Câu 1: Quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.
Ý nghĩa của phương pháp luận
Vật chất và ý thức là một trong những nội dung thuộc triết học về thế giới quan, là một trong
những nội dung của vấn đề cơ bản của triết học ( mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại hay vật chất và
ý thức )
Chủ nghĩa duy tâm cho rằng, bản chất của thế giới là ý thức, SV,hiện tượng chỉ là sự biểu
hiện của ý thức do đó ý thức quyết định vật chất. Quản điểm của CNDV( CNDV siêu hình và
CNDV biện chứng) thì cho rằng vật chất quyết định ý thức. nhưng CNDV siêu hình cho rằng ý thức
bị vật chất quyết định có tính một chiều phản ánh có tính vật lý. Chỉ có CNDVBC mới giải quyết
được đúng đắn về mối quan hệ này.
Lê-nin đã định nghĩa “ vật chất là một phạm trụ triết học dùng để chỉ thực tài khách quan
được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản
ánh và tồn tại không phụ thuộc vào cảm giác”.
Ở định nghĩa này, Lenin đã phân biệt được hai vấn đề quan trọng
Trước hết là phân biệt vật chất với tư cách là phạm trù triết học với các quan niệm của khoa
học tự nhiên về cấu tạo và những thuộc tính cụ thể của đối tượng các dạng vật chất khác nhau. Vật
chất với tư cách là phạm trù triết học dùng chỉ vật chất nói chung vô hạn vô tận, không sinh ra,
không mất đi ; còn các đối tượng các dạng vật chất cụ thể nghiên cứu đều có giới hạn có sinh ra và
mất đi để chuyển hóa thành cái khác. Vì vậy không thể quy vật chất nói chung về vật thể, không thể
đồng nhất vật chất nói chung với những dạng cụ thể của vật chất như các nhà duy vật trong lịch sử
cổ đại, cận đại đã làm/
Thứ hai, là trong nhận thưc luận, đặc trưng quan trọng nhất để nhận biết vật chất chính là
thuộc tính khách quan.
Như vậy, định nghĩa vật chất của Lenin bao gồm những nội dung cơ bản:
Vật chất là cái tồn tại khách quan bên ngoài ý thức và không phụ thuộc vào ý thức, bất kể sự
tồn tại ấy con người có nhận thức được hay chưa nhận thức được
Vật chất là cái gây nên cảm giác ở con người khi gián tiếp hoặc trực tiếp tác động lên giác
quan của con người
Cảm giác, tư duy, ý thức chỉ là sự phản ánh của vật chất
Chủ nghĩa DVBC khẳng định rằng:
Chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất là thế giới vật chất, thế giới tinh thần thực chất

Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh. Sự trao đổi này mang tính chất
hai chiều, có định hướng, có chọn lọc thông tin cần thiết
Hai là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần. Thực chất, đây là
quá trình “sáng tạo lại” hiện thực của ý thức theo nghĩa: mã hóa các đối tượng vật chất thành các ý
tưởng tinh thần phi vật chất.
Ba là, chuyển mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan, tức là quá trình hiện thực hóa tư
tưởng thông qua hoạt động thực tiễn biến cái quan niệm thành cái thực tại, biến các ý tưởng phi vật
chất trong tư duy thành các dạng vật chất ngoài hiện thực
Ý thức là một hiện tượng xã hội. Sự ra đời, tồn tại của ý thức gắn liền với hoạt động thực
tiễn, chịu sự chi phối không chỉ các quy luật sinh học mà chủ yếu là các quy luật xã hôi do nhu cầu
giao tiếp xã hội và các điểu kiện sinh hoạt hiện thực của con người quy định. Ý thức mang bản chất
xã hội
Ý thức có kết cấu cực kì phức tạp, bao gồm 3 yếu tố cơ bản: tri thức, tình cảm và ý chí trong
đó tri thức là nhân tố quan trọng nhất; là phương thức tồn tại của ý thức, đồng thời là nhân tố định
hướng đối với sự phát triển và quyết định mức độ biểu hiện của các yếu tố khác.
Tri thức là toàn bộ những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận thức, là sự
tái tạo lại hình ảnh của đối tượng được nhận thức dưới dạng các loại ngôn ngữ. Tri thức là phương
thức tồn tại của ý thức và là điều kiện để ý thức phát triển
Tình cảm là những rung động biểu hiện thái độ của con người trong các quan hệ của mình
với thực tại xung quanh và đối với bản thân mình
Ý chí là sự biểu hiện sức mạnh của bản thân mỗi con người nhằm vượt qua những cản trở
trong quá trình thực hiện mục đích của nó. Ý chí được coi là mặt năng động của ý thức, một biểu
hiện của ý thức trong thực tiễn mà ở đó con người tự giác được mục đích của hành động nên tự đấu
tranh với mình và ngoại cảnh để thực hiện đến cùng mục đích đã lựa chọn. Có thể coi ý chí là quyền
lực của con người đối với mình, nó điều chỉnh hành vi để con người hướng đến mục đích một cách
tự giác.
Theo quan điểm DVBC vật chất và ý thức tồn tại trong mối quan hệ biện chứng với nhau,
tác động với nhau thông qua hoạt động thực tiễn; trong mối quan hệ đó vật chất giữ vai trò quyết
định đối với ý thức
Trong mối quan hệ với ý thức, vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau; vật chất là nguồn

động thực tiễn, chúng ta cần:
Xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan và đồng thời phát huy tính năng động
chủ quan, lấy thực tế khách quan làm căn cứ cho mọi hoạt động của thực tiễn
Thấy được vai trò tích cực của nhân tố ý thức, tinh thần trong việc sử dụng có hiệu quả các
điều kiện vật chất hiện có. Phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức, của nhân tố con người để
cải tạo thế giới khách quan, phải tạo ra động lực hoạt động cho con người bằng cách quan tâm đời
sống kinh tế, lợi ích thiết thực của quần chúng, phát huy tính dân chủ rộng rãi…
Cần tránh tuyệt đối hóa vai trò duy nhất của yếu tố vật chất, nghĩa là chống lại “chủ nghĩa
khách quan”, thái độ thụ động, ỷ lại vào điều kiện vật chất- thực chất là duy vật tầm thường. Đồng
thời cần chống lại bệnh “ chủ quan, duy ý chí” tuyệt đối hóa vai trò của ý thức, tinh thần, hạ thấp
hoặc đánh giá không đúng vai trò của các điều kiện vật chất- thực chất là duy tâm
Trong những năm xây dựng chủ nghĩa xã hội trước thời kì đổi mới, chúng ta đã phạm sai lầm
trong việc xác định mục tiêu và bước đi trong xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật, cải tạo xã hội chủ
nghĩa và quan lý kinh tế. Chúng ta đã nóng vội muốn xóa bỏ ngay nền kinh tế nhiều thành phần, vi
phạm nhiều quy luật khách quan. Từ lý luận của chủ nghĩa Mác- Leenin và từ kinh nghiệm thành
công và thất bại trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta đã rút ra bài học quan trọng là “ Mọ
đường lối của chủ trương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan”. Đất
nước ta đang bước vào thời kì đẩy mạnh CNH-HĐH, Đảng chủ trương :”huy động ngày càng cao
mọi nguồn lực cả trong và ngoài nước, đặc biệt là nguồn lực của dân vào công cuộc phát triển đất
nước. Muốn vậy phải nâng cao “năng lực lãnh đạo của Đảng, sức chiến đấu của Đảng, phát huy sức
mạnh toàn dân tộc, đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, sớm đưa nước ta thoát khỏi tình trạng
kém phát triển, thực hiện “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”
3
Câu 2:Hai nguyên lý cơ bản của phép biện chứng duy vật. Ý nghĩa của phương pháp luận?
Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển của phép biện chứng duy vật
là 2 nguyên lý cơ bản có nội dung là những luận điểm, những tư tưởng đóng vai trò cơ sở đầu tiên,
là khái niệm trung tâm của phép biện chứng duy vật
Trước hết, là nguyên lý về mối liên hệ phổ biến. Cơ sở lý luận của nội dung nguyên lý xuất
phát từ tính thống nhất vật chất của thế giới tức là thế giới là một chỉnh thể thống nhất các dạng vật
chất. Nhờ có tính thống nhất đó, chúng không thể tồn tại biệt lập, tách rời nhau, mà tồn tại trong sự

cụ thể khác nhau, ở những giai đoạn khác nhau trong quá trình vận động phát triển của sự vật thì
cũng có những tính chất và vai trò khác nhau. Như vậy, không thể đồng nhất tính chất và vị trí, vai
trò cụ thể của các mối liên hệ khác nhau đối với mỗi sự vật nhất định, trong những điều kiện xác
định. Đó là các mối liên hệ bên trong và bên ngoài sự vật, mối liên hệ bản chất và hiện tượng, mối
liên hệ giữa chủ yếu và thứ yếu, mối liên hệ trực tiếp và gián tiếp…
Quan điểm về tính phong phú, đa dạng của các mối liên hệ còn bao hàm quan niệm về sự
phong phú, đa dạng của các mối liên hệ phổ biến ở các mối liên hệ đặc thù trong mỗi sự vật, hiện
tượng, mỗi quá trình cụ thể, trong những điều kiện thời gian và không gian cụ thể.
Tóm lại, CNDVBC cho rằng: bất kì sự vật hiện tượng nào của thế giới vật chất cũng tồn tại trong
mối liên hệ vừa có tính đặc thù vừa có tính phổ biến; mối liên hệ đặc thù là sự thể hiện của những
4
mối liên hệ phổ biến trong những điều kiện, phạm vi nhất định ; toàn bộ những liên hệ đặc thù của
thế giới vật chất tạo nên tính đa dạng và ngược lại tồn tại đa dạng trong sự thống nhất
Quan điểm của CNDV cho rằng, Phát triển là một phạm trù triết học dùng để chỉ quá trình
vận động tiến lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hòa thiện hơn của sự vật. theo
quan điểm này, phát triển ko bao quát toàn bộ sự vận động nói chung. Nó chỉ khái quát xu hướng
chung của sự vận động – xu hướng vận động đi lên của sự vật, sự vật mới ra đời thay thế cho sự vật
cũ. Sự phát triển chỉ là một trường hợp đặc biệt của sự vận động. trong quá trình phát triển của
mình, trong sự vật sẽ hình thành dần dần những qui định mới cao hơn về chất, sẽ làm thay đổi mối
liên hệ, cơ cấu,, phương thức tồn tại và vận động, chức nắng vốn có theo chiều hướng ngày càng
hoàn thiện hơn.
Theo quan điểm của CNDVBC, phát triển cũng có 3 tính chất cơ bản: tính khách quan, tính
phổ biến và tính đa dạng, phong phú
Sự phát triển bao giờ cũng mang tính khách quan vì nguồn gốc của sự phát triên nằm ngay
trong bản thân sự vật. đó là quá trình giải quyết liên tục những mâu thuẫn nảy sinh trong sự tồn tại
và vận động của sự vật. nhờ đó sự vật luôn luôn phát triển là một tiến trình khách quan, không phụ
thuộc vào ý thức của con người. hơn nữa nó là trường hợp đặc biệt của vận động nên nó là quá trình
tự thân.
Sự phát triển mang tính phổ biến thể hiện ở các quá trình phát triển diễn ra trong mọi lĩnh
vực tự nhiên, xã hội, tư duy, trong tất cả mọi sự vật, hiện tượng và trong mọi quá trình, mọi giai

chú ý đến các mối liên hệ bên trong, mối liên hệ bản chất, mối liên hệ chủ yếu, mối liên hệ tất
nhiên để hiểu rõ bản chất của sự vật và có phương pháp tác động phù hợp nhằm đem lại hiệu quả
cao nhất trong sự phát triển của bản thân. Đương nhiên, trong nhận thức và hành động, chúng ta cần
lưu ý tới sự chuyển hoá lẫn nhau giữa các mối liên hệ ở những điều kiện xác định. Trong quan hệ
giữa con người với con người, chúng ta phải biết ứng xử sao cho phù hợp với từng con người. Ngay
cả quan hệ với một con người nhất định ở những không gian khác nhau hoặc thời gian khác nhau,
chúng ta cũng phải có cách giao tiếp, cách quan hệ phù hợp như ông cha đã kết luận: “đối nhân xử
thế”.
Trong hoạt động thực tế, theo quan điểm toàn diện, khi tác động vào sự vật, chúng ta không
những phải chú ý tới những mối liên hệ nội tại của nó mà còn phải chú ý tới những mối liên hệ của
sự vật ấy với các sự vật khác. Đồng thời chúng ta phải biết sử dụng đồng bộ các biện pháp, các
phương tiện khác nhau để tác động nhằm đem lại hiệu quả cao nhất. Để thực hiện mục tiêu : “dân
giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, một mặt chúng ta phải phát huy nội lực
của đất nước ta; mặt khác phải biết tranh thủ thời cơ, vượt qua thử thách do xu hướng quốc tế hoá
mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và toàn cầu hoá kinh tế đưa lại.
Mọi sự vật hiện tượng đều nằm trong quá trình vận động và phát triển, nên trong nhận thức
và hoạt động của bản thân chúng ta phải có quan điểm phát triển. Điều đó có nghĩa là khi xem xét
bất kì sự vật, hiện tượng nào cũng phải đặt chúng trong sự vận động, sự phát triển, vạch ra xu hướng
biến đổi, chuyển hoá của chúng.
Quan điểm phát triển đòi hỏi không chỉ nắm bắt những cái hiện đang tồn tại ở sự vật, mà còn
phải thấy rõ khuynh hướng phát triển trong tương lai của chúng, phải thấy được những biến đổi đi
lên cũng như những biến đổi có tính chất thụt lùi. Song điều cơ bản là phải khái quát những biến đổi
để vạch ra khuynh hướng biến đổi chính của sự vật.
Xem xét sự vật theo quan điểm phát triển còn phải biết phân chia quá trình phát triển của sự
vật ấy thành những giai đoạn. Trên cơ sở ấy để tìm ra phương pháp nhận thức và cách tác động phù
hợp nhằm thúc đẩy sự vật tiến triển nhanh hơn hoặc kìm hãm sự phát triển của nó, tuỳ theo sự phát
triển đó có lợi hay có hại đối với đời sống của con người. Sinh viên là những người đang trong quá
trình phát triển về mọi mặt cả về thể lực và trí lực, tri thức và trí tuệ nhân cách cho nên thời kì này
phải tranh thủ điều kiện để hoàn thiện bản thân, làm nền tảng cho sự phát triển tiếp tục trong tương
lai.

sự vật hiện tượng
Chất của các sự vấn là do các thuộc tính vốn có của sự vật kết hợp một cách hữu cơ với nhau
tạo thành, bản thân mỗi sự vật có muôn vàn thuộc tính, mỗi thuộc tính của sự vật cũng có phức hợp
những đặc trưng về chất của mình, khiến cho mỗi thuộc tính lại trở thành một chất. Điều đó cũng có
nghĩa là mỗi vật có vô vàn chất.
Với tư cách là những khía cạnh của chất được bộc lộ trong các mối quan hệ, các thuộc tính
của sự vật có vị trí khác nhau trong đó có thuộc tính cơ bản và thuộc tính không cơ bản. Tổng hợp
những thuộc tính cơ bản tạo thành chất căn bản của sự vật. Ở mỗi một sự vật, chỉ có một chất căn
bản, đó là loại chất mà sự tồn tại hay mất đi của nó quyết định sự tồn tại hay mất đi của bản thân sự
vật.
Thuộc tính của sự vật chỉ bộc lộ qua các mối liên hệ cụ thể với các sự vật khác. Bởi vậy, sự
phân chia thuộc tính thành thuộc tính cơ bản và thuộc tính không cơ bản cũng chỉ mang tính tương
đối. Trong mối liên hệ cụ thể này, thuộc tính này là thuộc tính cơ bản thể hiện bản chất của sự vật,
nhưng trong mối quan hệ khác thì thuộc tính khác lại cơ bản, quy định chất của sự vật.
Chất của sự vật không những được quy định bởi chất của của những yếu tố tạo thành mà còn
bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành, nghĩa là bởi kết cấu của sự vật. Trong hiện thực
các sụ vật được hình thành bởi các yếu tố như nhau, song chất của chúng lại khác nhau. Ví dụ, kim
cương và than chì đều có cùng thành phần hóa học do các nguyên tố cacsbon tạo nên nhưng do
phương thức liên kết giữa các nguyên tử cacbon khác nhau vì thế chất của chúng hoàn toàn khác
nhau. Kim cương rất cứng, than chì lại mềm
Việc nắm được cấu trúc cửa sự vật cho phép hiểu được vì sao sự mất đi hay thay đổi của một
số thuộc tính này hay thuộc tính khác lại k trực tiếp dẫn đến thay đổi chất của nó. Ví dụ như ở một
số nước tư bản hiện nay, hàng chục triệu công nhân có cổ phần nhưng 20% số người giàu vẫn kiểm
soát 70-80% nguồn lợi kinh tế, tỷ suất giá trị thặng dư thấp nhất là 200%
Chất biểu hiện trạng thái tương đối ổn định của sự vật, là sự kết hợp tương đối trọn vẹn, hoàn
chỉnh, bền vững các thuộc tính của sự vật làm cho sư vật này k hòa lẫn với sự vật khác mà tách biệt
cái này với cái khác.
Lượng là phạm trù triết học dùng để chỉ các thuộc tính quy định vốn có của sự vật về mặt số
lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như thuộc tính của sự vật
Lượng là cái vốn có của sự vật, song lượng chưa làm cho sự vật của nó, chưa làm cho nó

Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn trong đó sự thay đổi về lượng của sự
vạt chưa làm thay đổi căn bản chất của sự vật ấy.
Độ là mối liên hệ giưa chất và lượng của sự vật, ở đó sự thể hiện sự thống nhất giữa lượng và
chất của sự vật. Trong độ, sự vật vẫn còn là nó chứ chưa biến thành cái khác
Lượng thay đổi dần dần mới dẫn đến những thay đổi về chất
Trong giới hạn của độ, lượng là yếu tố động, nó thường xuyên biến đổi, quá trình này diễn ra
một cách từ từ theo cách thức tăng dần hoặc giảm dần nhưng sự thay đổi đó chưa làm thay đổi về
chất
Chất là yếu tố tương đối ổn đinh hơn. Khi lượng thay đổi đến giới hạn nào đó thì chất căn
bản của sự vật mới thay đổi, sự vật k còn là nó nữa, một sự vật mới ra đời thay thế nó. Tại điểm giới
hạn mà sự thay đổi về lượng sẽ làm thay đổi về chất của sự vật được gọi là điêm nút
Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ điểm giới hạn mà tại đó sự thay đổi về lượng đã
đủ làm thay đổi về chất của sự vật
Sự vật tích lũy đủ về lượng tại điểm nút sẽ tạo ra bước nhảy, chất mới ra đời
Bước nhảy là phạm trù triết học dùng để chỉ sự chuyển hóa về chất của sự vật do sự thay đổi
về lượng của sự vật trước đó gây nên.
Bước nhảy là sự kết thúc một giai đoạn phát triển của sự vật và là điểm khởi đầu của một giai
đoạn phát triển mới. Nó là sự gián đoạn trong quá trình vận động và phát triển liên tục của sự vật.
Có thể nói, trong quá trình phát triển của sự vật, sự gián đoạn là tiền đề cho sự liên tục và sự liên tục
là sự kế tiếp của hàng loạt sự gián đoạn
Sự thay đổi về chất tác động lại sự thay đổi về lượng
8
Sự thay đổi về chất là kết quả của sự thay đổi về lượng khi đạt tới điểm nút. Sau khi ra đời,
chất mới có tác động lại sự thay đổi của lượng. Chất mới có làm thay đổi quy mô tồn tại của sự vật,
làm thay đổi nhịp điệu của sự vận động và sự phát triển của sự vật đó. Chẳng hạn chúng ta k thể
dùng chai 1 lít để chứa hết 1 lít nước sau khi đã làm cho 1 lít nước đó bốc hơi. Tốc độ vận động của
phân tử nước ở trạng thái hơn cao hơn rất nhiều so với tốc độ vận động của phân tử đó ở trạng thái
lỏng.
Các hình thức cơ bản của bước nhảy
Sự thay đổi về chất của sự vật hết sức đa dạng với nhiều hình thức bước nhảy khác nhau.

dần về lượng đến một giới hạn nhất định, thực hiện bước nhảy để chuyển về chất. Do đó trong mọi
hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải biết từng bước tích lũy về lượng để làm biến đổi về
chất theo quy luật và chống cả hai khuynh hướng:
Tả khuynh là tư tưởng chủ quan, duy ý chí và nôn nóng, chưa có sự tích lũy về lượng đã
muốn thực hiện bước nhảy về chất. Hoặc coi nhẹ sự tĩnh lũy về lượng, chỉ nhấn mạnh đến bước
nhảy, từ đó dẫn đến hành động phiêu lưu, mạo hiểm
Ngược lại hữu khuynh là tư tưởng bảo thủ, trì trệ, ngại khó không dám thực hiện bước nhảy
về chất. Hoặc tư tưởng chỉ nhấn mạnh đên sự thay đổi dần dần về lượng từ đó rơi vào chủ nghĩa cải
lương và tiến hóa luận
9
Trong hoạt động thực tiễn của mình, chúng ta còn phải biết vận dụng linh hoạt các hình thức
linh hoạt của bước nhảy. Sự vận dụng linh hoạt đó sẽ tùy thuộc vào việc phân tích đúng đắn những
điều kiện khách quan và những nhân tố chủ quan cũng như sự hiểu biết sâu sắc quy luật này. Tùy
theo từng điều kiện cụ thể, từng trường hợp cụ thể mà chúng ta chọn bước nhảy phù hợp. Chống
giáo điều, rập khuôn, ngại khó khi điều kiện thực hiện bước nhảy đã chín muồi
Sự thay đổi về chất của sự vật còn thay đổi phụ thuộc vào sự thay đổi phương thức liên kết
giữa các yếu tố tạo thành sự vật. Do đó trong hoạt động của mình, chúng ta phải biết tác động vào
phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành sự vật trên cơ sở hiểu rõ bản chất, quy luật, kết cấu
của sự vật đó. Chẳng hạn, trên cơ sở hiểu biết đúng đắn về gen, con người có thể tác động vào
phương thức liên kết giữa các nhân tố tạo thành gen làm cho gen biến đổi…
Câu 4: Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức
Thực tiễn là toàn bộ hoạt động vật chất, có mục đích mang tính lịch sử- xã hội của con
người nhằm cải tạo tự nhiên, xã hội và bản thân con người.
Hoạt động của con người bao gồm hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần. Hoạt động thực
thực tiễn là hoạt động bản chất của con người. Nếu con vật chỉ hành động một cách bản năng để
thích nghi một cách thụ động với thế giới bên ngoài thì con người nhờ vào thực tiễn như là hoạt
động có tính mục đích, có tính xã hội của mình mà cải tạo tạo thế giới nhằm thỏa mãn nhu cầu,
thích nghi một cách chủ động với thế giới, làm chủ thế giới. Con người k thể thỏa mãn với những gì
tự nhiên cung cho mình dưới dạng có sẵn. Con người phải tiến hành lao động sản xuất để tạo ra của
cải vật chất nuôi sống mình. Để lao động có hiệu quả con người phải chế tạo và sử dụng công cụ lao

động kìm hãm hoặc thúc đẩy hoạt động sản xuất phát triển.
Chính sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các hình thức hoạt động cơ bản đó làm cho thực tiễn
vận động, phát triển không ngừng và ngày càng có vai trò quan trọng đối với nhận thức
Nhận thức là một quá trình phản ánh tái tạo lại hiện thực trong tư duy con người trên cơ sở
thực tiễn – xã hội
Vai trò của thực tiễn đối với nhận thức thể hiện ở: thực tiễn đóng vai trò là cơ sở , động lực,
mục đích của nhận thức và là tiêu chuẩn của chân lý, kiểm tra tính chân lý của quá trình nhận thức
Thực tiễn là cơ sở, nguồn gốc của nhận thức vì: Trong hoạt động thực tiễn, con người làm
biến đổi thế giới khách quan, bắt các sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan phải bộc lộ những
thuộc tính và quy luật của chúng. Ví dụ, khi người nông dân trồng lúa thì họ sẽ có những hiểu biết
về cây lúa. Trong quá trình hoạt động thực tiễn luôn luôn nảy sinh các vấn đề đòi hỏi con người
phải giải đáp và do đó nhận thức được hình thành.Ví dụ, qua hoạt động thực tiễn mà ông cha ta đã
đúc kết “ Chuồn chuồn bay thấp thì mưa. Bay cao thì nắng. Bay vừa thì râm”. Những ngành khoa
học ra đời, đều do nhu cầu của thực tiễn đòi hỏi. Chẳng hạn, do nhu cầu tính toán đo đạc mà hình
học và đại số ra đời .
Thực tiễn là động lực của nhận thức: Qua hoạt động thực tiễn, não bộ con người cũng ngày
càng phát triển hơn, các giác quan ngày càng hoàn thiện hơn. Trong hoạt động thực tiễn tạo ra các
loại máy móc làm tăng thêm khả năng của con người như việc tạo ra kính hiển vi làm cho mắt con
người tinh hơn, tạo ra kính viễn vọng để mắt người có thể nhìn xa hơn. Mặt khác thực tiễn luôn đặt
ra những yêu cầu mới đòi hỏi nhận thức phải giải quyết thúc đẩy nhận thức phát. Angghen đã
nói:” Chính thực tiễn của sản xuất đã thúc đẩy các ngành khoa học phát triển nhanh hơn hàng chục
trường đại học”
Thực tiễn là mục đích của nhận thức : Những tri thức khoa học chỉ có ý nghĩa thực tiễn khi
nó được vận dụng vào thực tiễn. Mục đích cuối cùng của nhận thức không phải là bản thân các tri
thức mà là nhằm cải tạo hiện thức khách quan, đáp ứng những nhu cầu vật chất và tinh thần xã hội.
Sự hình thành và phát triển của nhận thức là bắt nguồn từ thực tiễn, do yêu cầu của thực tiễn.
Thực tiễn là tiêu chuẩn để kiểm tra chân lý. Cần phải hiểu thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý
một cách biện chứng; tiêu chuẩn này vừa có tính tuyệt đối, vừa có tính tương đối
Tiêu chuẩn thực tiễn có tính tuyết đối là vì thực tiễn là tiêu chuẩn khách quan để kiểm
nghiệm chân lý, thực tiễn ở môi giai đoạn lịch sử có thể xác nhận được chân lý

đức, tôn giáo, nghệ thuật… cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái,
giáo hội, các đoàn thể xã hội…được hình thành trên cơ sở hạ tầng nhất định
Các yếu tố của kiến trúc thượng tầng có sự tác động qua lại lẫn nhau. Trong đó nhà nước
đóng vai trò quan trọng nhất vì nhà nước là một bộ phận của bộ máy tổ chức quyền lực và thực thi
quyền lực. Xét về danh nghĩa: nhà nước là một hệ thống đại biểu cho quyền lực chung của xã hội để
quản lý, điều khiển mọi hoạt động của xã hội, công dân; thực thi các chức năng: đối nội, đôi
ngoại… Về thực chất, bất cứ nhà nước nào cũng là công cụ quyền lực (thực hiện chuyên) của giai
cấp thống trị và nhà nước bảo vệ lợi ích của giai cấp đó.
Do đó, xã hội có tính giai cấp thì KTTT cũng mang tính giai cấp ( Mang bản chất của giai
cấp nên nắm quyền về kinh tế- giai cấp thống trị)
Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là hai mặt cơ bản của đời sống xã hội. Chúng tồn tại
trong mối quan hệ thống nhất biện chứng với nhau, tác động lẫn nhau, trong đó cơ sở hạ tầng đóng
vai trò quyết định đối với kiến trúc thượng tầng và đồng thời kiến trúc thượng tầng thường xuyên có
sự tác động trở lại cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội
Vai trò quyết đinh của CSHT đối với KTTT thể hiện trên nhiều phương diện: tương ứng với
một CSHT sẽ sản sinh ra một KTTT phù hợp, có tác dụng bảo vệ CSHT đó. Tính chất của KTTT là
do tính chất của CSHT quyết định. Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về kinh tế thì
cũng chiếm địa vị thống trị về mặt chính trị và đời sống kinh tế, xét đến cùng các mâu thuẫn trong
lĩnh vực chính trị, tư tưởng là biểu hiện đối kháng trong đời sống kinh tế. Tất cả các yếu tố của
KTTT như nhà nước, pháp quyền, triết học, tôn giáo đều trực tiếp hay gián tiếp phụ thuộc vào
CSHT, do CSHT quyết định
Vai trò quyết định của CSHT đối với KTTT còn thể hiện ở chỗ: CSHT thay đổi thì sớm hay
muộn KTTT cũng thay đổi theo. Quá trình đó diễn ra k chỉ diễn ra trong giai đoạn thay đổi từ hình
thái kinh tế xã hội này sang hình thái kinh tế xã hội khác mà còn diễn ran gay trong mỗi bản thân
mỗi hình thái kinh tế xã hội.
Sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng cũng gắn với sự phát triển của lực lượng sản xuất,
nhưng lực lượng sản xuất k trực tiếp làm thay đổi KTTT. Sự phát triển của LLSX làm thay đổi
QHSX, tức trực tiếp làm thay đổi CSHT và thông qua đó làm thay đổi KTTT. Sự thay đổi của
CSHT dẫn đến sự thay đổi của KTTT diễn ra rất phức tạp. Các bộ phận khác nhau của KTTT luôn
có sự thay đổi khác nhau:

cách khác, KTTT cũ sẽ được thay thế bằng KTTT mới tiến bộ để thúc đẩy kinh tế tiếp tục phát triển.
13
Câu 6: Quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội
Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội nhưng ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tác
động trở lại tồn tại xã hội
Tồn tại xã hội là toàn bộ sinh hoạt vật chất cùng những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã
hội.
Các yếu tố cơ bản tạo thành tồn tại xã hội bao gồm: PTSX vật chất, các yếu tố thuộc về điều
kiện tự nhiên – hoàn cảnh địa lý và dân cư. Các yếu tố đó tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện
chứng, tác động lẫn nhau tạo thành điều kiện sinh tồn của xã hội, trong đó PTSX vật chất là yếu tố
cơ bản nhất.
PTSX là đóng vai trò quyết định vì sản suất vật chất là quá trình con người sử dụng công cụ
lao động để tác động vào tự nhiên, cải thiện tự nhiên để tạo ra sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của
con người. Nó quyết định kết cấu và tình chất của xã hội. Mỗi khi PTSX thay đổi là yếu tố suy cho
cùng là làm cho xã hội thay đổi. Lịch sử XH loài người là lịch sử thay thế nhau của các phương thức
sản xuất từ thấp đến cao
Điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh địa lý: là những điều kiện về sông ngòi, đất đai, khí hậu, động
thực vật, nguyên liệu, đóng vai trò quan trọng vì đó là môi trường sống của con người, là cơ sở để
con người và xã hội tồn tại; cung cấp điều kiện và nguyên liệu cho sản xuất
Dân cư cũng đóng vai trò quan trọng vì là cơ sở để xã hội tồn tại, cơ sở để duy trì nòi giống;
cung cấp lực lượng để bảo vệ Tổ quốc và lực lượng lao động
Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm toàn bộ những quan điểm, tư
tưởng cùng những tình cảm, tâm trạng… của những cộng đồng xã hội, nảy sinh từ tồn tại xã hội
trong những giai đoạn phát triển nhất định.
Cấp độ phản ánh của ý thức xã hội được thể hiện ở tâm lý xã hội và hệ tư tưởng xã hội
Tâm lý xã hội bao gồm toàn bộ tình cảm, ước muốn, thói quen, tập quán của con người, của
một bộ phận xã hội hoặc toàn bộ xã hội hình thành dưới sự ảnh hưởng trực tiếp của đời sống hàng
ngày của họ và phản ánh đời sống đó
Hệ tư tưởng là toàn bộ các hệ thống quan niệm, quan điểm xã hội như chính trị, triết học,
đạo đức, nghệ thuật, tôn giáo…; là sự phản ánh gián tiếp và tự giác đối với tồn tại xã hội

Quan điểm DVBC về xã hội không chỉ khẳng định tính quyết định của tồn tại xã hội đối với
ý thức xã hội mà còn làm sáng tỏ những nội dung của tính độc lập tương đối của ý thức xã hội. Nội
dung tính độc lập tương đối của ý thức xã hội được phân tích trên các phương diện chính sau đây:
Thứ nhất, ý thức xã hội thường lạc hậu hơn sơ với tồn tại xã hội
Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi tồn tại xã hội cũ đã mất đi, nhưng ý thức xã hội cũ tương
ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng; điều đó biểu hiện ý thức xã hội muốn thoát ly khỏi sự ràng buộc của
tồn tại xã hội, biểu hiện tính độc lập tương đối. Sở dĩ có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau:
Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội không phản
ánh kịp sự thay đổi đó và trở nên lạc hậu. Hơn nữa, ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội nên
nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội. Hai là, do sức mạnh của thói quen,
truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội. Ba là,
trong xã hội có giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ thường lưu giữ một số tư tưởng có
lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ. Như vậy ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất
đi một cách dễ dàng. Cho nên trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường
công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về
mặt tư tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ.
Thứ hai, ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội
Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết học Mác - Lênin
đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những
tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai
và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người. Sở dĩ có thể vượt trước được là
do đặc điểm của tư tưởng khoa học quy định. Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã
có và hiện có để rút ra những quy luật phát triển chung của xã hội, quy luật đó không những phản
ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng tồn tại xã hội mai sau. Chẳng hạn, ngay từ khi quan
hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đang ở trong thời kỳ phát triển tự do cạnh tranh, Các Mác đã dự báo
quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế. Tuy nhiên, suy đến cùng
khả năng vượt trước của ý thức xã hội vẫn phụ thuộc vào tồn tại xã hội
Thứ ba, ý thức xã hội có tính kế thừa
Lịch sử phát triển của đời sống tinh thần xã hội cho thấy rằng, những quan điểm lý luận của
mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không mà được tạo ra trên cơ sở kế thừa những tài

trương lấy tư tưởng Hồ Chí Minh và Chủ nghĩa Mác- Lenin làm nền tảng
Thứ năm, ý thức xã hội tác động trở lại tồn tại xã hội
Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hoá vai trò
của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường khi phủ nhận tác động tích cực của
ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội. Ph.Ăng ghen viết: “Sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật,
triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật v.v đều dựa vào sự phát triển kinh tế. Nhưng tất cả chúng
cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế”. Mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối
với sự phát triển xã hội phụ thuộc vào điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất của các mối quan hệ
kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh; vào vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng và vào
mức độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng. Chẳng hạn hệ tư tưởng tư sản đã tác động mạnh
mẽ đến xã hội các nước Tây Âu thế kỷ XVII, XVIII. Hệ tư tưởng vô sản trở thành vũ khí về mặt tư
tưởng của giai cấp vô sản đấu tranh để xoá bỏ xã hội tư bản. Sự tác động của ý thức xã hội tới tồn
tại xã hội biểu hiện qua hai chiều hướng. Nếu ý thức xã hội tiến bộ thì tác động thúc đẩy tồn tại xã
hội phát triển, nếu ý thức xã hội lạc hậu sẽ cản trở sự phát triển của tồn tại xã hội.
Như vậy, nguyên lý của chủ nghĩa duy vật lịch sử về tính độc lập tương đối của ý thức xã hội chỉ ra
bức tranh phức tạp của lịch sử phát triển ý thức xã hội, nó bác bỏ quan điểm siêu hình, máy móc,
tầm thường về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội.
Tồn tại xã hội và ý thức xã hội là hai phương diện thống nhất biện chứng của đời sống xã
hội, Vì vậy công cuộc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới phải tiến hành đồng thời trên cả hai
mặt tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Cần phải thấy rằng TTXH là điều kiện cơ bản nhất để thay đổi
YTXH; mặt khác cũng cần thấy rằng k chỉ có những biến đổi trong TTXH mới tất yếu dẫn đến
những thay đổi to lớn trong đời sống tinh thần của xã hội mà ngược lại những tác động của đời sống
tinh thần xã hội ở những điều kiện xác định cũng có thể tạo ra nhưng biến đổi manh mẽ và sâu sắc
trong TTXH. Quán triệt nguyên tắc phương pháp luận đó trong sự nghiệp CNXH ở nước ta, một
mặt phải coi trọng cuộc c/m tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tích cực của đời sống tinh thần, mặt
khác cũng tránh tái phạm sai lầm chủ quan duy ý chí trong xây dựng con người mới
16