
Tây, dù trong ch󰗀 󰗚 chính tr󰗌 nào thì dân ch󰗨 cng th󰗄 hi󰗈n hai 󰖸c tính c b󰖤n
c󰗨a nó là tính nhân lo󰖢i và tính giai c󰖦p.
Trình bày v󰗂 lý lu󰖮n dân ch󰗨 mang tính h󰗈 th󰗒ng hn ph󰖤i k󰗄 󰗀n các
16
công trình c󰗨a tác gi󰖤 Ngô Huy 󰗪c 󰜝Các mô hình dân ch󰗨 trên th󰗀 gi󰗜i󰜞

khi pháp lu󰖮t gi󰗰 vai trò t󰗒i th󰗤ng trong 󰗞i s󰗒ng xã h󰗚i, t󰖦t c󰖤 m󰗎i ng󰗞i
󰗂u ph󰖤i s󰗒ng và làm vi󰗈c theo pháp lu󰖮t, không ai 󰗤c t󰗲 ý cho mình có
nh󰗰ng quy󰗂n l󰗲c cao hn pháp lu󰖮t.
Hai là, dân ch󰗨 v󰗜i xã h󰗚i công dân nh: 󰗘 M󰗞i 󰜝Phát huy quy󰗂n
làm ch󰗨 c󰗨a nhân dân 󰗠 c s󰗠󰜞 [85]; V Duy Phú và c󰗚ng s󰗲 󰜝XHDS - m󰗚t s󰗒
v󰖦n 󰗂 ch󰗎n l󰗎c󰜞 [94]; Dng Xuân Ng󰗎c 󰜝Xây d󰗲ng xã h󰗚i dân s󰗲 󰗠 Vi󰗈t
Nam󰜞 [89]; Bùi Vi󰗈t Hng 󰜝XHCD trong vi󰗈c b󰖤o 󰖤m và phát huy dân ch󰗨
󰗠 Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay󰜞 [43]. Các nghiên c󰗪u trên ã cung c󰖦p cho gi󰗜i nghiên
c󰗪u và nh󰗰ng ng󰗞i quan tâm 󰗀n vi󰗈c xây d󰗲ng XHDS 󰗠 Vi󰗈t Nam m󰗚t b󰗪c
tranh lý lu󰖮n khá 󰖨y 󰗨 và toàn di󰗈n. Các lý lu󰖮n c b󰖤n c󰗨a XHDS ã 󰗤c
phân tích sâu s󰖰c: t󰗬 l󰗌ch s󰗮 hình thành c󰗨a XHDS trên th󰗀 gi󰗜i (l󰗌ch s󰗮 khái
ni󰗈m XHDS, các nh󰖮n th󰗪c, các k󰗀t c󰖦u c󰗨a XHDS) 󰗀n nh󰗰ng nghiên c󰗪u c
b󰖤n v󰗂 XHDS 󰗠 Vi󰗈t Nam (các 󰖸c i󰗄m c󰗦 th󰗄 v󰗂 c󰖦u trúc, môi tr󰗞ng, giá
tr󰗌 và nh󰗰ng u nh󰗤c i󰗄m c󰗨a XHDS 󰗠 Vi󰗈t Nam), 󰖸c bi󰗈t 󰗠 ây cng có
nh󰗰ng công trình nghiên c󰗪u nh󰖦n m󰖢nh 󰗀n vai trò c󰗨a XHDS v󰗜i ph󰖤n bi󰗈n
xã h󰗚i, vai trò c󰗨a XHDS 󰗒i v󰗜i vi󰗈c 󰖤m b󰖤o và phát huy quy󰗂n làm ch󰗨
c󰗨a ng󰗞i dân. Nói cách khác, coi XHDS nh m󰗚t công c󰗦 không th󰗄 thi󰗀u 󰗄
th󰗲c hi󰗈n các quy󰗂n làm ch󰗨 c󰗨a ng󰗞i dân và thúc 󰖪y quá trình dân ch󰗨 hóa
󰗠 Vi󰗈t Nam.
Ba là, dân ch󰗨 v󰗜i b󰖨u c󰗮: V H󰗔ng Anh 󰜝Ch󰗀 󰗚 b󰖨u c󰗮 c󰗨a m󰗚t s󰗒
n󰗜c trên th󰗀 gi󰗜i󰜞 [1]; Lu Vn Qu󰖤ng 󰜝H󰗈 th󰗒ng b󰖨u c󰗮 󰗠 Anh, M󰗺 và
Pháp - Lý thuy󰗀t và hi󰗈n th󰗲c󰜞 [98]. Các công trình nghiên c󰗪u ó ã phân
tích và th󰗄 hi󰗈n rõ nét có tính h󰗈 th󰗒ng các lo󰖢i hình b󰖨u c󰗮 ph󰗖 bi󰗀n hi󰗈n nay
trên th󰗀 gi󰗜i. Các tác gi󰖤 cng cho th󰖦y, hi󰗈n nay th󰗀 gi󰗜i có nhi󰗂u tiêu chí có
th󰗄 s󰗮 d󰗦ng 󰗄 ánh giá các h󰗈 th󰗒ng b󰖨u c󰗮. Ví d󰗦 nh cách th󰗪c l󰗲a ch󰗎n
󰖢i bi󰗄u h󰖢 vi󰗈n, tính b󰗂n v󰗰ng, tính hi󰗈u qu󰖤, trách nhi󰗈m gi󰖤i trình c󰗨a chính
ph󰗨 và c󰗨a các cá nhân 󰗤c l󰗲a ch󰗎n thông qua b󰖨u c󰗮, s󰗲 󰗚ng viên c󰗨a các
18
󰖤ng chính tr󰗌 m󰖢nh, và vi󰗈c thúc 󰖪y quan i󰗄m 󰗒i l󰖮p và giám sát v󰗂 l󰖮p
pháp󰜧 Nhng không có h󰗈 th󰗒ng b󰖨u c󰗮 nào l󰖢i có th󰗄 t󰗒i a hóa 󰗤c t󰖦t c󰖤

ng󰗞i nh: khái quát nh󰖮n th󰗪c và l󰗌ch s󰗮 phát tri󰗄n c󰗨a lu󰖮t nhân quy󰗂n qu󰗒c
t󰗀, các quy󰗂n và t󰗲 do c b󰖤n c󰗨a con ng󰗞i theo lu󰖮t qu󰗒c t󰗀, c ch󰗀 b󰖤o v󰗈
và thúc 󰖪y quy󰗂n con ng󰗞i theo lu󰖮t qu󰗒c t󰗀 󰖸c bi󰗈t, các tác gi󰖤 󰗂u th󰗬a
nh󰖮n nhân quy󰗂n (hay quy󰗂n con ng󰗞i) là m󰗚t ph󰖢m trù l󰗌ch s󰗮, có 󰖤nh
h󰗠ng l󰗜n 󰗀n t󰖦t c󰖤 các lnh v󰗲c c󰗨a 󰗞i s󰗒ng nhân lo󰖢i, 󰖸c bi󰗈t là chính tr󰗌,
pháp lu󰖮t, dân ch󰗨, vn hóa
Cu󰗒i cùng là các nghiên c󰗪u v󰗂 dân ch󰗨 liên quan 󰗀n v󰖦n 󰗂 th󰗲c hi󰗈n
dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay: bàn v󰗂 dân ch󰗨 󰗠 c s󰗠, quá trình dân ch󰗨 hoá
và th󰗲c tr󰖢ng phát tri󰗄n dân ch󰗨 󰗠 Vi󰗈t Nam. M󰗚t s󰗒 tác ph󰖪m nh: Dng
Xuân Ng󰗎c 󰜝Th󰗲c hi󰗈n quy ch󰗀 dân ch󰗨 󰗠 c󰖦p xã 󰜔 m󰗚t s󰗒 v󰖦n 󰗂 lý lu󰖮n và
th󰗲c ti󰗆n󰜞 [88]; Phan Xuân Sn󰜝Các oàn th󰗄 nhân dân v󰗜i vi󰗈c b󰖤o 󰖤m dân
ch󰗨 󰗠 c s󰗠 hi󰗈n nay󰜞 [109]; Ba công trình nghiên c󰗪u liên quan 󰗀n lnh v󰗲c
này do Nguy󰗆n Vn Sáu, H󰗔 Vn Thông ch󰗨 biên, cùng t󰖮p th󰗄 các nhà khoa
h󰗎c c󰗨a H󰗎c vi󰗈n Chính tr󰗌 Qu󰗒c gia H󰗔 Chí Minh: 󰜝C󰗚ng 󰗔ng làng xã Vi󰗈t
Nam hi󰗈n nay󰜞 [103], 󰜝Th󰗲c hi󰗈n quy ch󰗀 dân ch󰗨 và xây d󰗲ng chính quy󰗂n
c󰖦p xã 󰗠 n󰗜c ta hi󰗈n nay󰜞 [104], 󰜝Th󰗄 ch󰗀 dân ch󰗨 và phát tri󰗄n nông thôn
Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay󰜞 [105]. ây là nh󰗰ng công trình i sâu nghiên c󰗪u v󰗂 󰗞i
s󰗒ng làng xã Vi󰗈t Nam truy󰗂n th󰗒ng và hi󰗈n 󰖢i, v󰖦n 󰗂 xây d󰗲ng chính
quy󰗂n c󰖦p xã, a ra nh󰗰ng cn c󰗪 lý lu󰖮n và th󰗲c t󰗀 cho vi󰗈c xây d󰗲ng và
t󰗬ng b󰗜c hoàn thi󰗈n th󰗄 ch󰗀 dân ch󰗨 󰗠 c s󰗠 cho Vi󰗈t Nam hi󰗈n nay.
1.2. Nh󰗰ng công trình nghiên c󰗪u v󰗂 o l󰗞ng dân ch󰗨
1.2.1. Các nghiên c󰗪u trên th󰗀 gi󰗜i
o l󰗞ng dân ch󰗨 theo ngha r󰗚ng bao hàm vi󰗈c xác 󰗌nh các tiêu chí
c󰗨a dân ch󰗨 và 󰗌nh l󰗤ng theo các tiêu chí ó. o l󰗞ng dân ch󰗨 không ph󰖤i
là m󰗚t công vi󰗈c m󰗜i m󰖼, không ph󰖤i 󰗀n bây gi󰗞 các h󰗎c gi󰖤 nghiên c󰗪u v󰗂
dân ch󰗨 m󰗜i ti󰗀n hành o l󰗞ng. Vi󰗈c xây d󰗲ng tiêu chí và ánh giá các n󰗂n
dân ch󰗨 ã 󰗤c th󰗲c hi󰗈n t󰗬 th󰗞i c󰗖 󰖢i, dù còn s sài, n gi󰖤n và ch󰗊 mang
tính 󰗌nh tính mà cha có 󰗌nh l󰗤ng.
Aristotle có th󰗄 󰗤c coi là nhà chính tr󰗌 h󰗎c 󰖨u tiên xác 󰗌nh các tiêu
20

21
song, t󰗲 do này ch󰗊 󰗤c b󰖤o 󰖤m khi h󰗎 u󰗸 quy󰗂n cho nhà n󰗜c.
󰖸c trng:
+ Cân b󰖲ng quy󰗂n l󰗲c gi󰗰a 󰜝nhân dân󰜞, gi󰗜i quý t󰗚c và nhà vua, t󰖢o
nên m󰗚t chính th󰗄 h󰗘n h󰗤p, trong ó, t󰖦t c󰖤 các l󰗲c l󰗤ng chính tr󰗌 󰗂u có vai
trò tích c󰗲c trong 󰗞i s󰗒ng c󰗚ng 󰗔ng. S󰗲 tham gia c󰗨a công dân 󰗤c th󰗲c
hi󰗈n thông qua các c ch󰗀 nh: b󰖨u c󰗮, 󰗪ng c󰗮.
+ Các nhóm xã h󰗚i b󰖤o v󰗈 và thúc 󰖪y các l󰗤i ích c󰗨a h󰗎. T󰗲 do ngôn
lu󰖮n, l󰖮p h󰗚i và t󰗲 do t t󰗠ng.
+ Nguyên t󰖰c pháp quy󰗂n.
Còn các nhà t t󰗠ng theo Mô hình c󰗚ng hoà Phát tri󰗄n l󰖢i xác 󰗌nh
nguyên t󰖰c và 󰖸c trng c󰗨a mô hình dân ch󰗨 mà h󰗎 theo u󰗖i nh sau:
Các nguyên t󰖰c: Các công dân ph󰖤i 󰗤c h󰗠ng s󰗲 bình 󰖴ng v󰗂 kinh t󰗀
và chính tr󰗌 sao cho t󰖦t c󰖤 󰗂u có quy󰗂n t󰗲 quy󰗀t v󰗂 s󰗲 th󰗌nh v󰗤ng chung.
Các 󰖸c trng c b󰖤n:
+ Có s󰗲 phân quy󰗂n gi󰗰a quy󰗂n l󰖮p pháp và quy󰗂n hành pháp.
+ S󰗲 tham gia tr󰗲c ti󰗀p c󰗨a m󰗎i công dân trong quá trình l󰖮p pháp.
+ C󰗒 g󰖰ng 󰖢t 󰗀n s󰗲 󰗔ng thu󰖮n trong các v󰖦n 󰗂 công c󰗚ng, nguyên
t󰖰c a s󰗒 󰗤c s󰗮 d󰗦ng trong nh󰗰ng v󰖦n 󰗂 b󰖦t 󰗔ng.
+ Các v󰗌 trí hành pháp 󰗤c b󰖨u tr󰗲c ti󰗀p ho󰖸c rút thm.
T󰗬 th󰗀 k󰗸 XVIII - XIX, dân ch󰗨 hi󰗈n 󰖢i ti󰗀p t󰗦c phát tri󰗄n theo khuynh
h󰗜ng ch󰗨 ngha t󰗲 do. i󰗂u ó ti󰗀p t󰗦c t󰖢o nên nh󰗰ng nguyên t󰖰c và nh󰗰ng
󰖸c trng khác nhau v󰗂 dân ch󰗨. Mô hình Dân ch󰗨 B󰖤o h󰗚 (Thomas Hobbes
và John Locke) cho r󰖲ng: n󰗀u nh con ng󰗞i là m󰗚t th󰗲c th󰗄 luôn t l󰗤i thì
cách duy nh󰖦t 󰗄 không b󰗌 ng󰗞i khác th󰗒ng tr󰗌 là cùng nhau t󰖢o ra các th󰗄
ch󰗀 có trách nhi󰗈m; 󰖸c trng c󰗨a nó là ch󰗀 󰗚 tam quy󰗂n phân l󰖮p, nhà n󰗜c
hi󰗀n 󰗌nh [trích theo 34]. Trong khi ó, mô hình Dân ch󰗨 Phát tri󰗄n (James
Madison - m󰗚t trong nh󰗰ng 󰜝ng󰗞i cha sáng l󰖮p󰜞 n󰗜c M󰗺 (1751 - 1836) và
hai nhà t t󰗠ng c󰗨a ch󰗨 ngha t󰗲 do Anh là Jeremy Bentham (1748 - 1832)
và James Mill (1773 - 1836)) l󰖢i cho r󰖲ng: s󰗲 tham gia chính tr󰗌 là m󰗚t giá tr󰗌

gia h󰗤p pháp, chính áng trong các quá trình chính tr󰗌 [143, tr.125].
N󰗂n dân ch󰗨 pháp lý ch󰗊 ra nh󰗰ng nguyên t󰖰c và 󰖸c trng c󰗨a mình