CUNG KIM QUỐC , TRƯƠNG ĐẠO CĂN
CỐ QUẠNG THANH
CIIU NGHĨA
XÃ IIỘI
CỦNG CÓ THE ÁP DỤNG
KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
( MỘT SÁNG TẠO MỚI VE LÝ LUẬN )
( SÁCH THAM KHẢO)
Người dịch : TRẦN KHANG
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
Hà Nội - 1996
LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Qua hơn 10 năm đổi mới, chuyển từ nên kinh tế kế hoạch
tập trung sang nên kinh tế thị trường, chúng ta đã thu được
những thành tựu to lớn, có ý nghĩa rất quan trọng. Điêu đó
khẳng định con đường chúng ta đang đi là đúng đắn.
Đế giành được những thắng lợi vững chắc hơn nữa trong
sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tạo những
tiên đè cơ bản đế’ bước vào thế kỷ mới, rút ngắn khoảng cách
với các nước trong khu vực và các nước phát triển trên thế
giới, chúng ta phải nắm vững và kiên trì đường lối đổi mới,
thường xuyên nghiên cứu, tổng kết thực tiễn để bố sung, điêu
chỉnh làm sáng tỏ vê mặt lý luận và thực tiễn con đường xây
dựng chủ nghĩa xã hội ỏ Việt Nam.
Để cung cấp bạn đọc những tài liệu tham khảo bổ ích,
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia cho dịch và xuất bản cuốn
sách: "CHỦ NGHĨA XÃ HỘI CŨNG CÓ THỀ ÁP DỤNG
KINH TẾ THỊ TRƯỜNG" của các tác giả Cung Kim Quốc,
Trương Đạo Căn, Cố Quang Thanh, do Nhà xuất, bản Nhân
dân Thượng Hải ấn hành. Cuốn sách này đi sâu nghiền cứu
lý luận và thực tiễn cải cách mở cửa của Trung Quốc, trong

tinh thần sáng tạo của quần chúng nhân dân, thì mới
dám phá vỡ khuôn mẫu lý luận kinh tế truyền thống,
mạnh dạn làm thử thể chế kinh tế thị trường, khẳng
định tính hợp lý trong việc đẩy mạnh thực hiện thể chế
kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Với điều kiện đó
Trung Quốc mới nắm bắt được thời cơ quốc tế có lợi,
huy động được các nhân tố tích cực tiêm tàng trong
nước, thực hiện mục tiêu hiện đại hoá trong một thời
gian tương đối ngắn, nâng cao mạnh mẽ mức sống của
nhân dân. Đó là cống hiến có tính chất lịch sử kiệt xuất
của,đông chí Đặng Tiểu Bình, nhà Tổng công trình sư
7
của cuộc cải cách thể chế ở Trung Quốc.
Mạch tư duy cơ bản của đông chí Đặng Tiêu Bình
về vấn đê chủ nghĩa xã hội cũng có thê làm kinh tế thị
trường bắt ngùôn từ việc tống kết kinh nghiệm lịch sư.
Nhưng, nội dung phong phú của tư tưởng ấy được phát
triển, bổ sung và hoàn thiện trong thời kỳ xây dựng
hiện đại hoá, trong hơn mười năm cai cách mơ cưa. Y
kiến quyết đoán của đông chí về kế hoạch và thị trường
có tác dụng then chốt giúp chúng ta dân dân thấy rõ
mục tiêu chung của cống cuộc cai cách thê chế kinh tế
ở Trung Quốc, và đã được Đại hội xrv của Đang khằng
định, là xâv dựng thể chế kinh tế thị trường xã hội chu
nghĩa.
Lý luận vê chủ nghĩa xã hội cũng có thể làm kinh
tế thị trường là một bộ phận tổ thành quan trọng trong
lý luận cùa dông chí Đặng Tiêu Bình, về xây dựng chu
nghĩa xã hội mang màu sắc Trung Quốc. Lý luận ấy đã
đưa chù nghĩa Mác, tư tưởng Mao Trạch Đông lèn giai

Hội nghị toàn thể làn thứ ba Ban chấp hành Trung
ương khoá XI được triệu tập vào tháng 12-1978 là hội
nghị có ý nghĩa bước ngoặt lịch sử trọng đại trong lịch
sử Đảng Cộng sản Trung Quốc. Hội nghị này đả dứt
khoát vứt bỏ tư tưởng chí đạo "tả" là "lấy đấu tranh giai
cấp làm chính", chuyển trọng tâm công tác cua Đang và
1. Nhiệm vụ cấp bách cua tập the lánh đạo thê hệ thứ ba, Xem
Văn tuyên Đặng Tiêu Bình, tiếng Trung. Nhà xuất bàn Nhân dàn.
1993. quyển 3. tr.309.
9
nhà nước sang công cuộc xảy dựng kinh tế. đỏng thời
đưa ra quyết định sáng suốt là cai cách mơ cưa. Bắt đâu
từ đó. dưới sự lãnh đạo của đông chí Đặng Tiêu Bình.
Trung Quốc bắt đâu có sự tìm hiểu hoàn toàn mới về
vấn đê chủ nghĩa xã hội với nên kinh tế thị trường, một
đê tài cam go từ lâu đã trói buộc công cuộc xây dựng
nên kinh tế xã hội chủ nghĩa.
1.1. Tập trung lực lượng phát triên lực lượng san
xuất, đó la sự sửa cái sai trở vê với cái đúng một cách
căn bản nhất
"tNhững năm đâu sau ngày thành lập nước Trung
Quốc mới, Đảng Cộng sản Trung Quốc và đông chí Mao
Trạch Đông rất coi trọng công tác kinh tế và xây dựng
kinh tế, đặc biệt là Đại hội VIII của Đảng được triệu
tập vào tháng 9-1956 đã đê ra rằng phải chuyển trọng
tâm công tác của toàn Đảng vào công cuộc xây dựng
kinh tế. Song, do tình hình trong và ngoài nước có thay
đổi và do có hàng loạt sai lâm "tả" vê mặt tư tưởng chỉ
đạo, đặc biệt là do đả đánh giá sai tình hình giai cấp và
tình hình xã hội Trung Quốc, cho rằng mâu thuẫn giữa

hưởng theo nhu cầu. Điều đó đòi hỏi lực lượng sản xuất
xã hội phải phát triển cao, của cải vật chất của xã hội
1. Hãy rút ra bài học lịch sử, ngăn ngừa khtivnh hướng sai tám.
Xem Văn tuyên Đặng Tiêu Bình, tiếng Trung. Nhà xuất bản Nhàn
đân, 1993, quyến 3, tr.227-228.
2. Báo cáo tại hội nghị công tác báo chí khu Tâv Nam. Xem Văn
tuyên Đặng Tiếu Bình (1938-1965), tiếng Trung. Nhà xuất bán Nhân
dân, 1989, tr.148.
11
phai hết sức đôi dào. Bơi vậy nhiệm vại cán bản nhất
trong giai đoạn xã hội chu nghĩa là phát triến lực lượng
san xuất. Suy cho cùng, tính hơn hãn cua chu nghĩa xã
hội phai biểu hiện ớ chỗ lực lượng san xuất của nó phát
triển nhanh hơn, cao hơn của chủ nghĩa tư bản, và đời
sống vật chất văn hoá cua nhân dân được nâng cao không
ngừng trên cơ sơ phát triển lực lượng san xuất. Nếu nói
rằng sau ngày dựng nước chúng ta có khuyết điểm thì
đó là coi nhẹ phát triển lực lượng san xuất"1.
Sự nghèo nàn của Trung Quốc phan ánh một cách
tổng hợp sự lạc hậu của lực lượng sản xuất xã hội. Muốn
xoá bo được nghèo nàn thì phải nắm chắc khâu trung
tâm là xây dựng kinh tế, đẩy mạnh phát triển lực lượng
sản xuất. Đồng chí Đặng Tiểu Bình nhấn mạnh rằng:
"Có nhiêu vấn đè sẽ không giải quyết được nếu không
thực hiện bốn hiện đại hoá. Phát triển hên kinh tế quốc
dân, tâng thu nhập quốc dân, từng bước nâng cao dời
sống nhân dân, củng cố và tăng cường quốc phòng một
cách tương ứng, đêu phải dựa vào việc thực hiện bốn
hiện đại hoá". "Bất kỳ lúc nào cũng không đế công việc
này bị gày khó dl, phải kiên định bất di bất dịch, một

của ngành công nghiệp gang thép Trung Quốc chi bằng
mây phần trăm trình độ tiên tiến cua nước ngoài. Khoang 1
1. Phát biêu tại Hội nghi đại biêu toàn quốc Đang Cộng san
Trung Quốc. Xem Văn tuyên Đặng Tiêu Bình, tiêng Trung, Nhà xuất
bàn Nhân dân. 1993. quyên 3, tr. 141.
13
cách trong các ngành công nghiệp mới lại càng lớn. Vé
mặt này dù chí lạc hậu tám đến mười năm, thậm chí
dăm ba năm, khoang cách đã rất lớn rồi, chứ chưa cần
nói là lạc hậu những vài chục năm"1. Trung Quốc thực
hiện công cuộc xây dựng hiện đại hoá trên cơ sở ấy là
việc không dễ dàng. Nó chẳng những có nghĩa là thay
đổi tình trạng lạc hậu về kinh tế, kỹ thuật hiện nay,
mà còn có nhiệm vụ càng gian nan hơn là thay đổi thể
chế kinh tế không thích ứng với yêu cầu phát triển kinh
tế. Thực chất của việc cải cách thế chế kinh tế là vấn
đè tìm tòi con đường xây dựng hiện đại hoá như thế nào
ớ một đất nước mà lực lượng sản xuất lạc hậu như Trung
'Quốc. "Thể chế hiện nay của chúng ta rất không thích
ứng với yêu cầu bốn hiện đại hoá"1 2.
"Muốn thay đổi một cách mạnh mẽ tình trạng lạc
hậu hiện nay của lực lượng sản xuất thì phải có thay
đổi trên nhiêu mặt, thay đổi vê quan hệ sản xuất, thay
đổi vê kiến trúc thượng tầng, thay đổi phương thức quản
lý của các xí nghiệp công nông nghiệp và phương thức
quản lý cua nhà nước đối với các xí nghiệp công nông
nghiệp, khiến chúng thích ứng với nền kinh tế lớn hiện
đại. Tiến hành những cải cách đó là vì lợi ích lâu dài
1. Phát biêu tại hội nghị khoa học toàn quốc. Xem Văn tuyên
Đặng Tiểu Bình í1975-1982) tiếng Trung, Nhà xuất bản Nhân dân,

2. Cai cách chê' độ lãnh đạo cua Đang và Nhà nước. Xem s.đ.d.,
ư .287-288
15
xí nghiệp không có quyên tự chu. cũng không chịu trách
nhiệm, làm không tốt trách nhiệm đêu thuộc vê cấp
trên. Bên trên ôm đôm hết thay, thư hoi sao mà làm tốt
được, sao mà độqg viên được tính tích cực?"1 Tôi không
nói rằng không cân sự thống nhất tập trung trong Đảng,
rằng nhấn mạnh tập trung thống nhất trong bất kỳ
trường hợp nào cũng không đúng, cũng không nói rằng
không cần chống chủ nghĩa phân tán, biệt lập. Vấn đê
là ở chỗ "quá mức”. "Khi Đảng trở thành đảng cầm quyền
trong cả nước, đặc biệt là sau khi hoàn thành vê cơ bản
việc cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với chế độ tư hữu tư
liệu sản xuất, thì nhiệm vụ trung tâm của đảng đã khác
trước đó, nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xâ hội vô cùng
nặng nề, phức tạp, quyền lực tập trung quá mức thì
ngày càng không thể thích ứng với sự phát triển của
sự nghiệp xã hội chủ nghĩa"2.
b) Cơ cấu cồng kênh, hiệu suất rất thấp, quan liêu
trầm trọng. "Trong công tác quản lý kinh tế của chúng
ta, cơ cấu cồng kênh, trùng lặp, thủ tục rườm rà, hiệu
suất rất thấp"3. "Hiện nay, trong nước cúng như ở nước
ngoài, người ta đêu thấy chúng ta người nhiều hơn việc,
1. Phát biếu khi nghe báo cáo tỉnh hình kinh tế. Xem Văn tuyền
Đặng Tiêu Bình, tiếng Trung, Nhà xuất bản Nhân dân, 1993, quyển
3, tr 160.
2. Cải cách chế độ lãnh đạo cua Đang và Nhà nước. Xem Văn
tuyến Đặng Tiều Bình (1975-1982), tiếng Trung, Nhà xuất bản
Nhân dân, 1983, tr.289.

tr. 179-180.
17
c) " Không coi trọng lợi ích vật chất, vê lâu về dài
không thể như thế được". "Giữ vửng nguyên tắc phân
phối theo lao động. Đó là vấn đê rất lớn trong công cuộc
xây dựng chủ nghĩa xã hội, mọi người phải động não suy
nghĩ. Trước đây ít chú ý kích thích vật chất"1. "Thực
hiện chủ nghĩa bình quân, "ăn chung nồi" thì mãi mãi
không cải thiện được đời sống của nhân dân, mãi mãi
không động viên được tính tích cực"1 2. "Không đê xướng
làm nhiều hưởng nhiều, không coi trọng lợi ích vật chất,
đối với một số ít phần tử tiên tiến thì còn được chứ đối
với đông đảo qùân chúng thì không như thế được, trong
một thời gian ngắn thì còn có thể được chứ vê lâu về
dài thì không thể như thế được"3. "Trong xã hội xã hội
chủ nghĩa, lợi ích cá nhân phải phục tùng lợi ích tập
thể, lợi ích cục bộ phải phục tùng lợi ích toàn thể, lợi
ích trước mắt phải phục tùng lợi ích lâu dài. Chúng ta
đê xướng và thực hiện nguyên tắc này không có nghĩa
là không quan tâm tới lợi ích cá nhân, không chú ý tới
lợi ích cục bộ, lợi ích trước mắt, chúng ta phải dựa
theo nguyên tắc trù tính thống nhất, quan tâm toàn diện
1. Mấy ý kiến về phát triển công nghiệp. Xem Văn tuyên Đặng
Tiếu Bình (1975-1982), tiếng Trung, Nhà xuất bản Nhân dân, 1983,
tr.30,
2. Giữ vững chủ nghía xã hội, giữ vững chính sách hoà bình.
Xem Vãn tuyển Đặng Tiều Bỉnh, tiếng Trung, Nhà xuất bân Nhân
dân, 1993, quyển 3, tr.157.
3. Giải phóng tư tường, thực sự cầu thị, đoàn kết nhất trí tiến
lèn. Xem Văn tuyển Đặng Tiểu Bình (1975-1982), tiếng Trung, Nhà

rơi vào tình trạng trì trệ. lạc hậu. Kinh nghiệm cho thấy
đóng cửa để xây dựng thì không thể thành công, sự phát
triển của Trung Quốc không thê tách khỏi thế giới"1.
"Điều quan trọng là chớ có biến Trung Quốc thành một
nước đóng cửa. Áp dụng chính sách đóng cửa là điều
rất bất lợi cho chúng ta, ngay cả tin tức củng không
thông suốt"2.
Phân tích sâu sắc các mặt nói trên trong thế chế
truýên thống, đông chí Đặng Tiểu Bình kết luận: "So
với chủ nghĩa tư bản, tính hơn hẳn của chủ nghĩa xã
hội biểu hiện ở chỗ có thể thực hiện cả nước là một bàn
cờ, tập trung được lực lượng, bảo đảm được trọng điểm.
Nhưng khuyết điếm là ở chỗ sử dụng thị trường không
tốt, kinh tế không sống động"3. Chính từ những phán
đoán duy vật, thực sự cầu thị ấy mà đông chí Đặng Tiểu
Bình đã thai nghén tư tưởng lấy kinh tế thị trường thay
cho kinh tế kế hoạch truỳên thống. Quả thật, cái mà
thể chế truỳên thống không có ấy lại có trong nền kinh
tế thị trường: doanh nghiệp có quyền tài sản rành mạch,
đa nguyên, phân tán, tự chủ kinh doanh, tự chịu trách
nhiệm đối với kết quả kinh doanh là cơ sở vi mô của
thể chế kinh tế thị trường; tham số giá cả chính xác là
1. Mục tiêu vi mô và chính sách căn bản của chúng ta. Xem
s.đ.d., tr.48.
2. Phát biểu khi tiếp cán bộ cấp quàn đoàn trở lên cua bộ đội
giới nghiêm thủ đỗ. Xem s.đ.d., tr.306.
3. Mười năm trước chuẩn bị tốt cho mười năm sau. Xem s.đ.d.,
tr. 16-17.
20
phương tiện dỗ thị trường phản phối tài nguyên một

cơm chung nồi", động viên tính tích cực của nông dân"1.
Trước ngày cải cách, nông thôn rộng lớn ở Trung
Quốc nhất loạt áp dụng thể chế công xã nhân dân, chính
quyền và công xã hợp nhất, bất kế tình hình lực lượng
sản xuất ra sao. Công xã gộp quỳên hành chính và quyền
hạn kinh tế làm một. Dùng biện pháp hành chính đế
quản lý kinh tế thì không thê tránh khỏi bệnh quan
liêu và chỉ huy bừa bãi trái với quy luật kinh tế và quy
luật tự nhiên. Đã là chính quỳên và công xã hơp nhất
thì mặc dù về danh nghĩa đại đội sản xuất và đội sản
xuất là tổ chức kinh tế một cấp, nhưng thực tế thì lại
phụ thuộc vê mặt hành chính đối với tổ chức kinh tế
cấp trên, không có quýên hạn thích đáng, củng chẳng
có cách nào tránh được những việc làm sai trái, như cào
bằng, điều cua nơi này cho nơi khác, và chỉ huy bừa bãi
của tổ chức cấp trên. Với hình thức kinh doanh tập
trung thống nhất ấy, người ta chỉ có thể dùng cách bình
công chấm điểm để đánh giá tình hình lao động của các
thành viên lao động, rồi xác định số lượng hàng tiêu
dùng mà mỗi cá nhân được hưởng khó tránh được chủ
nghĩa bình quân trong phân phối. "Ra đông thì như ong
vỡ tổ, lậm thì phải gào khản cổ", "góp mặt mà không
1. Vệ chính trị thì phát triền dẫn chủ, vè kinh tẽ' thì thực hiện
cải cách. Xem Văn tuyến Đặng Tiêu Bình, tiếng Trung, Nhà xuất
bản Nhân dân, 1993, quyển '3, tr. 117.
22
góp sức" là hiện tượng rất phô biến trong thê chó’ phân
phối bình quản chu nghĩa, nông dán không có động lực
phát triển san xuất. Trong mười năm "Cách mạng văn
hoá”, tư tương cực tả tác oai tác quái, đê nhấn mạnh

phong trào tích cực, tìm tòi hình thức chế độ trách
nhiệm thích hợp với sản xuất nông nghiệp. Một số công
xã, đội sản xuất ở nông thôn các tỉnh An Huy, Tứ Xuyên,
Quý Châu, Ninh Hạ, Thanh Đảo lặng lẽ áp dụng chế độ
trách nhiệm. Mùa xuân năm 1977, bị hạn hán đe doạ,
có đội sản xuất ở An Huy, như đội sản xuất Lưu Đài
thuộc công xã Tào Lão Tập
ở huyện cổ Trân, đã khoán
sản phẩm tới hộ đối với một số cây trồng. Kết quả là
sản lượng cao không ngờ. Thành công ở một nơi đã có
hiệu ứng làm gương cho các nơi khác. Tới cuối năm
1979, toàn tỉnh An Huy đã có 38.000 đội sản xuất khoán
sản phẩm tđi hộ, chiếm 10% số đội sản xuất trong tỉnh.
Kết quả là sản lượng tăng lên một cách ngạc nhiên. Tại
những huyện có 85% số đôi sản xuất trở lên khoán sản
phẩm tđi hộ, sản lượng lương thực năm ấy tăng từ 15-
43% so vđi năm trước, cao hơn tốc độ tăng trưởng bình
quân trong tỉnh là 6,9%, cao hơn tốc độ tăng trưởng
bình quân trong cả nước là 4,4%. Do vậy, mặc dù cuộc
tránh luận vê "phương hướng và sản lượng" vẫn đang
diễn ra quyết liệt, nhưng đến cuối năm 1980, số đội sản
xuất trong toàn tỉnh An Huy thực hiện hai khoán (khoán
sản phẩm tứi hộ, khoán việc tói hộ) vẫn tăng vọt lên
trên 70%. Mùa thu năm ấy, cả nước đã có 20% số đội
24
sản xuất-thực hiện hai khoán, có khoảng 200 triệu nhân
khẩu (tương đương với số nhân khẩu nông nghiệp có
thu nhập bình quân dưới 50 đông bấy giờ) kinh doanh
theo chế độ khoán tới hộ.
Cải cách nông thôn chẳng những đã khiến lương

phát triển nhanh chóng. Đứng trước sự thật, lý luận vê
hạn chế, xoá bỏ sản xuất hàng hoá và thị trường tự đổ
vỡ. Người ta càng nhận ra rằng chỉ có kinh tế kế hoạch
thì không đủ, cần phải bổ sung bằng sự điều tiết của
thị trường.
Tháng 11-1979, khi trao đổi với Phó tổng biên tập
"Bách khoa toàn thư Brétơn" của Mỹ, lân đâu tiên đông
chí Đặng Tiểu Bình đè cập quan hệ giữa kinh tế kế
hoạch và kinh tế thị trường. Sau đó, năm 1980, tại hội
nghị cán bộ do Trung ương triệu tập, đông chí Đặng
Tiểu Bình vạch ra rằng: vê mặt phát triển kinh tế, chúng
ta "phát huy tác dụng điều tiết bổ trợ của thị trường
dưới sự chí đạo của kinh tế kế hoạchyđó là con đường
phù hợp với thực tế Trung Quốc, có thể nhanh hơn, tiết
kiệm hơn"1. Mô hình cải cách mà đông chí Đặng Tiểu
Bình thai nghén bấy giờ là "kinh tế kế hoạch là chính,
có kết hơp với kinh tế thị trường"2. Có thể nói rằng,
1. Tình hình vù nhiệm vụ trước mắt. Xem Văn tuyển Đặng Tiếu
Bình (1975-1982), tiếng Trung, Nhà xuất bản Nhân dân, 1983, tr.211.
2 Trích yếu chuyên đê đông chí Đặng Tiêu Bình luận giãi về
xây dựng chu nghĩa mang màu sắc Trung Quốc, tiếng Trung, Nhà
xuất bàn văn kiện của Trung ương, 1992, tr.95.
26
lúc đầu đông chí chưa nghĩ rằng phai cai cách kinh tế
kế hoạch một cách căn bản, mà mới chỉ cho rằng sử
dụng CƯ chế thị'trường nhiều hơn trên tiền đê thực hiện
kinh tế kế hoạch.
Năm 1981, báo cáo công tác cua chính phủ tại Hội
nghị Tân t,hứ tư Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc
vạch ra rằng: "Phương hướng cơ bán của công cuộc cải

có kế hoạch, là bộ phận lệ thuộc, thứ yếu, nhưng lại cần
thiết, có ích".
Điều đó chứng tỏ, vê quan hệ giữa kế hoạch và thị
trường, ở mức độ nhất định, chúng ta đâ thấy được
khuyết tật của thế chế truỳên thống, cho phép lấy cơ
chế đìèu tiết của thị trường làm "bộ phận lệ thuộc, thứ
yếu, nhưng lại cần thiết, có ích", có tác dụng bổ sung
cho kinh tế kế hoạch, bộ phận chiếm vai trò chủ thể,
dùng phương thức khoanh vùng, tức là dành ra một
phạm vi nhất định để cho thị trường điều tiết, từ đó
bước một bước đi đâu tiên thoát khỏi quan niêm truyền
thống. Song, cũng cần thấy rằng, sự kết hợp này vẫn
chưa động chạm tới bộ khung của kinh tế kế hoạch, cọn
phải cải cách sâu sắc hơn nữa.
2. Kết hợp kinh tế kế hoạch với kinh tế thị
trường
Công cuộc cải cách diên ra ngày càng sâu sắc. Năm
1984, "Quyết định của Trung ương Đảng Cộng sản Trung
Quốc về cải cách thể chế kinh tế" của Hôi nghị toàn thể
Tân thứ ba Ban Chấp hành Trung ương khoá XII đã vạch
28