Sáng kiến kinh nghiệm “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học 9”
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 9
I.LÍ DO CHỌN SÁNG KIẾN:
Thực hiện theo NQ 40/2010/QH của Quốc Hội, toàn quốc đã tiến hành thực hiện đổi
mới giáo dục phổ thông. Quá trình đổi mới toàn diện trên nhiều lĩnh vực của giáo dục phổ
thông mà quan trọng là đổi mới chương trình giáo dục để đáp ứng yêu cầu xây dựng đạt
được mục tiêu việc “dạy chữ, dạy người, dạy nghề”, định hướng nghề nghiệp cho học sinh
trong hoàn cảnh mới của xã hội Việt Nam hiện đại. Trọng tâm của đổi mới chương trình và
sách giáo khoa giáo dục phổ thông là tập trung đổi mới phương pháp dạy học, thực hiện dạy
học dựa vào hoạt động tích cực, chủ động, sáng tạo của HS với sự tổ chức và hướng dẫn
thích hợp của giáo viên, nhằm phát triển tư duy độc lập, góp phần hình thành phương pháp
và nhu cầu, khả năng tự học, tự bồi dưỡng hứng thú học tập, tạo niềm tin và vui thích trong
học hành
Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học
theo cách lấy người học làm trung tâm. Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là
phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học.
Để làm được điều đó thì vấn đề đầu tiên mà người GV cần nhận thức rõ ràng là quy luật
nhận thức của người học. Người học là chủ thể hoạt động chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, kĩ
xảo và thái độ chứ không phải là “cái bình chứa kiến thức” một cách thụ động.
Trong thực tế hiện nay, còn nhiều HS học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ
kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kĩ năng tư duy. HS chỉ học bài nào biết bài
đấy, cô lập nội dung của các môn, phân môn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì
vậy mà chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống. Sử dụng bản đồ tư duy
(BĐTD) giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập.
Từ những lí do trên, tôi hình thành ý tưởng đó là ứng dụng BĐTD trong các nội dung
bài học để có thể phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như hiệu quả học tập. Vì
vậy tôi lựa chọn đề tài “Sử dụng BĐTD trong dạy học Sinh học 9” trong các tiết dạy môn
sinh học 9 của mình nhằm nâng cao kết quả dạy-học.
II. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
1. Thực trạng:
a. Thuận lợi:

3,0-5,0
Kém
0,0-3,0
9
1
37 7 12 12 5 1
9
2
35 7 9 11 5
Nhận xét Chưa áp
dụng
BĐTD
HS trình độ ở 2 lớp khá đồng đều
2. Hướng giải quyết:
Là người GV trước tiên cần phải nắm vững chủ trương đối mới giáo dục phổ thông
thể hiện ở chương trình sách giáo khoa, phương pháp giảng dạy, việc sử dụng các phương
tiện dạy học, các hình thức tổ chức dạy học phải phù hợp, thích ứng với từng hoạt động giúp
HS tích cực trong tìm tòi, tiếp thu lĩnh hội kiến thức. Tuy nhiên, BĐTD là một công cụ dùng
để phối hợp các phương pháp khác đã thực hiện thêm phần hiệu quả, không phải là một giải
pháp có thể thay thế tất cả các phương pháp khác. Vì vậy, tôi đã áp dụng nhiều phương
pháp, nhiều kĩ thuật nhưng chú trọng là tôi sử dụng BĐTD. Sau đây tôi xin đưa ra một số
kinh nghiệm có hiệu quả trong việc sử dụng BĐTD cho các phần của bài học, các kiểu bài
khác nhau.
2.1 Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ
Như ta đã biết, kiểm tra miệng là việc diễn ra thường xuyên, liên tục trong các tiết
dạy. Vì vậy hoạt động này phải đa dạng để tránh sự nhàm chán đơn điệu, tạo không khí sinh
động trong lớp học và giúp HS học tập có hiệu quả hơn.
Tuỳ theo mỗi tiết học và tuỳ theo từng yêu cầu về kiểm tra kiến thức, kĩ năng mà GV có thể
áp dụng thêm cách kiểm tra miệng như sau bằng cách sử dụng BĐTD. Sử dụng BĐTD vừa
giúp GV kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của HS đối với bài học cũ. Vì thời gian kiểm

học tập hơn cho HS, giúp cho các kiến thức ấy "đi thẳng vào đầu" HS một cách nhanh
chóng, hiệu quả hơn.
Để sử dụng BĐTD trong khi dạy học kiến thức mới, tôi đã tổ chức các hình thức sau
cho HS:
Khi dạy HS hoàn toàn bằng bảng tôi thường dành một góc bảng bên phải để cùng HS
hoàn thiện BĐTD. Ví dụ khi dạy bài “Đột biến gen” Sinh học 9, sau khi đã kiểm tra bài cũ,
tôi đi theo tiến trình và cách trình bày như sau:
Bảng ghi được chia làm 2 phần chủ yếu
Đột biến gen
I. Khái niệm và các dạng đột biến gen
1. Khái niệm
2. Các dạng đột biến gen
(GV và HS cùng tìm hiểu phần I. Sau khi học xong
phần I, BĐTD xuất hiện thêm 2 nhánh “Khái niệm”;
“Các dạng” và thêm các nhánh con, ví dụ như: “mất”
“thêm” “thay thế” )
…………
(Ở bảng bên phải cũng xuất hiện
từ khóa “Đột biến gen”)
Tương tự như vậy, sau khi học xong mỗi phần với các kiến thức cần ghi nhớ thì
BĐTD lại thêm những nhánh nữa. Khi kết thúc bài học mới cũng là lúc GV và HS đã hoàn
thành xong BĐTD cho bài học.
Bên cạnh đó, cũng có những tiết dạy tôi cho HS hoạt động nhóm: Sau khi đã học
xong nội dung kiến thức bài học, trước khi sang phần bài tập, củng cố tôi cho HS hoàn
thành BĐTD theo nhóm hoặc hoàn thành theo kĩ thuật “khăn phủ bàn”.
Giáo viên thực hiện: Phan Thị Thúy Hằng
3
Đột biến
gen
Khái

Trước đây tôi thường dùng một số phương pháp củng cố bài thường dùng: Củng cố
bài giảng bằng việc sử dụng hệ thống câu hỏi, bài tập, Củng cố bài giảng bằng việc tổ chức
các trò chơi, củng cố bài giảng bằng cách cho HS tự tổng kết kiến thức.
Mỗi phương pháp có một ưu nhược điểm riêng nhưng khi dùng BĐTD, chúng ta có
thể khắc phục các nhược điểm, phát huy tối đa các ưu điểm. Sử dụng BĐTD gần như là một
biện pháp có thể kết hợp các phương pháp trên với nhau một cách linh hoạt, hiệu quả (Đó là
trò chơi, là sơ đồ tổng kết, có những câu hỏi củng cố…). Tôi nhận thấy rằng BĐTD là công
cụ tư duy mang tính tự nhiên, nếu vận dụng vào dạy học sẽ gây cảm hứng và niềm say mê
học tập cho HS.
Từ đó, tôi đã mạnh dạn vạch ra kế hoạch để hướng dẫn HS học tập theo BĐTD này.
Khi mới áp dụng BĐTD vào việc củng cố bài học ở lớp nói riêng và áp dụng cho các kiểu
bài nói chung, tôi thông qua trò chơi cho HS là sắp xếp các cụm từ cho sẳn thành 1 sơ đồ.
Ví dụ sau khi học xong bài: Đột biến số lượng NST (tiếp theo) tôi đã thực hiện việc
củng cố như sau:
Tôi cho HS chuẩn bị trước các cụm từ như sau:
Sau đó, tôi yêu cầu các nhóm từ 3-5 HS tổ chức thi đua hoàn thành bằng cách dán
trên bảng sắp xếp và nối các đường liên kết từ các cụm từ lại sao cho hợp lí nhất. Kết quả
thu được sau củng cố bài là ba dạng sơ đồ như sau:
Dạng sơ đồ thứ nhất:
Giáo viên thực hiện: Phan Thị Thúy Hằng
5
ĐỘT BIẾN NST MẤT ĐOẠN
LẶP ĐOẠN
ĐẢO ĐOẠN
HIỆN TƯỢNG ĐA BỘI
HIỆN TƯỢNG DỊ BỘI
ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST
ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NST
MẤT
ĐOẠN

HIỆN
TƯỢNG
ĐA BỘI
HIỆN
TƯỢNG DỊ
BỘI
ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NST
ĐỘT
BIẾN NST
ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST
MẤT
ĐOẠN
LẶP
ĐOẠN
ĐẢO
ĐOẠN
HIỆN
TƯỢNG
ĐA BỘI
HIỆN
TƯỢNG DỊ
BỘI
ĐỘT BIẾN CẤU TRÚC NST
ĐỘT
BIẾN NST
ĐỘT BIẾN SỐ LƯỢNG NST
Sáng kiến kinh nghiệm “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học 9”
Nhưng sau khi HS đã nắm được cách thức, nguyên tắc xây dựng BĐTD thì không
phải tiết nào cũng củng cố qua cách sắp xếp các cụm từ vì như vậy sẽ gây nhàm chán, mất
thời gian. Vì thế một biện pháp khác tôi sẽ dùng một bảng phụ kẻ sẳn sơ đồ tư duy và dùng

được sự hệ thống hóa, khái quát hóa và vận dụng, nâng cao toàn diện kiến thức của phần
cần ôn tập cho học sinh. Vì vậy cần có sự xác định mục tiêu rõ ràng cho bài ôn tập về kiến
thức, k~ năng cần hệ thống, khái quát và mức độ phát triển kiến thức cho phù hợp với khả
năng nhận thức của học sinh.
Khi chuẩn bị bài ôn tập cần sắp xếp các kiến thức cần khái quát, hệ thống cho một
chương hay một phần theo hệ thống có logic chặt chẽ, theo tiến trình phát triển của kiến
thức, cùng các k~ năng cần rèn luyện.
BĐTD là một công cụ khá mạnh trong những tiết bài tập, ôn tập. Thông thường tôi
tiến trình theo ba bước: 1. Sơ đồ hóa kiến thức  2. Nội dung cần ôn tập  3. Ôn tập tổng
kết.
Bước 1. Thông thường tôi thường giao cho HS về nhà hoàn thiện (Cách làm này
cũng được áp dụng dạy kiến thức mới khi HS đã thành thạo với BĐTD) Trước khi vào nội
dung 2 tôi dành thời gian kiểm tra sự chuẩn bị cũng như kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức của
HS bằng cách gọi một vài HS lên bảng trình bày những nội dung kiến thức mà mình đã thể
hiện trong BĐTD. Riêng phần này tôi cho các em thoải mái trình bày theo những ý tưởng đã
sắp xếp, HS khác và tôi chỉ làm thêm nhiệm vụ là bổ sung những nội dung còn thiếu trong
những phần đã học trong BĐTD.
Bước 2. Tôi hướng dẫn HS ôn tập theo những chủ điểm đã có trong BĐTD.
Bước 3. Tôi cho HS hoàn thiện BĐTD của mình như phần củng cố bài học: Chú ý
phân phối thời gian hợp lý: Thời gian 1 tiết học 45 phút, nên vấn đề cần quan tâm để đạt
hiệu quả là việc phân phối thời gian hợp lý. Do đó, tôi dùng thời gian của những bài học
ngắn khoảng 5 - 9 phút để thực hiện.
Khoảng 2 - 4 phút: Các em bổ sung ý tưởng riêng của mình và trao đổi với các bạn cùng
nhóm.
Khoảng 2 - 3 phút tiếp theo: Đại diện nhóm lên trình bày sơ đồ của nhóm mình.
Giáo viên thực hiện: Phan Thị Thúy Hằng
8
Sáng kiến kinh nghiệm “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học 9”
Thời gian còn lại, tôi cùng các HS góp yù, đánh giá, trình chiếu sơ đồ mà tôi đã vẽ để
các em đối chiếu, so sánh, chỉnh sửa lại cho hợp lí.

điểm giỏi
HS yếu, kém giảm
III. KẾT LUẬN
1. Bài học kinh nghiệm :
Từ thực tế công tác giảng dạy, tôi rút ra một số kinh nghiệm bản thân như sau:
Với những biện pháp trên tôi đã áp dụng vào các kiểu bài dạy: Dạy bài học tìm hiểu
kiến thức mới, tiết ôn tập tổng kết… và áp dụng trong các phần như: kiểm tra bài cũ, củng
cố kiến thức hoặc xuyên suốt quá trình của một tiết học thì tôi nhận thấy rằng HS tiếp cận
kiến thức một cách nhẹ nhàng hơn, nắm vững kiến thức sâu hơn và có khả năng nhớ lâu
hơn. Theo chủ quan tôi phân ra 5 cấp độ cho HS khi học theo BĐTD
Cấp độ 1: HS quan sát BĐTD theo mẫu đã vẽ sẵn
Cấp độ 2: HS tái hiện lại BĐTD sau khi đã quan sát, đã học về kiến thức cần trình
bày trong BĐTD
Cấp độ 3: HS tự vẽ được BĐTD sau khi đã học xong nội dung kiến thức
Cấp độ 4: HS tự đọc kiến thức mới và tự tổng kết được bằng BĐTD
Cấp độ 5: HS trình bày được các nội dung kiến thức đã học, đã tìm hiểu mà không
cần bất kì tài liệu nào.
Bằng những kinh nghiệm có được qua những giờ lên lớp, trao đổi với các bạn đồng
nghiệp, qua những tiết dự giờ. Dù đã rất cố gắng song không thể tránh khỏi những thiếu sót.
Với 1 số biện pháp trên tôi trình bày như trên. Tôi hy vọng sẽ nhận được nhiều ý kiến trao
đổi, chân thành của quý thầy cô để sáng kiến của tôi đưa ra được hoàn thiện hơn và cũng có
thể áp dụng rộng rãi hơn.
2. Kiến nghị
- Cần tổ chức cho giáo viên được học bồi dưỡng sử dụng thiết bị, sử dụng phần mềm
Buzan's iMindMap.
- Nhà trường, tổ chuyên môn cần có những chuyên đề, thảo luận về sử dụng BĐTD
và xây dựng thư viện BĐTD để GV và HS có thể khai thác, sử dụng.
Giáo viên thực hiện: Phan Thị Thúy Hằng
9
Sáng kiến kinh nghiệm “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học sinh học 9”