MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU
Phần I. Cơ sở lý thuyết.
1.1. Khái niệm rủi ro.
1.2. Khái niệm rủi ro trong kinh doanh.
1.3. Nguyên nhân của rủi ro trong kinh doanh.
+Nguyên nhân khách quan.
+Nguyên nhân chủ quan.
1.4.Các biện pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro.
 Kiểm soát rủi ro.
 Tài trợ rủi ro.
Phần II. Nội dung.
2.1. Vài nét về Trung tâm Thương Mại (TTTM) Hải Dương.
2.2. Phân tích tình huống rủi ro xảy ra tại TTTM.
- nêu ra tình huống rủi ro (cháy TTTM).
- Nguyên nhân dẫn đến cháy tại TTTM:
+ nguyên nhân khách quan.
+ nguyên nhân chủ quan.
2.3. Đánh giá rủi ro.
2.4. Biện pháp kiểm soát và giảm thiểu rủi ro.
 Kiểm soát rủi ro.
 Tài trợ rủi ro.
Phần III. Kết luận.
LỜI MỞ ĐẦU
Từ xa xưa, tổ tiên chúng ta đã hiểu rõ tầm quan trọng của lửa, lửa dùng để
nấu chín thức ăn, để sưởi ấm khi trời trở lạnh… để làm rất nhiều công việc khác
phục vụ trong sinh hoạt và dường như lửa là người bạn rất nồng ấm của con người
chúng ta. Tuy nhiên khi lửa vượt ra khỏi khả năng kiểm soát của con người, thì
lửa không còn vẻ thân thiện vốn có của nó nữa, nó sẽ gây ra những vụ cháy nổ lớn,
những vụ thảm họa ngoài sức tưởng tượng của chúng ta.
Mặc dù có rất nhiều biện pháp Phòng cháy chữa cháy (PCCC). Nhưng hàng

- Không đối xứng: Con người có thể nắm được ‘sự bất định’ biến rủi ro thành may
mắn. Sự bất định phản ánh khả năng luôn luôn thay đổi dự đoán khả năng trong
tương lai.
+ Tần suất của rủi ro: là số lần xuất hiện rủi ro trong một khoảng thời gian hay
trong tổng số lần quan sát sự kiện.
+ Mức độ nghiêm trọng của rủi ro: tức là mức độ thiệt hại tác động đến chủ thể.
+Nguy cơ cuả rủi ro: là một tình huống có thể tạo ra rủi ro bất kỳ lúc nào, có thể
gây nên những tổn thất (hay có thể là những lợi ích) mà cá nhân hay tổ chức không
thể tiên đoán trước.
1.3 Nguyên nhân của rủi ro trong kinh doanh.
+ Nguyên nhân khách quan:
- Những yếu tố bất lợi của môi trường kinh tế: suy thoái kinh tế, lạm phát, thay đổi
tỷ giá hối đoái
- Sự không ổn định về chính trị: thay đổi các thể chế chính trị, chính sách, luật phát
theo hướng bất lợi.
- Nhân tố từ môi trường văn hóa, xã hội.
- Định chế xã hội, truyền thống, thuần phong mỹ tục, tập quán, thói quen tiêu dung
mua sắm, văn hóa ứng xử
- Điều kiện tự nhiên bất lợi: thiên tai, sóng thần, động đất
- Tình hình cung cầu, cạnh tranh, biến động của giá cả, khách hàng, nhà cung cấp
+ Nguyên nhân chủ quan:
- Sai lầm trong lựa chọn, triển khai thực hiện chiến lược, kế hoạch, chính sách, cơ
chế trong việc ra quyết định và thực hiện quyết định.
- Thiếu kiến thức, kỹ năng làm việc, kinh nghiệm
- Thiếu sức khỏe, phẩm chất, đạo đức.
- Thiếu thông tin hay thông tin sai lệch.
- Tham nhũng, cửa quyền, quan liêu, sách nhiễu
1.4 Các biện pháp kiểm soát và tài trợ rủi ro.
• Kiểm soát rủi ro:
Kiểm soát rủi ro (risk control) là việc sử dụng các biện pháp, kĩ thuât, công cụ,

- Thay thế hoặc sửa đổi môi trường.
- Can thiệp vào quy trình tác động lẫn nhau giữa mối hiểm họa và môi trường kinh
doanh.
Ưu và nhược điểm của biện pháp ngăn ngừa rủi ro:
- Có lợi thế trong việc giảm thiểu tổn thất cho từng tổ chức riêng biệt
- Chỉ hạn chế được một phần nào đó cư rủi ro.
+ Giảm thiểu tổn thất: Là việc sử dụng các biện pháp để giảm thiểu những thiệt
hại, mất mát mà rủi ro mang lại (giảm mức độ nghiêm trọng của rủi ro).
Ưu điểm: làm giảm tổn thất của rủi ro đã xảy ra.
Nhược điểm: thực hiện bị động khi rủi ro đã xảy ra rồi.
Các hoạt động giảm thiểu rủi ro sẽ cứu chữa tài sản, khoanh vùng rủi ro, xây dựng
và triển khai kế hoạch giảm thiểu rủi ro, thực hiện các công tác dự phòng
+ Đa dạng hóa rủi ro (hoạt động): Là việc phân chia các rủi ro, các hoạt động thành
các dạng khác nhau, tận dụng sự khác biệt, sử dụng lợi ích từ những hoạt động này
bù đắp những tổn thất của những hoạt động khác.
• Tài trợ rủi ro.
Tài trợ rủi ro (rick financing) là những hoạt động nhằm cung cấp những phương
tiện để bù đắp các tổn thất khi rủi ro xảy ra hoặc tạo lập các quỹ cho các chương
trình khác nhau để giảm bớt tổn thất.
Tài trợ rủi ro bằng 2 cách: - Tự khắc phục rủi ro của doanh nghiệp.
- Chuyển giao rủi ro.
• Tự khắc phục rủi ro (lưu giữ rủi ro): là biện pháp cá nhân, tổ chức bị rủi ro
tự thanh toán các chi phí tổn thất.
- Tự khắc phục rủi ro tự động.
- Tự khắc phục rủi ro bị động.
Ưu điểm:- Tiết kiệm chi phí
- Khuyến khích né tránh, ngăn ngừa, giảm thiểu rủi ro, tổn thất.
Nhược điểm: - Trong một số trường hợp, có thể tốn kém chi phí cao hơn các biện
pháp tài trợ rủi ro khác.
- Có thể dẫn tới những tổn thất nghiêm trọng

2.000 gian hàng với tổng quyết toán công trình được duyệt trên 33 tỷ đồng. Công
trình có bậc chịu lửa cấp 2, kết cấu chịu lực của tòa nhà là hệ khung bê tông cốt
thép, đủ chỗ cho 1.546 sạp hàng, mỗi sạp hàng diện tích 4,86 m
2
. Trung tâm
thương mại Hải Dương được đặt ở vị trí thuận lợi ở trước Quảng trường Thống
Nhất (giáp ranh giữa 2 phường Lê Thanh Nghị và Trần Phú - Hải Dương).
Theo thiết kế, trung tâm thương mại này có đủ hệ thống PCCC và đã được thẩm
định phê duyệt, nghiệm thu ngày 7/8/2000. Hiện tại, TTTM Hải Dương do Ban
quản lý chợ và TTTM TP Hải Dương quản lý. Trung tâm Thương mại Hải Dương
hoạt động từ nhiều năm nay. Tầng một bán quần áo, hàng may mặc, tạp hóa; tầng
hai kinh doanh giày dép; tầng ba bán đồ nội thất.Có khoảng 536 hộ kinh doanh tại
3 tầng với nhiều ngành hàng khác nhau gồm điện tử, kim khí, giầy dép, quần áo,
hàng mã, tạp hóa Tại tầng trệt có 3 câu lạc bộ thể hình, thẩm mỹ hoạt động vào
sáng sớm và cuối buổi chiều hàng ngày.
2.2 Phân tích tình huống rủi ro xảy ra tại TTTM.
2.2.1 Tình huống rủi ro (cháy TTTM).
Theo tài liệu điều tra, khoảng 3h20’ sáng 15/9, một ngọn lửa bất ngờ bốc lên
từ tầng 1 của Trung tâm thương mại Hải Dương rồi nhanh chóng lan rộng cháy dữ
dội, cột khói bốc cao hàng chục mét. Ngay sau đó, Anh Phạm Văn Ngạn (tổ phó
bảo vệ đêm của Trung tâm Thương mại) điện thoại cho lực lượng phòng cháy,
chữa cháy thuộc Công an tỉnh, báo có hỏa hoạn xảy ra tại kios của chị Nguyễn Thị
Huệ tại tầng 1. Phòng Cảnh sát PCCC đã điều xe chữa cháy tới dập lửa, đồng thời
báo cáo với Ban lãnh đạo Công an tỉnh chỉ đạo các lực lượng tới tham gia dập lửa,
bảo vệ hiện trường và tính mạng người dân xung quanh Trung tâm Thương mại.
Đến khoảng 5h sáng, ngọn lửa đã bao trùm toàn bộ 3 tầng Trung tâm Thương mại
trong sự bất lực của lực lượng PCCC. Sau khi Công an tỉnh Hải Dương nhờ"chi
viện" từ các địa phương lân cận, hơn 10 xe cứu hỏa từ Hưng Yên, Uông Bí đã tới
hiện trường tham gia dập lửa. Tuy nhiên, do ngọn lửa đã lan rộng, thời gian cháy
khá lâu nên mọi sự nỗ lực của lực lượng cứu hỏa không cứu được tài sản, cơ sở vật

an toàn cho hệ thống điện, ngoài ra các hạng mục khác như bến lấy nước, 3 trụ cấp
nước chữa cháy chưa được xây dựng. UBND thành phố Hải Dương đã yêu cầu
Ban quản lý Trung tâm Thương mại khắc phục các tồn tại trong công tác phòng
cháy chữa cháy, hoàn thành trước ngày 15/9. Tuy nhiên, đúng ngày "hạn chót" này,
vụ cháy đã xảy ra. (theo báo Vnexpress.net ).
2.2.2 Nguyên nhân dẫn đến cháy tại TTTM.
+Nguyên nhân khách quan:
- Do cở sở vật chất của trung tâm đã xuống cấp nặng nề.
Theo thiết kế, hệ thống cảnh báo cháy tự động, cấp nước chữa cháy, gần 100 bình
chữa cháy xách tay. Ngoài ra, cùng vào thời điểm trên, tại đây đã thành lập 1 đội
PCCC với 30 người (có 18 người được cấp chứng nhận về huấn luyện nghiệp vụ
PCCC). Trên thực tế, ngay từ năm 2004, hệ thống báo cháy tự động đã hoàn toàn
tê liệt. TTTM này có 4 bể nước ngầm cứu hỏa, nhưng 2 bể đã hư hỏng, không thể
tích nước. Tương tự, 2/4 máy bơm chữa cháy hỏng động cơ
Theo lãnh đạo UBND TP.Hải Dương, từ năm 2006-2012 Công an tỉnh đã có nhiều
công văn yêu cầu Ban quản lý TTTM sửa chữa các hệ thống, thiết bị phòng, chữa
cháy, nhất là việc cải tạo lại hệ thống điện, hệ thống thông gió và các đường thoát
hiểm Giữa năm 2012, cơ quan chức năng của tỉnh đã phạt hành chính TTTM Hải
Dương 30 triệu đồng do những vi phạm về sử dụng điện.
Đến cuối năm 2012, 2/4 bể nước ngầm đã nêu cùng toàn bộ các hạng mục khác
được sửa chữa sai với thiết kế ban đầu, nhưng Ban quản lý không báo cáo với cơ
quan chức năng.Tháng 7/2013, trung tâm đã đầu tư sửa chữa hệ thống PCCC
nhưng mới chỉ lắp bổ sung 20 vòi nước và trang bị thêm 28 bình bột, chứ không
khắc phục được hệ thống báo cháy cũ. TTTM cũng không có biển chỉ dẫn thoát
hiểm, không niêm yết bảng nội quy an toàn cháy nổ theo quy định. Với một loạt
sai phạm, yếu kém nêu trên, nên đêm 15/9 khi vụ cháy xảy ra, hệ thống báo cháy
không hoạt động và hệ thống chữa cháy của TTTM chẳng nhỏ giọt nước nào.
+Nguyên nhân chủ quan:
Đại tá Phạm Văn Loan, Phó giám đốc phụ trách Công an tỉnh Hải Dương, cho biết
đã thành lập chuyên án điều tra nguyên nhân gây cháy. Bước đầu, công an xác định

cửa nên chỉ có thể dùng bình cứu hỏa từ bên ngoài. Khoảng 30 phút sau, lực lượng
cứu hỏa tới, ngọn lửa đã bùng cháy dữ dội, lan rộng ra khắp trung tâm". Nhưng
theo lời kể của một số người dân thì trái ngược hoàn toàn với bảo vệ cho rằng đám
cháy xảy ra từ lúc 1h. Trong khi đó, theo báo cáo của các cơ quan chức năng thì
lực lượng PCCC nhận tin báo lúc 3h25 và đã lập tức điều động xe chữa cháy đến
hiện trường dập lửa. Ngay sau khi xảy ra vụ cháy Cơ quan điều tra đã triệu tập các
thành viên Ban quản lý TTTM và cán bộ các tổ điện, bảo vệ trực đêm 15/9 để lấy
lời khai. Quá trình điều tra, Phòng CSĐT tội phạm về TTXH - Công an tỉnh Hải
Dương xác định, do thiếu trách nhiệm trong công tác chỉ đạo và thực hiện
nhiệm vụ, Ban quản lý, tổ điện, tổ bảo vệ đêm của TTTM Hải Dương đã để
xảy ra cháy, làm hư hỏng tài sản, hàng hóa của các hộ kinh doanh cũng như TTTM
Hải Dương đã gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.
- Do lực lượng phòng cháy chữa cháy của Tỉnh thiếu kĩ năng, thiếu trách nhiệm.
Hơn 500 tiểu thương đều chung ý kiến “tố” lực lượng PCCC quá yếu về phương
tiện và kỹ năng, thiếu trách nhiệm. Tiểu thương Mai Thị Loan nói: “Đám cháy phát
lửa tại gian hàng bán vải phía đông của trung tâm, lập tức những công nhân quét
rác cùng người dân đã hô hoán và gọi PCCC, cảnh sát 113. Nhưng mãi đến hơn 3h
đội cứu cháy Hải Dương mới đến. Lúc tôi có mặt quầy hàng đồ điện của tôi vẫn
chưa cháy: “ Phòng Cảnh sát PCCC cách trung tâm thương mại có 1km nhưng phải
2 tiếng đồng hồ mới tới là sao?”. Các vị ấy không mở cửa, không phá kính để cho
nước tiếp cận đám cháy mà chỉ đứng ngoài bê cái vòi nước bé tý phun vào kính
một cách tắc trách. Tôi đau lòng quá, thiếu nước quỳ xuống van lạy: “Các cháu ơi
các cháu cứu dân với. Đập kính, phá cửa để dân cùng tham gia cứu cháy. Hãy gọi
các tỉnh bạn đi, gọi thêm xe, thêm nước đi, làm thế chỉ có tác dụng rửa kính thôi”.
Đáp lại lời tôi là câu nói đến lạnh lòng: “Bọn tôi chỉ thừa lệnh, chúng tôi không
biết”.
Ông Tăng Thế Viễn (63 tuổi) bức xúc: “Lực lượng bảo vệ ăn lương của tiểu thương
ở đâu khi có cháy? Khi chúng tôi có mặt thì 4 bề trung tâm vẫn đóng im ỉm, tất cả
các van nước tại đó đều không được mở. Đã thế khi cảnh sát PCCC điều hai cái xe
chạy è è đến, một cái hết nước, một cái chết máy. Nếu cơ quan chức năng sống có

kiểm tra khảo sát hệ thống PCCC và tất cả các quy trình quy phạm, thì Bảo Minh
nhận thấy rủi ro quá cao nên đã từ chối”, ông Tuấn nói.
2.3 Đánh giá mức độ rủi ro.
Hiện vẫn chưa thể thống kê được hết những thiệt hại do vụ cháy gây ra. Tính đến
chiều 15/9, toàn bộ số hàng hóa của hơn 530 hộ kinh doanh trong Trung tâm
thương mại đã bị thiêu rụi hoàn toàn. Không có thiệt hại về người, nhưng thiệt hại
về tài sản của các hộ kinh doanh ước tính khoảng 300 - 400 tỷ đồng, thiệt hại về cơ
sở hạ tầng khoảng 100 tỷ đồng. Đám cháy được khống chế vào lúc 19h cùng ngày,
toàn bộ cửa kính tầng 2 và tầng 3 bị vỡ hoàn toàn, tường gạch phía trước và bên
ngoài trung tâm bị nứt vỡ từng mảng, lớp vữa trát tường bị bong tróc, tòa nhà
TTTM Hải Dương bị sập ở phía Tây Nam, có hiện tượng nứt và nguy cơ sập ở các
phần còn lại. Vào khoảng 11h30’, loa phát thanh của TP Hải Hương đã cảnh báo
tòa nhà trung tâm thương mại Hải Dương có nguy cơ sụp đổ, đề nghị lực lượng
công an, bảo vệ không cho người dân vào trong khu vực của tòa nhà.
Bà con tại đây cho biết hơn 500 hộ kinh doanh, hộ ít nhất hàng hóa cũng trị giá đến
trăm triệu đồng, hộ nhiều nhất phải đến chục tỉ đồng. Hầu hết các gia đình đều đi
vay vốn, không ít trường hợp phải cầm cố nhà cửa để kinh doanh. Có trường hợp,
cả gia đình đều mở ki-ốt, buôn bán trong Trung tâm thương mại. Theo ghi nhận
của phóng viên Báo Người Lao Động, hàng trăm hộ tiểu thương chỉ biết đứng
ngoài kêu gào nhìn hàng hóa cùng tiền cháy rụi.
Tại hiện trường, nhiều tiểu thương chết đứng vì số tiền đầu tư vào kinh doanh đã
biến thành tro. Bà Nguyễn Thị Loan một tiểu thương kinh doanh ở đây cho biết:
“Bà có 2 gian hàng bán hàng mỹ phẩm, gian rộng 300 m
2
, gian tầng trên 200 m
2
Ngoài ra, số tiền bà để lại ở cửa hàng cũng lên đến vài trăm triệu. Giờ xảy ra
chuyện như thế này, tất cả tài sản đã biến thành tro không biết chúng tôi sẽ sốngra
sao”.
Cùng cảnh ngộ với bà Loan, chị Phạm Thu Thủy, chủ cửa hàng điện tử Thủy

không thể tưởng tượng được chỉ sau một đêm, bao tiền của tài sản đều đã bị lửa
thiêu rụi. “Nào bảo chúng tôi cờ bạc hay đầu tư mạo hiểm để mất tiền đã đành. Giờ
chỉ vì một đám cháy, tất cả mấy trăm người chúng tôi tay trắng. Mỗi quầy hàng
này là cần câu cơm của cả gia đình 4-5 người. Giờ vợ chồng tôi mất hết rồi ” - chị
Ánh ngẩn ngơ.
→ Mức độ thiệt hại mà vụ cháy nổ ở TTTM Hải Dương là vô cùng to lớn, nó đã để
lại những giọt nước mắt lăn dài cho các tiểu thương kinh doanh ở TTTM và một
bài học đắt giá cho việc thiếu trách nhiệm trong công tác PCCC.
2.4 Biện pháp kiểm soát và giảm thiểu rủi ro.
+ Kiểm soát rủi ro.
- Giảm thiểu rủi ro:
Bảo hiểm không chỉ là một phương thức hoán chuyển rủi ro mà còn là một phương
thức giảm thiểu rủi ro. Thật vậy, do tập trung được số đông, kỹ thuật bảo hiểm có
thể thống kê tính toán tương đối chính xác khả năng tổn thất trong tương lai. Mức
độ chính xác càng cao, mức độ bất trắc càng giảm làm cho rủi ro cũng được hạ
giảm theo. Tuy nhiên không cơ sở nào ở TTTM Hải Dương có Bảo hiểm cháy nổ
(BHCN) vì liên quan đến việc BHCN không thể triển khai tại các chợ, TTTM đại
diện một số doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ cho biết, do đặc thù hoạt động
phức tạp, chợ là nhóm ngành nghề có rủi ro rất cao, đặc biệt là rủi ro cháy nổ.
Trong khi đó, việc bố trí, sắp xếp kinh doanh tại hệ thống chợ hiện chưa hợp lýhệ
thống phòng cháy chữa cháy (PCCC) trang bị thiếu đồng bộ. Cơ sở hạ tầng tại
nhiều chợ đã xuống cấp. đường dây điện đều trong tình trạng cũ nát, quá tải.
Nhiều nhóm hàng kinh doanh lại có khả năng bắt cháy cao như: đồ may mặc, da
giày, hàng tiêu dùng bằng nhựa… Những lý do này khiến phương án chữa cháy tại
chỗ hầu như không có hiệu quả. Chính vì thế để tham gia BHCN, tiểu thương phải
trang bị hệ thống sổ sách kế toán theo dõi từng danh mục mặt hàng cùng lượng
hàng hóa xuất, nhập rõ ràng theo ngày, tháng để làm căn cứ tính giá trị mua bảo
hiểm. Những sổ sách này sẽ là căn cứ để khi xảy ra tổn thất, doanh nghiệp bảo
hiểm có đủ cơ sở để giám định, xác định mức độ thiệt hại.Bên cạnh đó phải xây
dựng những hệ thống PCCC đảm bảo theo quy định đã đặt ra.

TTTM thành phố Hải Dương đang bị phong tỏa. UBND thành phố Hải Dương đã
chính thức thông báo về việc bố trí khu vực “chợ tạm” cho các tiểu thương. Theo
đó toàn bộ khu vực quảng trường Thống Nhất và dải bờ sông Bạch Đằng sẽ dành
để làm chợ tạm cho các tiểu thương ổn định kinh doanh trong khi chờ xây dựng lại
TTTM Hải Dương.
- Trong chiều 19/9, phía Ngân hàng Sacombank chi nhánh Hải Dương đã tổ chức
cuộc họp với những tiểu thương từng là khách hàng của ngân hàng để bàn về
phương án hỗ trợ vay vốn, giãn nợ vay Lãnh đạo tỉnh Hải Dương đã triệu tập họp
khẩn cấp, quyết định hỗ trợ đột xuất 10 triệu đồng mỗi hộ, đồng thời yêu cầu các
đơn vị lên ngay phương án tháo dỡ toàn bộ tòa nhà; hoàn tất chợ tạm trong vòng 3
tháng với kinh phí dự kiến 20 tỷ đồng. Để duy trì việc kinh doanh của 500 hộ tiểu
thương, chính sách miễn giảm thuế trong vòng 3 năm, khoanh nợ, cấp khoản vay
mới cho các hộ tiểu thương cũng được đưa ra.
- Chiều 17/9, UBND TP Hải Dương tiếp nhận 700 triệu đồng BIDV ủng hộ bà con
tiểu thương bị thiệt hại. Tới đây, Mặt trận Tổ quốc tỉnh Hải Dương sẽ trao số tiền
ủng hộ 200 triệu đồng cho bà con. UBND TP Hải Dương kêu gọi các nhà hảo tâm
tiếp tục ủng hộ bà con tiểu thương về số tài khoản 3761.0.1111.642 kho bạc Nhà
nước tỉnh Hải Dương.
- UBND tỉnh Hải Dương đã quyết định tỉnh sẽ trích ngân sách tỉnh trợ cấp đột xuất
cho mỗi hộ gia đình thiệt hại là 10 triệu đồng. Miễn học phí và các khoản đóng góp
cho các cháu học phổ thông trong 2 năm học 2013-2014 và 2014-2015. Yêu cầu tất
cả các nhà trường không thu bất cứ khoản đóng góp nào cho các cháu trong 2 năm
trên. Với các cháu học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, tỉnh sẽ hỗ trợ
3triệu đồng/cháu để các cháu tiếp tục học, hỗ trợ phần nào các hộ gia đình bị thiệt
hại sớm ổn định cuộc sống.
- Đại diện Phương Bắc cam kết, xin được thực hiện phá dỡ, giải phóng mặt bằng
công trình cũ nói trên bằng nguồn vốn do Phương Bắc tự thu xếp từ việc quản lý và
thu hồi toàn bộ các tài sản và vật kiến trúc của công trình cũ nói trên, để khắc phục
một phần hậu quả sau vụ cháy, giảm chi cho ngân sách Nhà nước. Phương Bắc cho
biết, sẽ đảm bảo đúng tiến độ, an toàn, vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, và thực