Cái đẹp trong nghệ thuật sân khấu chèo truyền thống

LỜI MỞ ĐẦU

1. Tình hình cấp thiết của đề tài
Từ xa xưa con người ta đã sáng tạo ra nghệ thuật, đã biết đến sức mạnh kỳ
diệu của nghệ thuật. Sân khấu là loại hình nghệ thuật vơ cùng đặc sắc. Đây được
coi là loại hình nghệ thuật thứ 6 của lồi người. Trong nền văn hố của dân tộc
Việt Nam, sân khấu là loại hình nghệ thuật đã được hình thành và phát triển từ
rất sớm. Từ những loại hình nghệ thuật sân khấu đầu tiên như: tuồng, chèo, cải
lương, hát bội, dân ca quan họ tới các loại hình sân khấu du nhập từ nước ngồi
vào Việt Nam như kịch nói. Ngày nay nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam đã đạt
được những thành tựu vơ cùng to lớn là món ăn tinh thần khơng thể thiếu của
người dân Việt Nam.
Nói tới tinh hoa của văn hố dân tộc khơng thể khơng nói tới nghệ thuật
sân khấu chèo. Nghệ thuật sân khấu chèo Việt Nam ra đời trong những chiếc nơi
chèo đầu tiên của vùng đồng bằng Bắc Bộ tiêu biểu: Chiếng chèo Nam (Nam
Định - Thái Bình), chiếng chèo Đồi (Hà Tây), chiếng chèo Bắc (Bắc Ninh -
Bắc Giang), chiếng chèo Đơng (Hải Dương - Hưng n). Ngày nay sân khấu
chèo đã phát triển trong cả nước trở thành một loại hình nghệ thuật vơ cùng đặc
sắc, tiêu biểu cho vẻ đẹp tinh thần của người dân Việt Nam.
Đã có rất nhiều các nhà nghiên cứu khoa học, nghiên cứu về văn hố dân
gian với các đề tài nghiên cứu khác nhau, tìm hiểu về nghệ thuật sân khấu chèo.
Đó là những cơng trình nghiên cứu to lớn và có ý nghĩa góp tiếng nói chung
trong cơng cuộc tìm hiểu những nét đẹp của nền văn hố dân tộc.
Tìm hiểu cái đẹp trong nghệ thuật sân khấu chèo ln ln là một đề tài
vơ tận. Cái đẹp trong nghệ thuật sân khấu chèo mang nhiều sắc thái phong phú
và đa dạng, nó ln là nguồn cảm hứng cho các nhà nghiên cứu.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

2


3
nghiệp hố, hiện đại hố của đất nước ta hiện nay trong xu hướng tồn cầu hố
của nhân loại.
4. Phương pháp nghiên cứu
- Tham khảo các tài liệu, sách, báo, văn bản
- Phân tích, tổng hợp các tài liệu đó.
5. Ý nghĩa của đề tài
- Góp phần vào việc nghiên cứu tìm hiểu cái đẹp trong nghệ thuật sân
khấu chèo truyền thống.
- Từ đó tìm ra hướng đi để gìn giữ, bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân
khấu chèo truyền thống.
6. Giới hạn của đề tài
Chỉ khái qt chung những nét đẹp tiêu biểu nhất trong nghệ thuật sân
khấu chèo truyền thống.
7. Tiểu luận được cấu trúc như sau
Ngồi phần mở đầu - kết luận - tài liệu tham khảo - mục lục, tiểu luận
được chia làm 3 chương:
Chương 1: Khái qt chung về nghệ thuật sân khấu chèo truyền thống .
Chương 2: Cái đẹp trong nghệ thuật sân khấu chèo truyền thống.
Chương 3: Tìm hướng đi để gìn giữ bảo tồn sân khấu chèo hiện nay.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

4
CHƯƠNG I
KHÁI CHUNG VỀ NGHỆ THUẬT SÂN KHẤU CHÈO TRUYỀN THỐNG

I. Một số khái niệm cơ bản
1. Cái đẹp
*Cái đẹp - trước hết là nhu cầu của con người. Con người khơng thể thiếu

lồi người mới sáng tạo và phát minh ra ngơn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật,
khoa học, tơn giáo, văn hố, nghệ thuật, những cơng cụ cho sinh hoạt hàng ngày
về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Tồn bộ những sáng tạo và phát minh
đó tức là văn hố”.
- Định nghĩa văn hố Unesco: “Văn hố hơm nay có thể coi là tổng thể
những nét riêng biết về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm, quyết định tính
cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hố bao gồm
nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người,
những hệ thống có giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng. Văn hố đem lại
cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính văn hố làm cho chúng ta
trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn
thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hố mà con người tự thể hiện, tự ý thức
được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hồn thành đặt ra để xem xét
những thành tựu của bản thân, tìm tòi khơng biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và
sáng tạo nên những cơng trình vượt trội lên bản thân”.
3. Nghệ thuật
*Tiếng Anh : Art
*Theo Mỹ học đại cương của TS Mỹ học Thế Hùng: “nghệ thuật là một
hình thái ý thức xã hội đặc thù phản ánh đời sống xã hội bằng phương thức hình
tượng. Nghệ thuật là một trong những đặc trưng quan trọng nhất biểu hiện
người”.
Nghệ thuật là một hình thái ý thức xã hội đặc thù mang tính quy luật phản
ánh khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ. Với tư cách là một hình thức ý thức xã
hội đặc biệt, nghệ thuật phản ánh đối tượng thẩm mỹ với tồn bộ nội dung và
các loại hình loại thể, người nghệ sĩ, các tác phẩm của họ và cơng chúng thưởng
ngoạn. Nghệ thuật phản ánh thực tại bằng hình tượng nghệ thuật. Tác phẩm
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

6
nghệ thuật phản ánh cuộc sống đương thời. Vì thế người nghệ sĩ được ví như

7
Ngh thut sõn khu chốo din t tỡnh cm ni tõm mang m cht tr
tỡnh t nhõn vt, ct truyn ti õm nhc, ln iu chốo.
Sõn khu chốo gn gi vi lng quờ, tớnh biu cm ca nú cũn th hin
ch vai trũ ca ngi ph n luụn c nhn mnh v tụ m: t bi nh Th
Kớnh, lng l nh Th Mu (chốo Quan m Th Kớnh), hin tho nh Th
Phng (cheo Trng Viờn), tit hnh nh Chõu Long (chốo Lu Bỡnh Dng
L)
3. Tớnh tng hp
Sõn khu chốo truyn thng khụng phõn bit cỏc th loi, cú khi trong mt
v din cht bi hay cht hi cựng tn ti. Yu t hi thng trc vi nhng vai
h mi, h gy. Yu t bi vi nhng s phn nhõn vt y au thng, bt hnh.
Vớ d: Trong v chốo Quan m Th Kớnh, khụng cú gỡ bi hn l cuc i
ca Th Kớnh, nhng cng khụng cú gỡ hi hn nhng cnh Th Mu lờn chựa,
xó trng, m p, hp ỡnh lng
4. Tớnh linh hot
*Sõn khu chốo truyn thng khụng ũi hi din viờn phi tuõn th mt
cỏch cht ch bi bn ca lp din. Mang trong d cỏi thn, cỏi ý chớnh ca v,
ngi ngh s cú th tu trng hp m bin bỏo li din cho thớch hp.
*Tớnh linh hot cũn th hin ch sõn khu chốo truyn thng cú s giao
lu mt thit vi ngi xem. Sn din thng l sõn ỡnh, vi 4 mnh chiu tri
ngay trc ca chớnh. Ngi xem ngi võy kớn ba mt, sỏt tn mộp chiu v cú
th tham gia bỡnh phm khen chờ chen vo nhng cõu ngu hng. Chớnh ú l
con ng hỡnh thnh mt loi li thoi c bit trong sõn khu chốo truyn
thng - ú l ting . Vớ d: Trong v chốo Quan m Th Kớnh cnh Th Mu
lờn chựa: ngoi sõn khu cú nhng ting ca dn nhc cụng: Mu i nh
my cú my ch em, Th Mu tr li nh tao cú chớn ch em, ting li ct
lờn: cú ai nh my khụng, Th Mu tr li cú mi mỡnh tao l chớn chn nht
nh
*S giao lu mt thit gia sõn khu chốo vi ngi xem cũn th hin

triển để thoả mãn nhu cầu của vua chúa hồng tộc và quan lại. Nhiều nghệ nhân
bậc thầy nổi tiếng: Phạm Thị Chân, Đặng Hồng Lân, Đào Văn Sơ, Tơn Sư Từ
Đạo Hạnh, Chính Vĩnh Căn v.v… là những vị tổ của sân khấu truyền thống đã
xuất hiện trong thời nhà Lý.
Sân khấu Chèo được hình thành và phát triển trên châu thổ sơng Hồng và
sơng Thái Bình vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Từ những bài hát của đạo
Phật, đạo Hiếu, từ sự tín ngưỡng, từ âm nhạc dân gian, từ trò hát nhại, từ tiếng
trống trò trong qn ngũ. Theo TS Trần Đình Ngơn thì: “nghệ thuật chèo bắt
nguồn từ trò nhại và múa hát dân gian qua hình thức tế lễ, chèo thuyền bát nhã
của đạo Phật rồi trở thành sân khấu dân gian”.
Chèo là nghệ thuật của người nơng dân phía Bắc Việt Nam, được họ u
q - gìn giữ và phát triển qua bao thế hệ. Chèo đáp ứng nhu cầu thâm mỹ của
người dân lao động, nó mang phong vị mà người nơng dân Việt Nam ưa thích.
Sở dĩ chèo vẫn trường tồn và phát triển như ngày nay vì nó tơn thờ cái thiện, cái
đẹp, cái cao thượng, nó thấm đẫm chủ nghĩa nhân văn dân tộc, đồng thời nó
mang đậm đà tâm hồn của người nơng dân Việt Nam. Những vẻ đẹp của thuần
phong mỹ tục dân tộc, những mẫu mực về đạo đức truyền thống đã thực sự tạo
nên hình hài của văn hố ứng xử “đậm đà bản sắc dân tộc Việt Nam”.
II. Mấy nét đẹp trong nghệ thuật sân khấu chèo truyền thống
1. Cái đẹp trong phong vị chèo
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

10
Phong vị chèo là thuộc tính phẩm chất, một nét đẹp riêng của chèo truyền
thống. Đó chính là những tính chất, đặc biệt là sự kết hợp tài tình giữa các tính
chất để người xem cảm thụ được để rồi hứng thú nó, say mê nó. Bốn thuộc tính
phẩm chất riêng của chèo là:
1.1. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện thực và lãng mạn
Đó là sự kết hợp những sự kiện, những tình tiết gần gũi với đời sống hiện
thực và những sự kiện, những tình tiết đã được huyền thoại hố, lý tưởng hố,

kết hợp hài hồ giữa dân gian và bác học khơng dừng lại ở văn chương chèo (đối
thoại và lời ca), mà còn thể hiện ở nghệ thuật biểu diễn. Bên cạnh lối diễn phóng
khống đầy chất hội hè dân dã với sự giao hào một cách hồn nhiên giữa người
diễn với người xem, là lối diễn trang nghiêm đĩnh đạc mực thước như những
quy phạm cổ điển. Trong năm loại mơ hình nhân vật theo cách phân định của
giáo sư Trần Bảng thì Hề, Lão, Mụ, thường diễn theo phong cách dân gian; còn
Sinh, Đào thường diễn theo phong cách gần như cổ điển, gần với hình tượng văn
học của văn chương cổ điển.
1.4. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại
Sự kết hợp này vừa tiếp tục khẳng định những chuẩn mực đạo đức truyền
thống vừa đề cập đến những chuyện đời thường của người đương thời. Kể
chuyện xưa mà cứ như đang nói chuyện nay. Thuộc tính này khá độc đáo vì thế
mà chèo có sức sống mãnh liệt và lâu bền.
Trong q trình phát triển của chèo, các vở diễn ra đời sau bao giờ cũng
kế thừa những thành tựu nghệ thuật của các vở trước nhất là về ca hát và trò
diễn, đặc biệt là về những miếng trò ngồi tích. Những vở chèo sau thường xuất
hiện thêm những lớp trò mới và theo nó là tính cách nhân vật kiểu mới (dù vẫn
là 5 mơ hình: Sinh, Đào, Hề, Lão, Mụ) với những số phận tâm trạng mới khơng
giống các nhân vật đã gặp trong các vở cũ. Nhân vật với tính cách, số phận và
trạng thái tâm lý mới đã kéo theo những tích trò mới và làn hát mới được sáng
tạo. Đây là sự kết hợp ngẫu nhiên của truyền thống và hiện đại.
2. Nét đẹp trong cách sử dụng văn học chèo
2.1. Sử dụng văn học dân gian và văn học bác học
Bắt nguồn từ văn học dân gian và chịu ảnh hưởng sâu sắc của văn học bác
học. Văn học chèo chủ yếu sáng tác theo phương pháp nghệ thuật của ca dao,
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN