MỤC LỤC
Trang
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Cơ sở lí luận
Cơ sở thực tiễn

2
3

2. NỘI DUNG
Thực tra ̣ng của vấ n đề
Thuận lợi:
Khó khăn:

5
5
6

Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
Về phía giáo viên
Về phía học sinh

6
7

Hiê ̣u quả của sáng kiế n kinh nghiê ̣m
3. KẾT LUẬN

10
11


trong quá trình dạy học trên lớp, hoạt động trí tuệ chủ yếu của học sinh là ghi
nhớ và tái hiện. Ở nhà, học sinh tự học dưới dạng học bài và làm bài…nhưng
về căn bản đã được hướng dẫn ở lớp, nên hoạt động trí tuệ của học sinh vẫn
nặng về rèn luyện trí nhớ và khả năng tái hiện. Như vậy, rèn luyện năng lực tư
duy, khả năng tưởng tượng, sáng tạo phát triển trí tuệ, trí thông minh…của
học sinh nói chung, được xem là nhiệm vụ chủ yếu, nhiệm vụ quan trọng nhất
của quá trình dạy học hiện đại. Vì vậy, then chốt của việc đổi mới phương
pháp dạy học là điều chỉnh mối quan hệ giữa tái hiện và sáng tạo, đến việc
tăng cường các phương pháp sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt động nhận
thức của học sinh trong quá trình dạy học.

2


Lịch sử là một môn học có vị trí quan trọng trong việc thực hiện giáo
dục toàn diện nhân cách cho học sinh. Học lịch sử sẽ giúp học sinh hiểu được
quy luật phát triển của xã hội loài người cũng như tính tất yếu lịch sử của sự
nghiệp giải phóng dân tộc. Học lịch sử góp phần giáo dục lòng yêu nước, giáo
dục thái độ đối với các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc. Với
những vai trò quan trọng như vậy nhưng thực tế vẫn còn những nhận thức
không đúng về vị trí, vai trò của môn lịch sử.
Trong phương pháp dạy học trước đây thì việc dạy học bằng sơ đồ tư
duy đã được áp dụng, như vẽ sơ đồ hay biểu bảng nhưng ở mức độ đơn giản
áp dụng không thường xuyên. Còn đối với phương pháp dạy học bằng sơ đồ
tư duy hiện nay là một phương pháp được thực hiện với mức độ cao và ưu
điểm vượt trội nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh trong việc
tìm tòi, đào sâu hay mở rộng một ý tưởng,… bằng việc sử dụng đồng thời
hình ảnh, đường nét và chữ viết với sự tư duy tích cực. Cùng một chủ đề
nhưng có thể trình bày dưới dạng sơ đồ tư duy theo một cách riêng, với cách
dùng màu sắc, hình ảnh và cụm từ diễn đạt khác nhau. Chính từ đó mà việc

trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người khai thác tiềm năng
vô tận của bộ não.
Cơ chế hoạt động của sơ đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với
các mạng lưới liên tưởng (các nhánh). Sơ đồ tư duy là công cụ đồ họa nối các
hình ảnh có liên hệ với nhau. Vì vậy có thể vận dụng bản đồ tư duy vào hỗ trợ
dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống
hóa kiến thức sau mỗi chương.
Vì thế, vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử sẽ giúp học sinh có
phương pháp học hợp lý, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của
học sinh một cách triệt để.
Việc thể hiện sơ đồ tư duy có thể được vẽ trên giấy bìa, bảng, sử dụng
bút chì, màu, phấn,… hoặc có thể thiết kế trên Powerpoint hay các phần mềm
tin học chuyên dùng để hỗ trợ việc thiết kế bản đồ tư duy. Với phương pháp
này không chỉ phát triển được trí tuệ của học sinh qua khả năng vẽ và viết
ngắn gọn, cô đọng nội dung bài học trên sơ đồ tư duy, mà các em học sinh
còn hệ thống được kiến thức khi tổng hợp và chọn lọc ý để trình bày trên bản
đồ.
4


Với hình thức trình bày kết hợp hình vẽ, chữ viết và sự vận dụng kiến
thức trong sách vở và trong cuộc sống đã khiến cho bài học thêm sinh động
và hấp dẫn hơn. Đây là phương pháp hỗ trợ tích cực cho tiết dạy, ôn tập kiến
thức cho học sinh một cách khoa học. Qua đó học sinh ghi nhớ và khắc sâu
kiến thức, tránh được kiểu học vẹt, học thuộc lòng một cách máy móc.
Hiện nay, có nhiều môn học, nhiều giáo viên đã vận dụng sơ đồ tư duy
trong dạy và học, nhưng để sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả là một vấn đề
không hề đơn giản.
Qua nhiều năm giảng dạy lịch sử, bản thân tôi luôn trăn trở để tìm ra
những phương pháp giúp học sinh hứng thú học tập bộ môn hơn và đạt kết

2.2.1 Về phía giáo viên
Thứ nhất, phần chuẩn bị của giáo viên để sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả:
Nghiên cứu kĩ tài liệu tập huấn về sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học.
Tải và luyện tập sử dụng phần mềm thiết kế sơ đồ tư duy. Với phần mềm
này, giáo viên có thể sử dụng nhiều dạng sơ đồ tư duy để thiết kế cho phù
hợp.
Luyện tập vẽ sơ đồ tư duy bằng phương pháp thủ công: vẽ trên bảng, trên
giấy.
Lập kế hoạch hướng dẫn học sinh các bước vẽ sơ đồ tư duy vào tập.
Lựa chọn nội dung, bài giảng phù hợp sử dụng sơ đồ tư duy.
Thứ hai, hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy
Bước 1: chọn từ trung tâm
Bước 2: xác định các nhánh cấp 1
Bước 3 xác định các nhánh cấp 2 theo từng nhánh cấp 1
* Lưu ý hướng dẫn học sinh phân biệt cấp độ của các nhánh bằng màu sắc,
kí tự hình học hoặc bằng cách của riêng các em. Điều này sẽ dẫn đến sự sáng
tạo riêng từng học sinh giúp các em nhớ được nội dung bài, tác phẩm của
mình.
Giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy lịch sử ở một số
trường hợp sau:
Thứ nhất, để củng cố kiến thức bài học. Sau khi học hết một bài, giáo
viên yêu cầu học sinh vẽ sơ đồ tư duy của bài vừa học xong nhằm giúp học
6


sinh nắm những kiến thức trọng tâm, những từ khóa của bài, từ đó các em sẽ
nhớ bài lâu hơn.
Thứ hai, đối với những bài mang tính tổng kết, ôn tập nội dung hoặc
khi học hết một chương, giáo viên sử dụng sơ duy để hệ thống hóa kiến thức,
qua đó học sinh có thể nắm được nội dung một chương, một phần của chương

Với nhiệm vụ được phân công giảng dạy khối 7 và khối 9, tôi xin lấy
một vài ví dụ minh họa về việc sử dụng sơ đồ tư duy mà tôi đã áp dụng:
Ví dụ 1: Khi dạy Lịch sử lớp 7 bài 13 : Nước Đại Việt ở thế kỉ XIII, ở
tiết 1 – phần Nhà Trần thành lập, tôi đã hướng dẫn cho học sinh ghi bài bằng
sơ đồ tư duy như duy như sau:

Với sơ đồ tư duy như trên, học sinh sẽ nắm được hoàn cảnh ra đời của
nhà Trần là do nhà Lý suy yếu, sự thay thế nhà Lý của nhà Trần là tất yếu và
là bước tiến của lịch sử dân tộc, đưa dân tộc tiếp tục đi lên, xây dựng nước
Đại Việt thành một quốc gia hùng mạnh ở thế kỉ XIII; đồng thời học sinh
cũng nắm được bộ máy nhà nước và pháp luật thời Trần.
Ví dụ 2: Khi dạy lịch sử lớp 7 bài 23: Kinh tế, văn hóa thế kỉ XVI –
XVIII, ở tiết 1 - phần kinh tế, tôi cho học sinh củng cố bài bằng sơ đồ tư duy
như sau:

8


Với sơ đồ tư duy này, học sinh có thế nắm được nội dung bài học. Kinh
tế thế kỉ XVI – XVIII gồm 3 nội dung: nông nghiệp, thủ công nghiệp, thương
nghiệp; qua đó nắm rõ từng nội dung qua việc nắm các từ khóa trong sơ đồ tư
duy.
Ví dụ 3: Khi dạy lịch sử 9 bài 13: Tổng kết lịch sử thế giới hiện đại, tôi
đã sử dụng sơ đồ tư duy như sau :

9


Với sơ đồ tư duy như trên, học sinh sẽ nắm được những nội dung cơ
bản của lịch sử thế giới hiện đại bao gồm 5 nội dung và 4 xu thế phát triển của

Sau đây là kết quả sau khi áp dụng việc sử dụng sơ đồ tư duy vào quá
trình dạy học ở học kì 2 của khối 9 năm học 2013 – 2014 (Nguồn: Báo cáo
bộ môn Lịch sử năm học 2013 – 2014)
Trước khi áp dụng

Sau khi áp dụng

Số lượng

Tỷ lệ

Số lượng

Tỷ lệ

Giỏi

86

46.99%

101

56.11%

Khá

47

25.68%


3 KẾT LUẬN
Trong những phương pháp dạy học lịch sử, sơ đồ tư duy có vai trò rất
lớn trong việc giúp học sinh nhớ kĩ, hiểu sâu những kiến thức lịch sử. Sơ đồ
tư duy chính là một đồ dùng trực quan rất sinh động thể hiện sự sáng tạo cao
của người giáo viên.
Trong quá trình dạy học lịch sử không có một phương pháp nào
được coi là vạn năng, mỗi phương pháp có thể được sử dụng hiệu quả với
từng mục đích khác nhau. Một tiết học lịch sử, giáo viên không thể chỉ dạy
bằng duy nhất một phương pháp mà phải có sự kết hợp của rất nhiều các
phương pháp. Chính vì thế để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, người
11


giáo viên phải luôn sử dụng tốt các phương dạy học lịch sử một cách nhuần
nhuyễn. Giáo viên cũng cần phải sử dụng kết hợp phương pháp sơ đồ tư duy
với một số phương pháp dạy học khác như: phương pháp thảo luận nhóm,
phương pháp sử dụng sách giáo khoa lịch sử… để tiết học thêm sinh động,
đem lại hiệu quả giáo dục cao.
Giáo viên có thể sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố bài học, để hệ thống
một chương, một phần, một giai đoạn lịch sử nhất định, qua đó giúp học sinh
khắc sâu được kiến thức, nội dung môn học.
Để sử dụng có hiệu quả sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử, tôi có một
số kiến nghị sau:
Thứ nhất, cần cung cấp thêm một số tranh ảnh, bản đồ lịch sử để học
sinh hiểu sâu hơn, hứng thú hơn trong học tập từ đó có nhận thức đúng và vẽ
sơ đồ tư duy chính xác.
Thứ hai, kiến thức trong sách giáo khoa còn nặng nề, nhiều thông tin
nên học sinh khó nhớ. Do đó, cần giảm tải hơn nữa một số nội dung trong
sách giáo khoa.

Nhận xét của Hội đồng Khoa học đơn vị:
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
Ngày
tháng
năm
HIỆU TRƯỞNG

Nhận xét của Hội đồng Khoa học ngành Giáo dục và Đào tạo quận 2:

..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
Ngày
tháng
năm
TRƯỞNG PHÒNG

Nhận xét của Hội đồng Khoa học cấp trên:
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................