A. ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Dạy học tích cực là một trong những định hướng đúng của giáo dục Việt
Nam, phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục hiện đại trên thế giới. Bộ
trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chỉ thị bắt đầu từ năm học 2011 –
2012 chấm dứt việc dạy học chủ yếu qua đọc chép và nhìn chép ở bậc trung học
phổ thông.
Đây là chủ trương phù hợp với tiến trình đổi mới và nâng cao chất lượng
giáo dục, đáp ứng sự mong đợi bấy lâu nay của nhiều giáo viên tâm huyết với
giáo dục, giúp học sinh chủ động học tập và sáng tạo.
Thực hiện chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo ,các sở Giáo dục và Đào
tạo trong đó có Sở Giáo dục và Đào tạo Thanh Hóa đã có nhiều cuộc hội thảo
và cũng đã đưa ra nhiều phương pháp dạy học tích cực …
Trong giai đoạn hiện nay, xu hướng dạy học hiện đại với sự kết hợp
những thành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến
ở các ngành học, cấp học. Công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện
hỗ trợ cho việc dạy học đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình
dạy học nói chung và đối với bộ môn lịch sử nói riêng.
Đầu năm học 2011 – 2012 Ban giám Hiệu trưởng Trường THPT Quảng
Xương 2 triển khai chỉ thị năm học mới của Bộ GD&ĐT trong đó có nêu lên chỉ
thị “chấp dứt hoàn hoàn việc đọc – chép hoặc nhìn – chép ở trường THPT” và tổ
chuyên môn có giới thiệu một phương pháp giảng dạy mà từ lâu các nước tiên
tiến trên thế giới đã áp dụng trong dạy học đó là sử dụng sơ đồ tư duy và đã cho
giáo viên xem một số hình ảnh minh họa các “sơ đồ tư duy”.
Tôi nhận thấy đây là một trong những phương pháp tích cực nhằm đổi
mới phương pháp dạy học theo chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo vì vậy đã
mạnh dạn áp dụng thử ở một số lớp do tôi phụ trách và được các em ủng hộ,
hiệu quả giờ dạy cũng rất tích cực. Vì vậy tôi chọn đề tài “ MỘT SỐ KINH NGHIỆM
BAN ĐẦU KHI SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT”.
1
2. Mục đích nghiên cứu.

Tôi tham gia đầy đủ các lớp tập huấn “Phương pháp dạy học mới” và
những năm qua đã soạn giảng khá tốt bộ giáo án điện tử lớp của cả ba khối
lớp10, 11 và lớp 12 nên có thuận lợi hơn khi áp dụng đề tài hướng dẫn học sinh
bậc THPT thực hiện ghi bài theo sơ đồ tư duy.
Ban giám hiệu nhà trường rất tạo điều kiện cho giáo viên trong trường
nói chung và nhóm lịch sử nói riêng thực hiện đổi mới phương pháp dạy – học
theo chỉ thị của Bộ GD&ĐT. Các thành viên trong nhóm sử của trường cũng rất
tích cực tìm hiểu, nghiên cứu, trao đổi về phương pháp dạy học tích cực. thường
xuyên giúp đỡ lẫn nhau trong việc đổi mới phương pháp dạy học.
Học sinh của trường THPT Quảng xương 2 đa số các em chăm ngoan,
nên mới bước đầu đã được làm quen với cách ghi bài theo sơ đồ tư duy các em
cũng rát hào hứng.
Phần mềm sơ đồ tư duy được phổ biến rộng rãi nên đã hỗ trợ cho giáo
viên và học sinh khi trình bày sơ đồ tư duy trên máy chiếu.
II. Khó khăn khi thực hiện đề tài SKKN
Khó khăn khi dự giờ đánh giá các tiết dạy vì phải theo bảng chấm điểm cũ.
Giáo viên ở các trường THCS không hướng dẫn kỹ cách thực hiện cho
học sinh và chưa nêu rõ tầm quan trọng của việc dạy học theo phương pháp mới
này.
3
Chương II
GIỚI THIỆU NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP CHÍNH
I. Giới thiệu về sơ đồ tư duy và phương pháp hình thành sơ đồ tư duy.
1/ Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy hay bản đồ tư duy (Mind Map) là hình thức ghi chép sử
dụng màu sắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt
những ý chính của một nội dung, hệ thống hoá một chủ đề. Việc xây dựng được
một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích
đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng
và khả năng sáng tạo…Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên

Sơ đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng ta hoạt
động.
Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc và hình ảnh đã đem lại một
công dụng lớn vì đã huy động cả bán cầu não phải và trái cùng hoạt động. Sự kết
hợp này sẽ làm tăng cường các liên kết giữa 2 bán cầu não, và kết quả là tăng
cường trí tuệ và tính sáng tạo của chủ nhân bộ não.
Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập ở trường
phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn vì chúng giúp giáo viên và học sinh
trong việc trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập
thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo,
hệ thống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới,
v.v…
c/ Giới thiệu một số phần mềm dùng để tạo sơ đồ tư duy (có slides hướng
dẫn)
Một sơ đồ tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các
loại bút màu khác nhau, tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ,
thay đổi, chỉnh sửa. Một giải pháp được hướng đến là sử dụng các phần mềm để
tạo ra sơ đồ tư duy. Một số phần mềm tiêu biểu trong thể loại “phần mềm mind
mapping” (mind mapping software).
* Phần mềm Buzan’s iMindmap™: Phần mềm do công ty Buzan
Online Ltd. thực hiện.
Chức năng chính mà Imindmap cung cấp cho bạn
- Vẽ bản đồ tư duy dễ dàng.
- Trình chiếu sinh động nhờ hiệu ứng 3D.
- Xuất ra một số định dạng file thông dụng như : PowerPoint, dạng ảnh,
dạng Web
- Chức năng mới của IMINDMAP 6.01:
- Cảm nhận 3D Mindmap như đang trong tay bạn, bạn có thể tự do soạn
thảo trong môi trường 3D
+ Kiểm soát nhiều hơn trong không gian 3D

nhánh rẽ hoặc những cách khác để thể hiện kết nối giữa những ý tưởng được
đưa ra trong bản đồ tư duy của học sinh. Những mối quan hệ này sẽ quan trọng
khi học sinh đang tìm hiểu những thông tin mới hoặc xây dựng cấu trúc của một
bài học. Bằng cách cá nhân hoá sơ đồ với những ký hiệu và thiết kế riêng của
mỗi học sinh, học sinh sẽ xây dựng được những mối quan hệ trực quan và có ý
nghĩa giữa những ý tưởng. Điều này sẽ hỗ trợ học sinh rất nhiều trong việc gợi
nhớ và hiểu.
- Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề, sử dụng ít nhất 3 màu.
- Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của
bạn.
- Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa.
- Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng.
- Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm.
Những đường nối từ trung tâm đậm hơn, có hệ thống và bắt đầu nhỏ dần khi toả
ra xa.
- Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh.
- Sử dụng màu sắc – mật mã riêng của bạn – trong khắp sơ đồ.
- Phát huy phong cách cá nhân riêng của học sinh.
- Sử dụng những điểm nhấn và chỉ ra những mối liên kết trong sơ đồ tư
duy của mỗi học sinh.
- Làm cho sơ đồ rõ ràng bằng cách phân cấp các nhánh, sử dụng số thứ tự
hoặc dàn ý để bao quát các nhánh của sơ đồ tư duy.
3/ Một vài lưu ý khi lập sơ đồ
- Sử dụng những từ có sức gợi cao cùng những hình ảnh cần thiết.
- Tạo cho trung tâm một hình ảnh rõ ràng và "mạnh" miêu tả được nội
dung tổng quất của toàn bộ sơ đồ.
- Mỗi một mối liên hệ, kể cả chính hay phụ đều chỉ được viết ra bằng
những cụm từ ngắn gọn với tư cách một tín hiệu thông tin cần xử lý. Đặt những
từ trọng tâm vào những hàng mà làm tăng kết cấu của các ghi chú.
- Những trường hợp sau phải phân biệt rõ hơn những trường hợp trước.

nhánh lớn trên bảng có ghi chú thích tên từng nhánh lớn.
Sau khi học sinh vẽ xong các nhánh lớn cấp số 1, giáo viên đặt câu hỏi
tiếp ở nhánh thứ nhất có mấy nhánh nhỏ cấp số 2 tương tự học sinh đã hoàn
thành nội dung sơ đồ tư duy của bài học mới ngay tại lớp. Học sinh tự chỉnh sửa
điều chỉnh bổ sung những phần còn thiếu vào sơ đồ tư duy của từng cá nhân.
Để minh họa cho sơ đồ tư duy giáo viên sẽ cho học sinh xem những
hình ảnh , đoạn phim ngắn minh họa cho rõ ý hơn của từng nhánh cấp độ 1, cấp
độ 2 Khi cho học sinh xem hình ảnh và phim minh họa giáo viên phải giáo
dục tư tưởng tình cảm học sinh khi có liên quan đến phần tích hợp tư tưởng đạo
10
đức Hồ Chí Minh, đến lịch sử địa phương của huyện Quảng Xương và tỉnh
Thanh Hóa nói riêng của đất nước con người Việt nam nói chung theo tài liệu
hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo và tài liệu Lịch sử địa phương của Sở
Giáo dục và Đào tạo tỉnh Thanh Hóa đã phổ biến đến giáo viên.
Có thể hình thành sơ đồ tư duy của bài học bằng cách:
Hoạt động 1: học sinh lập sơ đồ tư duy theo nhóm hay cá nhân với gợi ý
của giáo viên.
Hoạt động 2: học sinh hoặc đại diện của các nhóm học sinh lên báo cáo,
thuyết minh về sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập.
Hoạt động 3: học sinh thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện sơ đồ
tư duy về kiến thức của bài học đó. Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài
giúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ tư, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.
Hoạt động 4: củng cố kiến thức bằng một sơ đồ tư duy mà giáo viên đã
chuẩn bị sẵn hoặc một sơ đồ tư duy mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh,
cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức đó.
Lưu ý: Sơ đồ tư duy là một sơ đồ mở nên không yêu cầu tất cả các
nhóm học sinh có chung một kiểu sơ đồ tư duy, Giáo viên chỉ nên chỉnh sửa cho
học sinh về mặt kiến thức, góp ý thêm về đường nét vẽ, màu sắc và hình thức
(nếu cần).
3/ Củng cố :

chỉnh trong một khoảng thời gian dài tiếp tục sau này trong quá trình học tập của
các em. Sau lần vẽ ban đầu, học sinh có thể muốn làm nổi bật vài thứ, thêm
thông tin hoặc thêm vài câu hỏi. Vì vậy, để trống nhiều chỗ trên bản đồ là một ý
hay để sau đó học sinh có thể thêm vào những ý tưởng mới.
Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh
không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy), hệ thống hóa kiến thức (huy
động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), khả năng hội họa
(hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), sự vận dụng kiến thức
được học qua sách vở vào cuộc sống.
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử bước đầu tạo một không khí
sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong các hoạt động dạy học của nhà trường,
là một trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây dựng
trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo đang đẩy
mạnh triển khai.
Sơ đồ tư duy một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được
với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay. Có thể thiết
kế sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu,
phấn, tẩy,… hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy.
5/ Nhận thức bước đầu
Dạy và học bằng sơ đồ tư duy thực chất là một phương pháp mở không
theo một khuôn mẫu hay tỷ lệ nhất định. Hệ thống kiến thức được tạo ra từ một
tiết học sinh động, đầy màu sắc và thực sự hiệu quả đặc biệt trong các giờ ôn tập.
Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho học
sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề
một cách hệ thống, khoa học. Sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phương
pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi mở, thuyết trình,… có tính khả thi
cao góp phần đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là đối với các lớp ở cấp
THCS và THPT.
Giảng dạy theo sơ đồ tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được
với bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường, có thiết kế trên giấy,

duy môn lịch sử. Lúc đầu các em vẽ sơ đồ tư duy chưa quen theo cách ghi ký tự
ở từng nhánh, nhưng dần dần học sinh đã đạt yêu cầu tốt hơn. Đặc biệt học sinh
lớp 12 chỉ cần 24 sơ đồ tư duy là tác phẩm do tự tay mình thiết lập nên các em
có thể tự ôn tập thi tốt nghiệp thuận lợi hơn.
II. Bài học kinh nghiệm
1/ Đối với học sinh:
Môn lịch sử cũng như nhiều môn học khác đòi hỏi sự chăm chỉ trong
quá trình học tập. Sự đầu tư thời gian và công sức để học là một trong những
nhân tố quan trọng làm nên thành công.
Nếu các học sinh nghĩ rằng chỉ học thuộc lòng để nhớ các sự kiện là đã
học tốt môn lịch sử thì đơn giản quá. Lịch sử là môn học đòi hỏi rất cao tư duy
độc lập của người học trong cách đánh giá, phân tích nhân vật, sự kiện, v.v
Học sinh không nên hiểu chỉ học trong sách giáo khoa là đủ. Những kiến
thức trong sách giáo khoa mới chỉ tóm lược vắn tắt tiến trình lịch sử quốc gia và
thế giới. Nếu có thời gian giáo viên hướng dẫn học sinh đọc thêm các sách lịch
sử khác để hiểu biết thêm.
13
Mỗi lần học bài cũ ở nhà, các em hãy lật trang vở(trang sơ đồ tư duy)
của từng bài một và dừng lại xem qua một lượt. Cách này giúp các em tự động
khắc sâu kiến thức(ví dụ: khi học đến bài 10 thì bài một của em đã được nhắc lại
đến 10 lần, bài hai 09 lần ) hoặc có thể nảy sinh ý tưởng sáng tạo bổ sung cho
bài học trước. Việc này còn giúp các em hệ thống kiến thức, liên hẹ kiến thức
giữa bài trước và bài sau.
2/ Đối với xã hội:
Để học sinh yêu lịch sử thì cần có sự quan tâm đúng mức của xã hội.
Một dân tộc yêu lịch sử, tôn trọng lịch sử thì sẽ có những học sinh yêu lịch sử,
thích học lịch sử.
3/ Đối với giáo viên
Giáo viên dạy môn lịch sử trước hết phải có lòng yêu nghề và có kiến
thức sâu về chuyên môn.

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết,
không sao chép nội dung của người khác.
Người viết

Nguyễn Ngọc Chí
15
“ MỘT SỐ KINH NGHIỆM BAN ĐẦU KHI SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”
MỤC LỤC
A. ĐẶT VẤN ĐỀ 1
1. Lí do chọn đề tài 1
2. Mục đích nghiên cứu 2
3. Đối tượng nghiên cứu 2
4. Phạm vi nghiên cứu 2
5. Phương pháp nghiên cứu 2
B. NỘI DUNG 3
Chương I . THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ 3
I. Thuận lợi 3
II. Khó khăn 3
Chương II . GIỚI THIỆU CÁC NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP CHÍNH 4
I. Giới thiệu về sơ đồ tư duy và phương pháp hình thành sơ đồ tư duy… 4
1/ Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy 4
2/ phương pháp hình thành sơ đồ tư duy trong dạy học 4
II. Tiến trình một tiết dạy theo sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử ở trường
THPT 6
1/ Bước khởi đầu 6
2/ Hướng dẫn học sinh làm sơ đồ tư duy 8
3/ Một vài lưu ý khi lập sơ đồ 8
III. Cụ
thể: 10