Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
Sau sự sụp đổ chế độ Xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu năm 1991,
Chủ nghĩa tư bản thực sự đã trở thành hệ thống xã hội duy nhất trên toàn thế
giới. Hiện nay, CNTB đã phát triển đến trình độ cao và đang đứng trước những
bước ngoặt mới do tác động ngày càng lớn của cuộc cách mạng khoa học công
nghệ hiện đại và những thay đổi của các lực lượng cách mạng thế giới. Quá trình
phát triển kinh tế, xã hội trong các nước TB đặt ra nhiều vấn đề mới cả về thực
tiễn lẫn lý luận cho việc nhận thức thời đại ngày nay ở mỗi quốc gia nói chung
và một nước XHCN như Việt Nam nói riêng, để qua đó có những nhận định thức
thời, phục vụ cho sự nghiệp phát triển của đất nước. Vì vậy, việc nghiên cứu
CNTB về mọi phương diện, nhất là các giai đoạn biến đổi, mâu thuẫn và triển
vọng phát triển của CNTB có ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn sâu sắc.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Chủ nghĩa tư bản
hiện đại: mâu thuẫn và triển vọng” để làm đề tài tiểu luận học phần “Một số
vấn đề đổi mới của lịch sử thế giới”
1. Bản chất của CNTB
Chủ nghĩa tư bản là một hình thái kinh tế – xã hội phát triển cao của xã
hội loài người, phôi thai và phát triển từ trong lòng xã hội phong kiến châu Âu
thế kỷ XV, XVI và chính thức được xác lập như một hình thái xã hội đầu tiên tại
Hà Lan và Anh ở thế kỷ thứ XVII. Sau cách mạng tư sản Pháp (1789), CNTB
dần dần chiếm ưu thế tại châu Âu và dần dần loại bỏ dần hình thái nhà nước của
chế độ phong kiến. Từ đó cho đến nay, CNTB đã phát triển ở hầu khắp các châu
lục, trở thành một hệ thống lớn mạnh trên toàn thế giới.
Mặc dù từ khi hình thành đến nay, CNTB đã trải qua các thời kỳ phát triển
khác nhau, tương ứng với nó cũng chính là quá trình CNTB tự điều chỉnh để
thích ứng cho phù hợp với hoàn cảnh lịch sử luôn thay đổi, nhưng không phải vì
vậy mà CNTB đã chuyển đổi sang một hình thái kinh tế - xã hội mới như một số
người vẫn lầm tưởng. Ngược lại, CNTB vẫn là chính nó, bản chất của nó vẫn
không hề thay đổi, là cố hữu dù CNTB trong các thời kỳ khác nhau phát triển
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
1

cao nhưng trong xã hội TBCN quyền sở hữu tư nhân và quyền tự do sản xuất,
kinh doanh được nhìn nhận và bảo vệ về mặt luật pháp đồng thời được coi như
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
2
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
một quyền thiêng liêng bất khả xâm phạm của con người nên tư liệu sản xuất,
trực tiếp là hệ thống máy móc nằm trong tay một nhóm người nhất định, đó là
các nhà tư bản. Hiển nhiên, do nắm được toàn bộ tư liệu sản xuất nên giai cấp tư
sản điều hành dây chuyền sản xuất, tổ chức phân công lao động và phân phối sản
phẩm (quan hệ sản xuất). Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất ngày càng phát
triển với quan hệ sản xuất mang tính chất tư hữu là nguyên nhân chính dẫn đến
sự bất bình đẳng, khiến cho những cuộc đấu tranh đòi giải quyết mâu thuẫn này
trong lòng xã hội TB luôn luôn âm ỷ không dứt.
1.3. Sự đấu tranh giữa giai cấp tư sản và giai cấp vô sản
Mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất TBCN trong kinh
tế được thể hiện ở khía cạnh xã hội chính là mâu thuẫn giữa người lao động làm
thuê với các chủ TB. Từ khi Chủ nghĩa Marx ra đời, giai cấp công nhân đã nhận
thức được sự bất công trong xã hội TBCN cũng như sứ mệnh lịch sử của mình
nên đã đứng lên đấu tranh đòi trước là quyền lợi về kinh tế sau là quyền lợi về
chính trị, là quá trình đầu tranh đi từ tự phát đến tự giác của giai cấp công nhân.
Cách mạng tháng Mười 1917 là minh chứng điển hình cho sự thắng lợi của giai
cấp công nhân trong cuộc chiến đấu với giai cấp tư sản trên phạm vi toàn thế
giới, là mốc lịch sử đưa nhân loại bước sang một thời kỳ mới: thời kỳ quá độ từ
CNTB lên CNXH.
Hiện nay, CNTB hiện đại đã có những điều chỉnh nhất định để xoa dịu
mâu thuẫn này và nhiều lúc chúng ta thấy sự đấu tranh của giai cấp vô sản có
phần lắng dịu thì không phải vì vậy là chúng ta khẳng định nó mất đi. Ngược lại,
trận chiến này sẽ tồn tại cùng với sự tồn tại của CNTB vì nó thuộc về bản chất
của phương thức sản xuất TBCN.
2. Các giai đoạn phát triển của CNTB

ty độc quyền lớn ở các nước phát triển, đầu tiên từ những ngành nghề truyền
thống như sản xuất gang thép, ôtô, năng lương…rồi sau đó phát triển sang các
ngành công nghiệp có hàm lượng khoa học cao, các ngành dịch vụ…Các công ty
độc quyền này chiếm số lượng lớn mậu dịch, đầu tư trực tiếp của thế giới cũng
như là chủ sở hữu của đa số những thành tựu khoa học, công nghệ trên thế giới.
Các công ty xuyên quốc gia phát triển đến đâu thì các ngân hàng xuyên quốc gia
phát triển đến đó; sự hỗn hợp giữa hai loại tổ chức độc quyền quốc tế này dẫn
đến việc hình thành những tập đoàn tài chính quốc tế khổng lồ.
Do mâu thuẫn trong phân chia thị trường thế giới nên CNĐQ xâm
chiếm thuộc địa, phát động hai cuộc chiến tranh thế giới thảm khốc (1914-1918
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
4
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
và 1919-1945) để giành giật thị trường thế giới và khu vực ảnh hưởng. Những
cuộc chiến này là những cuộc chiến tốn kém và thảm khốc nhất trong lịch sử
nhân loại, thể hiện cho mâu thuẫn giữa các tổ chức độc quyền được đẩy lên đến
đỉnh cao.
Từ sau giữa thế kỷ XX đến nay: CNTB độc quyền nhà nước (còn gọi là
CNTB toàn cầu hoá hoặc CNTB hiện đại).
Điểm khác của CNTB hiện đại so với CNTB tự do cạnh tranh hay CNĐQ
là nếu trong hai giai đoạn trước, nhà nước TS ít đóng vai trò kinh tế mà chủ yếu
đóng vai trò chính trị và pháp luật, canh giữ và bảo vệ cho xã hội TB có một môi
trường thuận lợi để phát triển, để tự do cạnh tranh và khẩu hiệu của nhà nước TS
lúc đó là càng ít can thiệp vào kinh tế càng tốt, để cho thị trường điều tiết – cái
gọi là “bàn tay vô hình” thì đến giữa thế kỷ XX , với sự phát triển lớn mạnh của
các công ty độc quyền xuyên quốc gia đòi hỏi những hình thức chính trị tương
ứng, một nhà nước mà chức năng của nó được mở rộng để phục vụ cho các tập
đoàn tư bản khổng lồ, từ đó CNTB độc quyền nhà nước ra đời. CNTB độc quyền
nhà nước là sự dung hợp hay kết hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền với
sức mạnh của nhà nước TS thành một cơ cấu thống nhất, trong đó, nhà nước

xuất TBCN. Từ bản chất đó, CNTB luôn phải đối mặt với những mâu thuẫn vốn
có và những mâu thuẫn mới trên nhiều bình diện khác nhau.
Mâu thuẫn thuộc về bản chất của CNTB, nó ra đời từ khi chế độ CNTB
được xác lập đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
TBCN, giữa tư liệu sản xuất mang tính chất tư hữu và sức sản xuất mang tính
chất xã hội hóa. Mâu thuẫn trong kinh tế thể hiện ở mặt xã hội là mâu thuẫn giữa
giai cấp vô sản và giai cấp tư sản. Mâu thuẫn này trong lòng CNTB hiện đại
không mất đi nhưng có sự biến đổi nhất định do tác động của cuộc cách mạng
khoa học – công nghệ. Đội ngũ công nhân làm thuê trong CNTB có sự thay đổi
kết cấu, đưa đến sự giảm bớt đội ngũ công nhân truyền thống. Tỷ lệ công nhân
“áo trắng”, “áo vàng” tăng lên không ngừng, từ năm 1982 đã vượt quá 50% số
lượng công nhân. Đặc biệt trong những ngành công nghiệp mới, lĩnh vực dịch vụ
quan trọng các kỹ sư, chuyên gia, kỹ thuật viên chiếm 60-100% tổng số nhân
viên. Xét về thu nhập, đại đa số có tay nghề cao này có thu nhập cao hơn trung
bình, có mức sống ổn định, khá giả. Không ít công nhân thuộc tầng lớp này đã
mua cổ phần, có cổ phần ở các công ty (số công nhân có cổ phiếu ở Anh là 20%,
ở Mỹ gần 20%).
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
6
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
Số ít người khác bị thất nghiệp, bị tiến bộ khoa học - kỹ thuật đào thải,
những thanh niên mới trưởng thành, chưa có công ăn việc làm ổn định, tay nghề
thấp. Sự bất bình của những người này còn bị hạn chế bởi một hệ thống từ thiện
xã hội, bảo đảm các nhu cầu sống tối thiểu, hơn cả mức sống của dân chúng ở
các nước đang phát triển. Sự nâng cao đời sống của các tầng lớp lao động không
phải là sự ưu việt của CNTB, mà chỉ là giới chủ “đầu tư” vào đối tượng (như là
máy móc) để tiếp tục bóc lột nhiều hơn. Hơn nữa, chính là do cuộc đấu tranh
không ngừng đòi hỏi cải thiện đời sống, đòi nới lỏng dân chủ của các tầng lớp
dân cư. Do đó, mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân dịu đi nhiều
so với trước đây.

hướng khác đó là hầu như các nước này đều gia tăng ngân sách quốc phòng, đầu
tư cho nền công nghiệp quân sự (điển hình là Nga, Đức, Nhật Bản…) đòi hỏi vị
thế cao hơn trong các tổ chức quốc tế và khu vực như đấu tranh đòi cải tổ Liên
Hợp Quốc, nhất thể hóa châu Âu…Tất cả những hành động trên đã khiến cho
tình hình thế giới nói chung và mỗi khu vực nói riêng (đặc biệt là Trung Đông và
biển Đông) “tăng nhiệt” nhanh chóng vào những thập niên cuối thế kỷ XX.
Trong điều kiện quốc tế cũng như tình hình trong mỗi nước ngày nay, mặc
dù có nhiều mâu thuẫn, đấu tranh và xung đột không ngừng, đôi khi rất gay gắt
nhưng khác với trước kia, là việc dẫn đến cuộc chiến tranh thế giới mới ít có
nguy cơ xảy ra hơn. Bởi vì lực lượng hòa bình, dân chủ thế giới sẽ đấu tranh để
chống lại nguy cơ chiến tranh và hơn thế nữa, bản thân các nước TB phát triển
cũng nhận thức được rằng, nếu một cuộc chiến tranh thế giới bùng nổ thì, như
nhà sủ học người Pháp đã từng nói “không có kẻ chiến thắng, không kẻ chiến bại
và cũng chẳng có người làm chứng” bởi vì đó là cuộc chiến hạt nhân huỷ diệt.
Mâu thuẫn giữa các nước TB phát triển với các nước đang phát triển
cũng có những biểu hiện khác so với thời kỳ trước đây. Trong thời kỳ thực dân,
nhân dân các nước Á- Phi - Mỹ Latinh rên xiết dưới ách thống trị của quân xâm
lược, cho nên mâu thuẫn ở đây là mâu thuẫn giữa những người dân bị áp bức, bị
nô dịch với bọn xâm lược. Do đó, cuộc đấu tranh để giải quyết mâu thuẫn này là
cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc diễn ra quyết liệt dưới nhiều hình thức khác
nhau. Nhưng ngày nay, các nước TB phát triển bóc lột, chi phối các nước đang
phát triển chủ yếu thông qua con đường mậu dịch, tài chính, đầu tư vào khoa học
– kỹ thuật…làm cho các nước này ở trong tình trạng phụ thuộc. Vì thế, cuộc đấu
tranh giữa các nước TB đang phát triển với các nước TB phát triển lại xoay
quanh vấn đề xây dựng một trật tự kinh tế quốc tế mới hợp lý hơn, bình đẳng
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
8
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
hơn. Một số quốc gia đang phát triển có chính sách khôn khéo, phù hợp, tận
dụng những điều kiện quốc tế thuận lợi, đã có sự phát triển khá nhanh về kinh tế,

9
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
thối nát của nó vốn có của nó. Song do tác động của các nhân tố thuận và nghịch
như được xem xét trên đây, quá trình điều chỉnh, thích ứng của CNTB ngày nay
không thể không trải qua lúc lên lúc xuống, khủng hoảng chu kỳ vẫn có thể xảy
ra, các hiện tượng khủng hoảng kết cấu không thể triệt tiêu hoàn toàn, tranh chấp
giữa các nước TB gay gắt hơn song xu hướng cạnh tranh, hợp tác, kiềm chế lẫn
nhau vẫn nổi trội. Từ những sự phân tích trên, ta có thể nêu một số triển vọng
bao trùm, đáng lưu ý của CNTB hiện đại như sau:
Thứ nhất, “một thời đại kinh tế mới” đã và đang hình thành ở các nước
TB phát triển nhất. Tại đây, những điều kiện cho một nền sản xuất của cải dồi
dào mà Marx từng dự kiến đang được hình thành. Đây là sự phát triển tạo nên sự
tự phủ định khách quan của CNTB ở mức độ cao.
Thứ hai, CNTB hiện nay là CNTB độc quyền nhà nước, xã hội hóa và
toàn cầu hóa, còn khả năng phát triển và chưa thấy có dấu hiệu bị thay thế bởi
một chế độ tiến bộ hơn khác trong tương lai gần, song do đặc điểm này CNTB
đã đạt đến trình độ chín muồi cao.
Thứ ba, CNTB hiện đang vận động theo một cơ chế gồm 4 yếu tố hợp
thành: cạnh tranh, độc quyền/ đa độc quyền, sự can thiệp của nhà nước và hoạt
động của các tổ chức cộng đồng dân cư phi chính phủ. Với cơ chế này, tư bản tư
nhân, trước hết là tư bản độc quyền và nhà nước TBCN không thể xem động cơ
lợi nhuận là nhân tố duy nhất tuyệt đối quy định hoạt động của chúng, đồng thời
lợi ích của các thành viên trong xã hội, đặc biệt là những người lao động làm
thuê và lợi ích cộng đồng chung đã, đang và sẽ được tính đến nghiêm chỉnh hơn.
Thứ tư, xã hội TBCN vẫn là xã hội bóc lột giai cấp. Những lực lượng
tiêu biểu cho xã hội sau CNTB chưa chín muồi, song trong lòng nó đang hình
thành một chủ thể có ý nghĩa quyết định của xã hội sau CNTB, nhân tố mang
tính phủ định rõ rệt CNTB, đó là “giai cấp công nhân tri thức” đang hình thành.
Họ là hiện tượng tiêu biểu nhất cho sự phát triển tiến bộ của lực lượng sản xuất
trong “thời đại kinh tế mới” đang hình thành, khi mà tri thức trở thành nguồn lực

sản xuất do nó tạo địa bàng đầy đủ cho sự phát triển, vẫn còn chưa phát triển,
và những quan hệ sản xuất mới, cao hơn, không bao giờ xuất hiện khi những
điều kiện tồn tại của những quan hệ đó còn chưa chín muồi trong lòng bản thân
xã hội cũ”. [1:59]
Dưới ánh sáng của nhận định này và những thực tiễn lịch sử của CNTB
hiện đại đã được phân tích, khái quát ở trên, có thể ghi nhận rằng, CNTB hiện
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
11
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
đại trong khi chưa phát triển đến giai đoạn diệt vong gần kề nó đang tiếp tục tiến
triển một cách khách quan đến một xã hội khác cao hơn, bất chấp ý nguyện chủ
quan của bất kỳ lực lượng xã hội nào và do đó trong lòng nó đang chín muồi dần
không chỉ những tiền đề vật chất, kỹ thuật mà những mầm móng, những yếu tố
nhiều mặt, những điều kiện ngày càng đầy đủ hơn cho sự ra đời xã hội mới sau
CNTB. Từ đó, cho phép chúng ta đi đến kết luận rằng CNTB sẽ tiếp tục tồn tại
trong thời gian dài nhưng thời đại ngày nay, từ sau Cách mạng tháng Mười Nga
1917 vẫn là thời đại quá độ từ CNTB sang CNCS.
Nguyễn Thị Ánh Trang – Lớp Cao học Lịch sử Thế giới (2014 – 2016)
12
Một số vấn đề cơ bản và đổi mới của lịch sử thế giới
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đỗ Lộc Diệp, Đào Duy Quát, Lê Văn Sang (2003), Chủ nghĩa tư bản
đầu thế kỷ XXI, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
2. Hoàng Thị Minh Hoa (2002), Giáo trình “Một số vấn đề cơ bản và đổi
mới của lịch sử thế giới”, Đại học Sư Phạm Huế.
3. Nguyễn Khắc Thân (1996), Chủ nghĩa tư bản đương đại: mâu thẫn và
vấn đề, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
4. Trần Xuân Trường (2004), Vận mệnh lịch sử của Chủ nghĩa tư bản,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
5. Viện Thông tin Khoa học Xã hội (2002), Một Chủ nghĩa tư bản mới?