Chương I
ĐỐI TƯỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU BỘ MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ
I. ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM VỤ CỦA MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ
Nhiệm vụ của nền giáo dục phổ thông nước ta hiện nay là phải hình thành cho các thế hệ học sinh
những cơ sở ban đầu quan trong của con người mới mà Đảng và Nhà nước ta đã nhấn mạnh: “cần
có ý thức và đạo đức XHCN, có trình độ văn hóa phổ thông, có hiểu biết kĩ thuật, có kĩ năng lao
động cần thiết, có óc thẩm mĩ và có kiến thức tốt…” để tiếp tục sự nghiệp cách mạng, xây dựng và
bảo vệ Tổ quốc.

Với yêu cầu trên, nhà trường phổ thong chỉ có thể hoàn thành nhiệm vụ một cách có hiệu quả bằng
cách tổ chức các hoạt động giáo dục hợp lí, trong đó hoạt động chính là tổ chức giáo dục thông qua
việc giảng dạy các môn học.
Quá trình dạy học của bất cứ một môn văn hóa nào trong nhà trường đều có lien quan chặt chẽ đến
ba vấn đề: nội dung môn học, hoạt động dạy học của giáo viên (thông qua môn học) và hoạt động
của học sinh (thông qua chương trình, sách giáo khoa và sự giảng dạy của giáo viên).
Trong điều kiện tổ chức của nền giáo dục nước ta hiện nay, việc giáo dục học sinh trong nhà
trường chủ yếu được tiến hành dưới hình thức nội khóa. Khi lên lớp, trong một tiết học, giáo viên
phải tiến hành nhiều hoạt động phức tạp: tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức của học sinh như
thế nào trong các mối tác động qua lại giữa thầy và trò; sử dụng các phương pháp dạy học nào để
làm cho học sinh nắm vững được những kiến thức, kĩ năng đã ghi trong chương trình và thể hiện
trong sách giáo khoa; cần phải có những phương pháp nào, với các phương tiện gì để những kiến
thức và kĩ năng đó trở thành niềm tin, tình cảm, năng lực, nói khác đi là nhân cách của mọi học sinh
trong lớp? Đây là một quá trình rất phức tạp về mặt tâm lí – giáo dục xảy ra giữa người với người,
giữa giáo viên và học sinh. Tuy nhiên, dù phức tạp đến đâu thì diễn biến của quá trình đó cũng có
tính quy luật. Việc nghiên cứu tính quy luật của quá trình giáo dục, đào tạo con người thông qua
việc giảng dạy các môn văn hóa trong nhà trường là nhiệm vụ của môn phương pháp dạy học bộ
môn. Trong chương trình dạy học ở trường phổ thong có nhiều môn văn hóa khác nhau, mỗi môn
có những đặc điểm riêng bắt nguồn từ tính đặc thù của các khoa học tương ứng, vì vậy mỗi môn có
phương pháp dạy học riêng của mình. Do vậy, để giảng dạy Địa lí có môn Phương pháp dạy học
Địa lí.

với nội dung khoa học chương trình, với đặc điểm tâm, sinh lí của học sinh và điều kiện trang, thiết
bị của nhà trường hiện nay.
d) Tác dụng của việc rèn luyện những năng lực và phẩm chất của con người mới qua môn Địa lí.
đ) Những yêu cầu về năng lực chuyên môn và phẩm chất của người giáo viên Địa lí để hoàn thành
nhiệm vụ.
e) Quá trình phát triển và những kinh nghiệm về phương pháp dạy học Địa lí.
II. QUAN HỆ GIỮA MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ VỚI CÁC KHOA HỌC
KHÁC
1. Quan hệ với Khoa học Địa lí
Mối quan hệ giữa môn Phương pháp dạy học Địa lí với các khoa học khác được thể hiện rõ rệt
nhất trong nội dung của môn học.
Nội dung của mỗi môn học trong nhà trường đều cố gắng phản ảnh những thành tựu mới nhất của
khoa học tương ứng. Môn Địa lí trong nhà trường cũng vậy. Nó cung cấp cho học sinh những kiến
thức và kĩ năng địa lí hiện đại nhưng đồng thời phù hợp với tâm lí lứa tuổi, với trình độ nhận thức
của học sinh.
Trong nhà trường phổ thong, học sinh được học cả về Địa lí điại cương lẫn Địa lí khu vực, cả về
Địa lí tự nhiên lẫn Địa lí kinh tế - xã hội. Đó là những bộ phận chủ yếu trong cấu trúc của khoa học
Địa lí. Ngay cả một số phương tiện nghiên cứu và phương pháp giảng dạy địa lí cũng được mô
phỏng theo những dụng cụ và phương pháp nghiên cứu khoa học địa lí. Có thể dẫn ra một số ví dụ:
các bản đồ và phương pháp sử dụng bản đồ trong nghiên cứu địa lí được đưa vào nhà trường dưới
hình thức một loạt các bản đồ giáo khoa địa lí và thao tác về kĩ năng bản đồ. Trong việc giảng dạy
Địa lí kinh tế - xã hội, các kĩ năng về sử dụng các loại số liệu thống kê cũng được mô phỏng theo
phương pháp nghiên cứu định lượng, một phương pháp quan trọng trong việc nghiên cứu Địa lí
kinh tế - xã hội. Ngay cả phương pháp thực địa của Khoa học địa lí cũng được phản ảnh vào nhà
trường dưới hình thức các cuộc khảo sát, tham quan ngoài trời ở địa phương v.v…
Như vậy trong chương trình Địa lí ở trường phổ thong, ngào việc lựa chọn nội dung, kiến thức, kĩ
năng còn có cả việc vận dụng các quan điểm và phương pháp đặc trưng nhất của Khoa học địa lí.
2. Quan hệ với các Khoa học Giáo dục, đặc biệt với Lí luận dạy học đại cương
Môn Phương pháp dạy học Địa lí có quan hệ rất chặt chẽ với Khoa học Giáo dục. Nó được phát
triển phù hợp với các quy luật và nguyên tắc do môn Giáo dục học đề ra. Nội dung của môn Địa lí

dạy học Địa lí ngày càng gắn bó chặt chẽ với Lôgic. Những quy luật của Lôgic học đã sử dụng cụ
thể vào việc xây dựng hệ thống khái niệm và kĩ năng địa lí trong chương trình các lớp, trong nội
dung sách giáo khoa và cả trong nghiên cứu, đề ra các phương pháp, biện pháp dạy học địa lí thích
hợp nhất.
Tâm lí học và Lôgic học đều là những khoa học về tư duy, nhưng nếu Tâm lí học chú trọng vào
việc nghiên cứu đặc điểm tư duy cụ thể của học sinh theo lứa tuổi thì Lôgic học lại chú trọng vào
việc nghiên cứu cách thức tư duy cụ thể của học sinh như thế nào cho đúng đắn.
Những mối quan hệ giữa môn Phương pháp dạy học Địa lí và các khoa học nói trên có thể tóm tắt
bằng sơ đồ sau:

Hình 1: Mối quan hệ giữa Phương pháp
dạy học Địa lí và các khoa học khác
Như vậy, muốn xem xét một kết luận về phương pháp dạy học địa lí, chúng ta không thể không
chú ý đến những mối quan hệ với các khoa học khác.
III. NHỮNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MÔN PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ
Người giáo viên địa lí muốn thành công trong công tác giảng dạy của mình thì ngoài việc phải
nắm vững kiến thức và kĩ năng địa lí, họ cần phải nắm được phương pháp giảng dạy bộ môn và biết
cách nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến lĩnh vực này. Điều đó rất cần thiết để đánh giá được
những công việc của chính mình, học tập kinh nghiệm của người khác, đồng thời phát huy được hết
năng lực sáng tạo của bản than trong công tác chuyên môn.
Công tác nghiên cứu lĩnh vực giảng dạy môn học ngày nay không còn là việc riêng của các cán bộ
chuyên môn trong lĩnh vực nghiên cứu mà còn là công việc sáng tạo của đông đảo các giáo viên
trực tiếp giảng dạy trên lớp.
Muốn nghiên cứu phương pháp dạy học trong lĩnh vực các môn học, trước hết phải dựa vào
phương pháp luận bộ môn, vào các vấn đề lí luận dạy học đại cương, vào cơ sở duy vật biện chứng
và duy vật lịch sử. Nếu không nắm vững quan điểm nói trên thì người nghiên cứu không thể hiểu
được một cách sâu sắc đối tượng cũng như không thể lựa chọn, xử lí được các tài liệu khoa học một
cách đúng đắn để đưa vào nội dung giảng dạy và học tập trong nhà trường.
Trong việc nghiên cứu các đề tài khoa học giáo dục (trong đó có các đề tài về phương pháp dạy bộ
môn), người ta thường vận dụng các phương pháp nghiên cứu thuộc hai nhóm sau đây:

nghiên cứu vấn đề dạy học Địa lí, trước tiên người ta tập hợp tất cả các yếu tố về nội dung lại, rồi
phân chúng ra các thành phần như: các loại kiến thức (lí thuyết, thực tiễn hay tự nhiên, kinh tế - xã
hội v.v…), các loại kĩ năng (kĩ năng bản đồ, kĩ năng sử dụng các dụng cụ đo đạc…), các mô hình
sang tạo v.v…rồi sau đó mới nghiên cứu chúng theo từng loại. Các vấn đề về phương pháp, hình
thức tổ chức, phương tiện dạy học v.v…cũng đều phải được tiến hành phân loại cụ thể. Sự phân loại
cũng còn được vận dụng cho các kiểu hoạt động nhận thức của học sinh: các kiểu bài, kiểu tiết lên
lớp v.v…
Trong khi nghiên cứu phương pháp dạy học địa lí, một phương pháp thường được sử dụng nữa là
phương pháp toán học. Giá trị của nó không chỉ giới hạn trong việc tính toán (xử lí hang loạt các số
liệu về thực nghiệm v.v…) mà chủ yếu là giải thích và làm rõ những mối quan hệ qua lại phức tạp
và những quy luật trong các vấn đề dạy học Điạ lí dựa trên các số liệu đã xử lí và những mối quan
hệ có tính định lượng giữa tâm, sinh lí và khả năng nhận thức của học sinh v.v…
2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
Nghiên cứu thực tiễn chủ yếu là khai thác những tài liệu, những kinh nghiệm cụ thể, có thực đã
xảy ra ở các trường, với mục đích ghi lại và làm sáng tỏ những vấn đề đã diễn ra trong các điều kiện
và hoàn cảnh thực tế. Các phương pháp này có giá trị lớn trong việc hoàn thiện các dự thảo chương
trình và sách giáo khoa, vạch ra cách thức bồi dưỡng giáo viên, tổng kết và phổ biến các kinh
nghiệm dạy học mới v.v…
Những phương pháp nghiên cứu thực tiễn thường được sử dụng là: quan sát quá trình dạy học trên
lớp, điều tra giáo viên và học sinh, nghiên cứu các sổ điểm của lớp, giáo án của giáo viên, tiếp xúc,
trao đổi với giáo viên, học sinh và tiến hành các bài kiểm tra, tổng kết kinh nghiệm v.v…
Thường thì các phương pháp này được phối hợp với nhau, được sử dụng tuỳ theo mục đích và
nhu cầu cần thiết tìm hiểu, ví dụ: nếu cần nắm trình độ kiến thức và kĩ năng địa lí của học sinh thì
cần tiến hành kiểm tra đồng thời cũng có thể phối hợp với việc quan sát trên lớp, điều tra trong giáo
viên và học sinh, nghiên cứu tài liệu, sổ điểm của lớp, sau đó đặt kế hoạch và chuẩn bị chu đáo trình
tự các công việc phải làm như: dự những giờ nào trên lớp hoặc soạn ra các câu hỏi kiểm tra nào cho
học sinh v.v…
Trong các phương pháp thực tiễn, quan trọng nhất là phương pháp thực nghiệm sư phạm, phương
pháp này thường được tiến hành để tìm ra những kinh nghiệm dạy học mới, xác định xem nôịu
dung của chương trình hoặc tài liệu giáo khoa có phù hợp với trình độ của học sinh không, hoặc

3. Anh (chị) nhận thức như thế nào về nhiệm vụ đề ra cho môn Phương pháp dạy học Địa lí?