SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT LÊ HỒNG PHONG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG
DẠY HỌC LỊCH SỬ TẠI TRƯỜNG THPT
LÊ HỒNG PHONG

Người thực hiện : Nguyễn Thị Thu Hà
Chức vụ
: Giáo viên - TTCM
SKKN thuộc môn: Lịch sử

THANH HÓA NĂM 2017

1


MỤC LỤC
1.Mở đầu
a.Lý do chọn đề tài.............................................................................................2
b.Mục đích nghiên cứu.......................................................................................2
c.Đối tượng nghiên cứu......................................................................................2
d.Phương pháp nghiên cứu.................................................................................3
2.Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.....................................................................3
2.1.Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm......................................................3
2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm..................... 4
2.3.Các giải pháp đã sử dụng để thực hiện dạy học bằng sơ đồ tư duy............ 5
a. Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy.................................................................. 5
b. Phân loại sơ đồ tư duy.................................................................................... 5

học tập tích cực, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy.
Vì lí do trên tôi xin chọn đề tài Phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy
học lịch sử tại trường THPT Lê Hồng Phong, với hy vọng góp thêm một phần
rất nhỏ để nâng cao chất lượng dạy và học môn Lịch sử ở trường phổ thông
hiện nay.
b. Mục đích nghiên cứu
- Sử dụng sơ đồ tư duy sẽ giúp học sinh nắm bắt kiến thức nhanh, hiệu quả bởi:
+ Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ.
+ Giúp hệ thống hóa kiến thức: Giáo viên sử dụng Sơ đồ tư duy để hệ thống
kiến thức một cách khoa học và logic, nội dung bài học được thể hiện trên bản
đồ một cách trực quan mà không bị bỏ sót ý.
+ Nhìn thấy “ bức tranh” tổng thể mà lại chi tiết. Sơ đồ tư duy hỗ trợ học sinh
hệ thống hóa tất cả các thông tin liên quan một cách đơn giản.
+ Kích thích hứng thú học tập và khả năng sáng tạo của người học.
+ Phát huy tối đa tiềm năng ghi nhớ của bộ não.
+ Rèn luyện cách xác định chủ đề và phát triển ý chính, ý phụ một cách logic.
c. Đối tượng nghiên cứu.
Soạn giảng bộ môn Lịch sử 10 và 12 theo sơ đồ tư duy và chuẩn KTKN được
điều chỉnh giảm tải trong năm học 2016 – 2017 ở trường THPT, cụ thể:
Sử dụng sơ đồ tư duy để kiểm tra bài cũ
1


Sử dụng sơ đồ tư duy để dạy bài mới
Sử dụng sơ đồ tư duy để củng cố kiến thức sau mỗi tiết học và hệ thống kiến
thức sau mỗi chương, phần…
Sử dụng sơ đồ tư duy để ôn tập
Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh
Học sinh học tập độc lập, sử dụng sơ đồ tư duy để hỗ trợ học tập, phát triển tư
duy lôgic


Đây là một sơ đồ mở không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết khắt khe như bản đồ địa lí, có
thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu
sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau. Do đó, việc lập Sơ đồ tư duy sẽ
phát huy tối đa khả năng sang tạo của mỗi người

(Sử dụng Phần mềm Buzan’s iMindmap™: Phần mềm do công ty
Buzan Online Ltd. thực hiện. Trang chủ tại www.mind-map.com )
- Ở giữa bản đồ là một ý tưởng chính hay hình ảnh trung tâm.
- Ý tưởng chính hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh
chính thể hiện ý tưởng chính và đều được nối với trung tâm.
- Các nhánh chính lại được phân thành các nhánh nhỏ nhằm thể hiện chủ đề ở
mức độ sâu hơn.
- Cứ thế sự phân nhánh tiếp tục và các kiến thức hay hình ảnh luôn được nối
kết với nhau. Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả ý
tưởng trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.
- Vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thói quen tự
tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc – đã học, theo cách
hiểu của học sinh với dạng sơ đồ tư duy.
2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
- Thuận lợi:
+ Các lớp học đều có máy tính, máy chiếu, loa.
+ Một số phần mềm sơ đồ tư duy được phổ biến rộng rãi nên đã hỗ trợ cho giáo
viên và học sinh khi trình bày sơ đồ tư duy trên máy chiếu.
- Khó khăn:
Học sinh còn lúng túng, chưa tự vẽ được sơ đồ tư duy nếu không có giáo viên
hướng dẫn. Đa số học sinh chưa quen với cách học bằng sơ đồ tư duy.
1



- Sơ đồ tư duy theo chương
Với mỗi chương sách ngắn khoảng 10 – 12 trang học sinh có thể tập trung toàn
bộ kiến thức trên 1 trang SĐTD. Còn đối với những chương có lượng kiến thức
nhiều hơn, học sinh cần 2 đến 3 trang sơ đồ tư duy cho 1 chương đó, với trang
chủ đề 1, chủ đề 2. Khi ôn tập thay vì các em phải đọc lại 20 trang sách giáo
1


khoa thì các em chỉ cần xem lại 2 – 3 trang SĐTD là đã có thể nắm bắt toàn bộ
chương học, tiết kiệm thời gian hơn rất nhiều.
c.Giới thiệu một số phần mềm dùng để tạo sơ đồ tư duy
Một sơ đồ tư duy có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với
các loại bút màu khác nhau, tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu
trữ, thay đổi, chỉnh sửa. Một giải pháp được hướng đến là sử dụng các phần
mềm để tạo ra sơ đồ tư duy. Một số phần mềm tiêu biểu trong thể loại “phần
mềm mind mapping” (mind mapping software).
Phần mềm Buzan’s iMindmap™: một phần mềm thương mại, tuy nhiên
có thể tải bản dùng thử 30 ngày. Phần mềm do công ty Buzan Online Ltd. thực
hiện. Trang chủ tại www.mind-map.com
Phần mềm Inspiration: sản phẩm thương mại của công ty Inspiration
Software, Inc. Sản phẩm có phiên bản dành cho trẻ em (các em từ mẫu giáo
đến lớp 5) rất dễ dùng và nhiều màu sắc. Có thể dùng thử 30 ngày. Trang chủ
tại www.inspiration.com
Phần mềm Visual Mind: sản phẩm thương mại của công ty Mind
Technologies. Phần mềm dễ sử dụng và linh hoạt trong sắp xếp các nút chứa từ
khóa. Có thể dùng thử 30 ngày. Trang chủ tại www.visual-mind.com
Phần mềm FreeMind: sản phẩm hoàn toàn miễn phí, được lập trình trên
Java. Các icon chưa được phong phú, tuy nhiên chương trình có đầy đủ chức
năng để thực hiện mind mapping. Trang chủ tại:
/>Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham khảo một danh sách các phần mềm

từ khóa sẵn có một cách dễ dàng.
- Bạn hãy dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian và thời
gian bất cứ lúc nào có thể.
- Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm và có cùng 1 màu.
Bước 5 : Thêm các hình ảnh minh họa
Ở bước này, các bạn nên để trí tưởng tượng của mình bay bổng hơn bằng cách
thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như lưu
chúng vào trí nhớ mình tốt hơn vì não bộ của con người có khả năng tiếp thu
hình ảnh cao hơn chữ viết. Bạn đừng ngại mình vẽ xấu, cứ vẽ theo những gì
bạn nghĩ, những gì bạn liên tưởng, đôi khi càng hài hước càng giúp bạn nhớ
chúng được lâu hơn.
Ví dụ: Bài 13: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm 1925-1930
( lịch sử 12 ) Mục II Đảng cộng sản Việt Nam ra đời.

1


(Sử dụng Phần mềm Buzan’s iMindmap™: Phần mềm do công ty
Buzan Online Ltd. thực hiện. Trang chủ tại www.mind-map.com )
f. Hướng dẫn học sinh làm sơ đồ tư duy
Giáo viên dạy bằng sơ đồ tư duy và hướng dẫn học sinh làm như sau:
- Bắt đầu ở trung tâm với một bức ảnh của chủ đề, sử dụng ít nhất 3 màu.
- Sử dụng hình ảnh, ký hiệu, mật mã, mũi tên trong bản đồ tư duy của bạn.
- Chọn những từ khoá và viết chúng ra bằng chữ viết hoa.
- Mỗi từ/hình ảnh phải đứng một mình và trên một dòng riêng.
- Những đường thẳng cần phải được kết nối, bắt đầu từ bức ảnh trung tâm.
Những đường nối từ trung tâm dày hơn, có hệ thống và bắt đầu ốm dần khi toả
ra xa.
- Những đường thẳng dài bằng từ/hình ảnh.
- Sử dụng màu sắc – mật mã riêng của bạn – trong khắp sơ đồ

Vì thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều, chỉ khoảng 5 - 7 phút nên yêu
cầu của giáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so
sánh để trả lời câu hỏi. Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một phần
nội dung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi. Giáo viên sẽ
chấm điểm tùy vào mức độ thuộc bài của học sinh. Cách làm này vô tình để
nhiều học sinh roi vào tình trạng “học vẹt”, đọc thuộc lòng mà không hiểu bài.
Do đó, cần phải có sự thay đổi trong việc kiểm tra, đánh giá nhận thức của học
sinh, yêu cầu đặt ra không chỉ “phần nhớ” mà cần chú trọng đến “phần hiểu”.
Cách làm này vừa tránh được việc học vẹt, vừa đánh giá chính xác học sinh,
đồng thời nâng cao chất lượng học tập. Sử dụng bản đồ tư duy vừa giúp giáo
viên kiểm tra được phần nhớ lẫn phần hiểu của học sinh đối với bài học cũ.
1


Các sơ đồ thường được giáo viên sử dụng ở dạng thiếu thiếu thông tin, yêu cầu
học sinh điền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan hệ của các
nhánh thông tin với từ khóa trung tâm.
+ Sử dụng Bản đồ tư duy để dạy bài mới
Tôi đã sử dụng sơ đồ tư duy như là một đồ dùng trực quan phục vụ cho
việc giảng bài mới. Đặc biệt khi dạy bằng giáo án điện tử. Đối với việc dạy bài
mới, để sử dụng sơ đồ tư duy có hiệu quả, tôi phải chuẩn bị bài kĩ ở nhà. Từ nội
dung bài học, tôi đúc kết thành một sơ đồ tư duy rồi vẽ trên máy (nếu dạy bằng
Giáo án điện tử) hoặc trên giấy roki (nếu dạy Giáo án thường). Khi lên lớp, tôi
sẽ sử dụng sơ đồ tư duy đó để hướng dẫn học sinh khai thác từng nội dung của
bài học. Mỗi nội dung ứng với một nhánh con của sơ đồ.
(Bài 5: Trung Quốc thời phong kiến, Lịch sử lớp 10)
Với việc sử dụng Sơ đồ tư duy trong giảng dạy từng bước giáo viên sẽ
giúp học sinh tự mình phát hiện dần dần toàn bộ kiến thức bài học. Bắt đầu
bằng những kiến thức tổng quát nhất - trọng tâm bài học - trung tâm sơ đồ.
(S

bài học được vẽ sơ đồ tư duy trên một trang giấy rời rồi kẹp lại thành tập. Việc
làm này sẽ giúp các em dễ ôn tập, xem lại kiến thức khi cần một cách nhanh
chóng, dễ dàng.
Với cách học truyền thống, học sinh ghi chép và thực hiện kiến thức theo
trật tự tuyến tính nên khả năng nhớ kiến thức thường ít hơn 50% dung lượng
bài. Sử dụng sơ đồ tư duy giúp các em khắc phục được hạn chế đó. Sau mỗi
giờ học, khi cần củng cố kiến thức học sinh chỉ cần nhìn vào sơ đồ tư duy có
thể tái hiện được 80% - 90% kiến thức bài học. Đến khi ôn thi học sinh không
phải mất một lượng lớn thời gian để đọc lại kiến thức như cách học truyền
thống mà chỉ cần quan sát lại sơ đồ tổng thể vẫn có thể tái hiện nội dung bài
học một cách cụ thể, chi tiết. Như thế học sinh vừa nâng cao được kết quả học
tập vừa tiết kiệm được thời gian.
Hình 3: Sơ đồ củng cố về cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên của
nhà Trần thế kỉ XIII
Qua sơ đồ này, giáo viên cho học sinh thấy được, chính nhờ có các danh
tướng tài giỏi như Trần Thủ Độ, Trần Quốc Tuấn,… đã đề ra đường lối kháng
chiến đúng đắn, nên quân và dân nhà Trần đã giành được thắng lợi hoàn toàn
trong 3 cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên bảo vệ được nền độc lập dân
tộc. Học sinh chỉ cần nhìn vào sơ đồ thì có thể nắm kiến thức một cách sâu sắc
và có hệ thống hơn.
+ Sử dụng Sơ đồ tư duy để ôn tập
Có thể sử dụng Sơ đồ tư duy trong việc ôn tập và hệ thống lại những kiến
thức đã học.
1


Khi hướng dẫn học sinh ôn tập. Giờ ôn tập là một giờ khó bởi lượng kiến
thức nhiều làm sao có thể ôn lại một cách có hệ thống, ngắn gọn và dễ hiểu là
một điều không đơn giản. Những bài ôn tập thường không có kiến thức mới
nên không thu hút được sự yêu thích khám phá của học sinh, kể cả giáo viên

lôgic, củng cố khắc sâu kiến thức, kĩ năng ghi chép.
Đặc biệt, nếu gia đình học sinh nào có điều kiện thì các em có thể trực
tiếp làm việc với máy tính, sử dụng phần mềm Mindmap, phát triển khả năng
ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng máy tính trong học tập.
Việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy và học lịch sử giúp học sinh học tập
một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả học sinh tham gia xây
dựng bài một cách hào hứng. Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là
niềm vui sáng tạo hàng ngày của học sinh và cũng là niềm vui của chính thầy
cô giáo và phụ huynh học sinh khi chứng kiến thành quả lao động của học trò
của mình.
Với những ưu điểm của mình, sơ đồ tư duy trở thành một công cụ gợi mở,
kích thích quá trình tìm tòi kiến thức của học sinh. Bước quan trọng nhất là
giáo viên giúp học sinh phát hiện, tìm kiếm được trung tâm bản đồ - trọng tâm
bài học. Sau đó theo nguyên lí sơ đồ tư duy là ý nọ gợi ý kia dần dần giúp học
sinh khám phá kiến thức bài học. Bằng trí tưởng tượng cùng sự tập hợp kiến
thức từ các nguồn, học sinh phải biết cách phân tích tìm ra những từ khóa, hình
ảnh chính xác nhất. Khi các nhánh lớn được xây dựng giáo viên cũng nên
hướng dẫn học sinh sắp xếp theo thứ tự quan trọng bằng cách đánh số ở đầu
mỗi nhánh. Điều đó giúp học sinh dễ dàng ôn tập sau này. Cứ làm việc theo
cách đó học sinh sẽ biết cách tự mình vận động, tìm tòi khám phá, lĩnh hội tri
thức một cách có hiệu quả.
h. Tiến trình một tiết dạy theo sơ đồ tư duy
- Kiểm tra bài cũ : giáo viên gọi học sinh lên bảng thuyết trình sơ đồ tư
duy của bài học cũ trước lớp. Giáo viên và các bạn khác có thể đặt thêm câu
hỏi để học sinh trả lời. Bắt buộc 100% hoc sinh phải có sơ đồ tư duy bài học cũ
và các sơ đồ tư duy được học sinh lưu trong bìa giấy hoặc một túi hồ sơ để sử
dụng khi ôn tập và khi giáo viên kiểm tra thay cho vỡ ghi bài. Học sinh cũng có
thể có một tập nháp vẽ sơ đồ tư duy ngay tại lớp trong giờ học. Về nhà học sinh
sẽ tự chỉnh sửa sơ đồ tư duy bằng hình vẽ bằng tay hoặc bằng phần mềm vẽ sơ
đồ tư duy và lưu trên máy tính cá nhân để ôn tập các kì thi.

Bài 21: Xây dựng CNXH ở miền Bắc, đấu tranh chống đế quốc Mĩ và chính
quyền Sài Gòn ở miền Nam (1954-1965).
Mục V: Miền Nam chiến đấu chống chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của đế
quốc Mĩ (1961-1965)
1. Kiểm tra bài cũ
Câu hỏi: Em hãy cho biết hoàn cảnh, nội dung, ý nghĩa của Đại hội III
GV: Yêu cầu HS lên trả lời câu hỏi bằng cách điền thông tin vào các nhánh mà
GV đã chuẩn bị

1


(Sử dụng phần mềm khai thác trên trang www.mind-map.com (trang web
chính thức của Tony Buzan))
2.Dạy bài mới
V. Miền Nam chiến đấu chống chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của đế quốc
Mĩ (1961-1965)
- Mục tiêu
+ Kiến thức
Tình hình nước ta sau Hiệp định Giơnevơ năm 19574 về Đông Dương; nguyên
nhân việc nước ta bị chia cắt hai miền với chế độ chính trị – xã hội khác nhau.
Nhiệm vụ của cách mạng hai miền trong giai đoạn từ 1954 đến 1965.
Những thành tựu to lớn mà nhân dân hai miền Nam – Bắc đã đạt được và
những khó khăn, yếu kém và cả sai lầm mà nhân dân gặp phải.
1


+ Kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng phân tích, nhận định, đánh giá tình hình đất
nước, nhiệm vụ cách mạng từng miền, âm mưu và thủ đoạn của đế quốc Mĩ và
chính quyền Sài Gòn ở miền Nam

nhưng điều quan động là các em biết cách tự ghi chép đầy đủ nội dung bài học
để học ở nhà có thể trình bày trước tập thể lớp và ghi nhớ lâu kiến thức bài học.
100% học sinh các lớp tôi dạy đều biết cách thực hiện sơ đồ tư duy
môn lịch sử. Lúc đầu các em vẽ sơ đồ tư duy chưa quen theo cách ghi ký tự ở
từng nhánh, nhưng dần dần học sinh đã đạt yêu cầu tốt hơn. Đặc biệt học sinh
lớp 12 chỉ cần 24 sơ đồ tư duy là tác phẩm do tự tay mình thiết lập nên các em
có thể tự ôn tập thi tốt nghiệp thuận lợi hơn. Để đánh giá chất lượng thực, sau
khi dạy xong bài 20: Cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc ( 1953 – 1954) tôi
cho học sinh làm bài kiểm tra ở 2 lớp: 12 C1( sĩ số 38) dạy bằng giáo án Powe
point, kết quả đạt được:
Từ 8 - 10 điểm

Từ 5 – 7,5 điểm

Từ 3,5 – 4,5 điểm

Từ 0 – 3,0 điểm

4 HS chiếm
10,5%

20HS chiếm 52,6%

8HS chiếm
21,1%

6HS chiếm 15,8

Khi dạy học bằng sơ đồ tư duy ở lớp 12 C3 ( sĩ số 38, mặt bằng chất
lượng hai lớp bằng nhau) nhưng kết quả làm bài có sự thay đổi rõ rệt:

việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nhằm nâng cao hiệu quả của
công tác dạy học.
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử bước đầu tạo một không
khí sôi nổi, hào hứng của cả thầy và trò trong các hoạt động dạy học của nhà
trường, là một trong những nội dung quan trọng của phong trào thi đua “Xây
dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” mà Bộ Giáo dục và Đào tạo
đang đẩy mạnh triển khai.
Sơ đồ tư duy một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được
với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của các nhà trường hiện nay. Có thể thiết
kế sơ đồ tư duy trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng bút chì màu,
phấn, tẩy,… hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm sơ đồ tư duy. Với trường
có điều kiện cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tốt có thể cài vào máy tính phần
mềm Mindmap cho giáo viên và học sinh sử dụng, bằng cách vào trang web
www.download.com.vn gõ vào ô “tìm kiếm” cụm từ Mindmap, ta có thể tải về
bản demo ConceptDraw MINDMAP 5 Professional, phần mềm này không hạn
chế số ngày sử dụng và việc sử dụng nó cũng khá đơn giản.
Việc vận dụng sơ đồ tư duy trong dạy học lịch sử ở trường THPT sẽ
dần dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách
sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học. Sử dụng sơ đồ tư
duy kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác như vấn đáp gợi mở,
thuyết trình, xem phim minh họa… có tính khả thi cao góp phần đổi mới
phương pháp dạy học, đặc biệt là đối với chương trình đổi mới thi cử hiện nay.
b. Kiến nghị
- Các giáo viên cần được tập huấn về dạy học theo sơ đồ tư duy
- Nhà trường cần hỗ trợ về cơ sở vật chất cho việc dạy học: mua đĩa CD, tài
liệu tham khảo, hệ thống máy tính, máy chiếu
1


- Phổ biến cách dạy bằng sơ đồ tư duy trong toàn tỉnh