1

Logic và tiếng việt - Một số kiểu lập luận về tài ứng đối qua một số chuyện
trạng truyền tụng trong dân gian Việt Nam (theo “Kho tàng truyện trạng
Việt Nam”)

I. Đại cương
Trong cuộc sống, con người ln ln cần dùng đến lập luận. Dùng lập
luận để chứng minh một điều gì đó. Dùng lập luận để thanh minh, để giải thích
một sự kiện nào đó, để thuyết phục người khác tin vào một sự kiện và cũng có
thể lập luận để bác bỏ một ý kiến khác. Vì vậy, sự lập luận có tầm quan trọng
đặc biệt [191,1]. Từ xa xưa cũng như hiện nay chúng ta gặp rất nhiều lập luận
khơng phải là những logic hình thức nhưng lại hồn tồn chấp nhận được vì
chúng là những logic đời thường, lí lẽ đời thường. Đó là những lí lẽ dựa trên
những nền tảng đạo lí, tập tục, văn hố xã hội của mỗi dân tộc, mỗi cộng đồng.
Những loại lý lẽ này khơng thể tìm thấy trong logic học hình thức. Chính vì vậy,
nó là cơ sở để ra đời logic học phi hình thức. Hay nói chính xác hơn đó là
phương thức lập luận.
Như ta đã biết, lập luận muốn có sức thuyết phục cần dựa trên những lí lẽ
đáng tin cậy. Ta có thể thấy rõ vai trò quan trọng của những lí lẽ trong lập luận.
Nó được xem là “xương sống” của lập luận.
Sử dụng tốt phương pháp lập luận có nghĩa là chúng ta đã nắm giữ được
nghệ thuật q báu của ngơn từ và một tư duy mạch lạc. Phương pháp lập luận
cùng những tư duy logic gắn liền với ngơn ngữ. Kỹ năng truyền đạt càng có hiệu
quả thì phương pháp lập luận càng thành cơng. Do đó, những người có cơng
việc gắn liền với việc sử dụng ngơn từ đều rất chú trọng tới phương thức lập
luận. Đó là những chính khách, những nhà ngoại giao, những luật sư, thẩm
phán..., ngay cả trong cuộc sống thường nhật hàng ngày nó cũng rất cần thiết.
Trong truyện “Trạng hố cọp” có giai thoại như sau: “Cuối thế kỷ XI vào
thời nhà Lý, trạng ngun Lê Văn Thịnh (giữ chức Lang trung binh bộ) sang

1. Định nghĩa khái qt về lập luận
Lập luận là một hoạt động ngơn từ. Bằng cơng cụ ngơn ngữ, người nói
đưa ra những lí lẽ nhằm dẫn dắt người nghe đến một hệ thống xác tín nào đó: rút
ra một ( / một số) kết luận hay chấp nhận một ( / một số) kết luận nào đó.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

3
2. Một số khái niệm cơ sở
* Sơ đồ khái quát của một lập luận

D C
(Tiền đề, sự kiện) (Kết đề) L
(Lí lẽ, luật suy diễn)
Trong một lập luận, có 3 thành tố logic là:
Tiền đề: là một hoặc nhiều dữ kiện xuất phát làm căn cứ cho lập luận, từ
đó suy ra kết đề.
Kết đề: là một khẳng định đích hay là một khẳng định mục tiêu.
Lí lẽ: (gọi là luật suy diễn hay là luận chứng) là những yếu tố mà nhờ đó
từ tiền đề chúng ta suy ra kết đề. Những yếu tố này có thể là những nguyên lý,
quy luật tự nhiên, những định lý, định luật, quy tắc trong các ngành khoa học tự
nhiên, kĩ thuật, và cũng có thể là những lí lẽ trong logic đời thường.
Tác tử lập luận: là những yếu tố tác động vào một phát ngôn sẽ tạo ra một
định hướng nghĩa tạo nên tiềm năng cho một lập luận xác định.
Kết tử lập luận: là yếu tố liên kết tiền đề với kết đề trong một lập luận.
Theo ví dụ trên, trong cách lập luận của Lê Văn Thịnh có câu: “Bọn được
giao cho coi giữ mang nộp và trốn đi thì đó là đất ăn trộm” ta có:
Tiền đề là: Bọn được giao cho coi giữ đất lại đem cống nộp rồi trốn đi

Dn dn nhng mu chuyn y c truyn i v phỏt huy tỏc dng riờng
ca nú. Phi cú ngi mi cú chuyn. Nhng khi ó cú chuyn thỡ ngi ta nh
n chuyn ch khụng nht thit nh n ngi, hoc cng cú th lm ngi n
sang ngi kia m khụng cn thit phi ci chớnh. Chuyn trng l truyn lu
truyn ch khụng phi l truyn nghiờn cu l nh vy. Trong quỏ trỡnh lu
truyn, nú s mang m cht dõn dó tr thnh giai thoi Folklore.
Chuyn trng ra i t ngy cú trng song nhng cõu chuyn v con
ngi thụng minh, ti gii, nhng ngi lỏu lnh khụn ngoan thỡ li cú trc ó
lõu ri. Nhng cõu chuyn y vn c lu truyn qua nhiu th h, gõy hp dn
to ra nhng ting ci thoi mỏi. Chuyn trng trờn chng ng bin hoỏ nht
THệ VIEN ẹIEN Tệ TRệẽC TUYEN

5
nh ó du nhp thờm cỏc mu ny vo, v cựng vi ni dung vn ó phong phỳ
ca nú li thờm mt ln bin hoỏ. Chuyn trng tr nờn mt cỏch rng ngha
khụng ng. Cú k chuyn trng, cú núi trng v cú cỏc nhõn vt c mang
danh hiu trng (trng theo hc v hay trng dõn phong). ỳng vy, trong kho
tng c tớch, tiu lõm Vit Nam, cú khỏ nhiu nhõn vt c mang danh hiu
trng. H khụng cú hc v ó nh, nhng tờn tui h i vo dõn gian li khụng
phi ch yu vỡ ti nng hc tp m do hnh trng ca h cú nhng nột gỡ ú
mang phong cỏch trng v m mu c tớch (c tớch th s, khụng phi c tớch
thn k).
Cỏi chuyn trng tn ti n bõy gi chớnh l giỏ tr giỏo dc mang tớnh
trớ tu li khỏ dớ dm c cha ụng ta ỳc kt lu truyn li. Trong ú ti ng
i thụng minh khộo lộo c cp nhiu hn c chớnh vỡ vy m tụi ó la
chn nú vit tiu lun ny. Ti ng i thụng minh luụn gn lin vi vic s
dng ngh thut ngụn t cng nh vic s dng cỏc phng phỏp lp lun y
sc thuyt phc. Ta cú th thy rừ, ụng cha ta trc õy luụn cú ý thc s dng
t ng trong mi tỡnh hung. H bit lm th no gũ gm ting núi thụng
thng theo nhng kiu lý lun thụng tc v nht l theo cỏch núi lỏi rt ti tỡnh,