Phân tích giá trị hiện thực và nhân đạo qua hình tượng nhân
vật Chí Phèo của Nam Cao
Truyện ngắn Chi Phèo in lần đầu có tên là Cái lò gạch cũ (Nhà xuất bản Đời mới, Hà
Nội, 1941). Sau đó đổi thành Đôi lứa xứng đôi. Đến khi in lại trong tập Luống cày (Hội
văn hóa cứu quốc xuất bản, Hà Nội, 1946), tác giả đặt lại tên truyện là Chí Phèo. Đây”là
thành công tiêu biểu của Nam Cao về đề tài nông dân, được đánh giá là một kiệt tác trong
giai đoạn văn học trước cách mạng tháng Tám. Nội dung truyện Chí Phèo phản ánh xã
hội nông thôn ở khía cạnh đấu tranh giai cấp. Qua hình tượng Chí Phèo – một nông dân
bị lưu manh hóa – Nam Cao đã miêu tả chân thực và sinh động cuộc sống bị đè nén, bóc
lột đến cùng cực của người nông dân và khẳng định nhân phẩm của họ không bạo lực nào
tiêu diệt được. Suy nghĩ về số phận bi thảm của nhân vật Chí Phèo, người ta thường nói
đó là tấn bi kịch của một nông dân nghèo bị tha hoá trong xã hội cũ. Cuộc đời Chí Phèo
là cuộc đời khốn khổ của kẻ cùng đinh ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng
Tám năm 1945. Ở phần đầu truyện, tác giả kể về tuổi thơ của Chí. Từ lúc lọt lòng, Chí đã
bị mẹ bỏ rơi trong cái lò gạch cũ giữa đồng. Rồi nó lớn lên như cây cỏ, bơ vơ, hết đi ở
cho nhà này lại đi ở cho nhà nọ. Không người thân thích, không một tấc đất cắm dùi, nó
không được ai ban cho một chút tình thương. Nhưng điều bất hạnh lớn nhất của Chí Phèo
là không được sống bình thường một đời sống dù nghèo khổ nhưng lương thiện như bao
người khác. Chí vốn là chàng trai nông dân khỏe mạnh, hiền lành. Chỉ vì những cơn ghen
bóng gió của lí Kiến mà Chí bị đẩy vào tù. Bảy, tám năm đoạ đày trong tù, chung đụng
với lớp người dưới đáy xã hội, tâm hồn Chí đã bị nhuộm đen. Từ mặt mũi đến tính cách
hắn đều trở nên dị dạng, đáng sợ. Chí Phèo đã bị xã hội đương thời rạch nát cả bộ mặt
người, cướp đi linh hồn người, biến thành con quỷ dữ để rồi bị gạt bỏ không thương tiếc
ra khỏi cộng đồng làng Vũ Đại. Chí Phèo là hiện thân của nỗi khổ đau khôn cùng: sinh ra
là người mà không được làm người. Để quên đi nỗi bất hạnh ấy, Chí Phèo uống rượu.
Hắn say triền miên, bởi thế hầu như hắn bị tê liệt về ý thức, sống mù tối trong kiếp sống
thú vật. Nhưng đến khi tỉnh rượu thì hắn lại cảm nhận sâu sắc thân phận bi đát của mình.
Dường như trong những cơn say triền miên, Chí Phèo vẫn tỉnh. Chí luôn ở trạng thái say
– tỉnh bất phân. Sự độc đáo của hình tượng Chí Phèo chính là ở chỗ đó. Mở đầu tác
phẩm, tác giả không chỉ giới thiệu nét độc đáo, hấp dẫn trong tính cách nhân vật mà còn
hé mở cho người đọc thấy tình trạng bất hạnh của một số phận. Hắn vừa đi vừa chửi. Bao

Trong một lần say rượu, vô tình Chí Phèo gặp Thị Nở – một người đàn bà xấu xí đần độn
và quá lứa lỡ thì. Chút tình yêu thương mộc mạc của Thị Nở đã khơi lên ngọn lửa lương
tri còn leo lét nơi đáy lòng Chí. Đoạn miêu tả tâm trạng Chí Phèo sau đêm gặp Thị Nở
chứng tỏ Nam Cao là bậc thầy về phân tích tâm lí nhân vật. Sớm hôm ấy, Chí Phèo bâng
khuâng như tỉnh dậy sau một cơn say rất dài, lòng mơ hồ buồn. Bên ngoài là tiếng chim
hót ríu rít, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá, tiếng cười nói của những người đi
chợ… Những tiếng quen thuộc đó hôm nào chẳng có nhưng bấy lâu nay, Chí Phèo đâu có
nghe thấy, bởi hắn luôn chìm ngập trong những cơn say. Giờ đây, những âm thanh ấy
vọng đến tai hắn, bỗng trở thành tiếng gọi thiết tha của sự sống, gợi dậy cái ước mơ chính
đáng một thời: Hắn đã ao ước có một gia đình nho nhỏ. Chồng cuốc mướn cày thuê, vợ
dệt vải. Chúng lại bỏ một con lợn nuôi để làm vốn liếng. Khá giả thì mua dăm ba sào
ruộng làm… Đó cũng là mong muốn một cuộc sống hạnh phúc giản đơn của bao nông
dân nghèo trong xã hội cũ. Khi thấy Thị Nở bưng nồi cháo hành nóng hổi đến, Chí Phèo
ngạc nhiên và xúc động. Ăn bát cháo từ tay Thị Nở, hắn bỗng nhận ra rằng cháo hành rất
ngon; bát cháo của Thị Nở làm hắn suy nghĩ nhiều. Hắn có thể tìm bạn được, sao lại chi
gây thù? Hương vị cháo hành lúc này chính là hương vị của tình yêu thương chân chất,
của hạnh phúc giản dị mà lần đầu tiên trong đời Chí Phèo được hưởng. Lần đầu tiên, mắt
hắn như ươn ướt. Hắn muốn làm nũng với thị như với mẹ. Ôi sao mà hắn hiền, ai dám
bảo đó là cái thằng Chi Phèo vẫn đập đầu, rạch mặt mà đâm chém người? Lúc này, Chí
Phèo đã trở tại con người thật của mình, trở lại là anh canh điền chất phác, thật thà năm
xưa. Trái tim tưởng chừng như chai đá của Chí Phèo đã dần dần sống dậy. Cái phần
người trong Chí cũng hồi sinh. Hắn khao khát được trở lại với cuộc đời bình thường: Trời
ơi Ị Hắn thèm lương thiện, hắn muốn làm hòa với mọi người biết bao Ị Thị Nở sẽ mở
đường cho hắn, sẽ là cây cầu nối giữa hắn với dân làng Vũ Đại… Chí băn khoăn, háo hức
nghỉ tới một tương tai tốt đẹp: mọi người sẽ lại nhận hắn vào cái xã hội bằng phẳng, thân
thiện của những người lương thiện. Vậy Thị Nở là ai? Đó là hiện thân của tình người. Chỉ
có tình người mới cứu được tính người. Tình người là một sức mạnh nhưng tình người
cùng thật mong manh. Đối diện với một định kiến hà khắc, tình người rất dễ tiêu tan,
Chút tình thương yêu của Thị Nở không đủ khả năng để cứu Chí Phèo. Con đường trở lại
làm người của Chí Phèo vừa hé mở đã bị đóng sầm lại. Định kiến ghê gớm của xã hội

hóa của Chí Phèo lên đến điểm đỉnh của nó. Từ tận cùng tuyệt vọng, Chí Phèo đã chuyển
sang tột cùng căm uất và hắn đã giắt dao đi… Cũng như mọi lần, Chí Phèo vừa đi vừa
chửi… Chí Phèo đau đớn vì tuyệt vọng, đồng thời hiểu rõ hơn bao giờ hết tội ác của kẻ
đã huỷ hoại đời hắn. Chí Phèo đã đến thẳng nhà bá Kiến, trợn mắt, chi tay vào mặt lão,
dõng dạc đòi quyền làm người, đòi lại bộ mặt người đã bị vằm nát của mình. Thống thiết
thay là tiếng kêu của Chí Phèo ở cuối tác phẩm: Tao muốn làm người lương thiện!… Ai
cho tao lương thiện ?… Tao không thể là người lương thiện được nữa! Biết không! Chi
có một cách… biết không… Lời nói của Chí Phèo đanh thép và phẫn nộ, âm điệu bi
thống đầy ám ảnh, làm người đọc sững sờ và day dứt. Kẻ thù đã bị đền tội nhưng ngay
sau đó, Chí Phèo tự sát. Chí Phèo phải chết vì ý thức nhân phẩm đã trở về, Chí không thể
chấp nhận trở lại kiếp sống thú hoang. Chí Phèo đã chết trước ngưỡng cửa trở về cuộc
sống bình thường, chết trong tâm trạng bi kịch đau đớn. Trước đây, để được tồn tại, Chí
Phèo phải từ bỏ nhân phẩm, phải bán linh hồn cho quỷ dữ. Giờ đây, khi ý thức nhân
phẩm thức dậy, linh hồn trở về thì Chí Phèo lại phải từ bỏ cuộc sống của mình. Chí Phèo
chết quằn quại giữa vũng máu trong niềm đau thương tột độ vì mong ước giản dị, chính
đáng và được làm người lương thiện không thể trở thành hiện thực. Chí Phèo chết nhưng
chưa hết chuyện. Khi nghe tin hắn chết, Thị Nở nhìn nhanh xuống bụng và thấy thoáng
hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không xa nhà cửa và vắng người lại qua… Một “Chí Phèo
con” sắp ra đời?! Nam Cao đã gióng một hồi chuông cảnh báo: Còn những “cái lò gạch
cũ” trong xã hội ấy thì vẫn còn có những Chí Phèo khác ra đời. Nghĩa là tuy Chí Phèo đã
chết nhưng bi kịch Chí Phèo vẫn còn, nếu không xoá bỏ cái xã hội thối nát ấy đi. Từ hình
tượng Chí Phèo, tác phẩm toát lên giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc. Thứ nhất
là giá trị hiện thực. Câu chuyện là bức tranh phản ánh sự tha hoá của người nông dân
nghèo khổ dưới ách thống trị của thực dân phong kiến thời Pháp thuộc. Phản ánh nỗi khổ
của nông dân, Nam Cao không đi sâu vào nạn sưu thuế, nạn chiếm đoạt ruộng đất, nạn tô
tức, quan lại tham nhũng, thiên tai địch hoạ, mà ở truyện ngắn Chí Phèo, tác giả tập
trung khai thác trên phương diện người, nông dân nghèo bị bạo lực đen tối tàn phá về tâm
hồn, huỷ hoại nhân tính, phu định giá trị và tư cách làm người. Chí Phèo phản ứng quyết
liệt, gay gắt bằng thái độ ngang ngược, liều mạng, gây gổ, chửi bới… Lúc nào hắn cũng
say, lúc nào cũng sẵn sàng rạch mặt ăn vạ, kêu làng. Bao nhiêu việc ức hiếp, phá phách,

cái ác gặp tình thương thì nó sẽ được hoá giải và bản tính lương thiện sẽ trở về. Tư tưởng
nhân đạo còn thể hiện ở đoạn văn miêu tả điểm đỉnh tấn bi kịch tinh thần của Chí Phèo.
Tuy là con quỷ của làng Vũ Đại nhưng tính thiện trong con người Chí Phèo chưa chết
hẳn. Chí Phèo thà chết chứ quyết không chịu quay về kiếp sống thú vật nữa. Qua hình
tượng Chí Phèo, Nam Cao muốn đặt ra một vấn đề lớn về quyền sống của con người:
Làm thế nào để con người được sống đúng nghĩa là người trong cái xã hội tàn bạo, phi
nhân tính đương thời? Đó là câu hỏi mà xã hội khi ấy chưa thể có lời giải đáp. Nam Cao
đã thành công xuất sắc trong nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ để diễn tả quá trình tâm lí
phức tạp và khắc hoạ tính cách nhân vật vừa độc đáo vừa có ý nghĩa điển hình cao độ.
Với giá trị nội dung sâu sắc và giá trị nghệ thuật độc đáo, truyện ngắn Chí Phèo được coi
là một trong những tác phẩm hay nhất của nền văn xuôi hiện đại và Nam Cao xứng đáng
là nhà văn hiện thực nổi tiếng của giai đoạn văn học trước Cách mạng tháng Tám.