Gi¸o tr×nh
söa ch÷a vµ b¶o dìng
hÖ thèng l¸i
NGHÒ: SöA CH÷A « t«
tr×nh ®é: lµnh nghÒ

1
Lời nói đầu
Giáo trình môđun Sửa chữa và bảo dỡng hệ thống lái đợc xây dựng và biên
soạn trên cơ sở chơng trình khung đào tạo nghề Sửa chữa ôtô đã đợc Giám đốc Dự án
Giáo dục kỹ thuật và Dạy nghề quốc gia phê duyệt dựa vào năng lực thực hiện của ng-
ời kỹ thuật viên trình độ lành nghề.
Trên cơ sở phân tích nghề và phân tích công việc (theo phơng pháp DACUM) của
các cán bộ, kỹ thuật viên có nhiều kinh nghiệm, đang trực tiếp sản xuất cùng với các
chuyên gia đã tổ chức nhiều hoạt động hội thảo, lấy ý kiến.v.v, đồng thời căn cứ vào
tiêu chuẩn kiến thức, kỹ năng của nghề để biên soạn. Ban giáo trình môđun Sửa chữa
và bảo dỡng hệ thống lái do tập thể cán bộ, giảng viên, kỹ s của Trờng Cao đẳng Công
nghiệp Huế và các kỹ thuật viên giàu kinh nghiệm biên soạn. Ngoài ra có sự đóng góp
tích cực của các giảng viên Trờng Đại học Bách khoa Hà Nội và cán bộ kỹ thuật thuộc
Công ty Cơ khí Phú Xuân, Công ty Ô tô Thống Nhất, Công ty sản xuất vật liệu xây
dựng Long Thọ.
Ban biên soạn xin chân thành cảm ơn Trờng Đại học Bách khoa Hà Nội, Trung
tâm kiểm định ô tô Thừa Thiên Huế, Công ty ô tô Thống Nhất, Trờng Cao đẳng Công
nghệ Đà Nẵng và trờng Trung học Giao thông Vận tải Thừa Thiên Huế, Ban quản lý
dự án GDKT&DN và các chuyên gia của Dự án đã công tác, tạo điều kiện giúp đỡ
trong việc biên soạn giáo trình. Trong quá trình thực hiện, Ban biên soạn đã nhận đợc
nhiều ý kiến đóng góp thẳng thắn, khoa học và trách nhiệm của nhiều chuyên gia,
công nhân bậc cao trong lĩnh vực nghề Sửa chữa ô tô. Song do điều kiện về thời gian,
mặt khác đây là lần đầu tiên biên soạn giáo trình dựa trên năng lực thực hiện, nên
không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Rất mong nhận đợc những ý kiến đóng
góp để giáo trì môđun Sửa chữa và bảo dỡng hệ thống lái đợc hoàn thiện hơn, đáp ứng

Nhằm đào tạo cho học viên có đầy đủ kiến thức về cấu tạo, nhiệm vụ và nguyên
tắc hoạt động của các bộ phận của hệ thống lái ô tô. Đồng thời có đủ kỹ năng phân
định để tiến hành bảo dỡng và kiểm tra, sửa chữa các h hỏng của các bộ phận của hệ
thống lái ô tô. Với việc sử dụng đúng và hợp lý các trang thiết bị, dụng cụ đảm bảo
đúng quy trình yêu cầu kỹ thuật, an toàn và năng suất cao.
3
Mục tiêu thực hiện của mô đun:
1. Trình bày đầy đủ các yêu cầu, nhiệm vụ, phân loại của hệ thống lái ô tô.
2. Trình bày đợc cấu tạo và nguyên lý hoạt động của các bộ phận: cơ cấu lái,
dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
3. Giải thích đúng những hiện tợng, nguyên nhân h hỏng các bộ phận: cơ cấu lái,
dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
4. Trình bày đợc các phơng pháp kiểm tra, sửa chữa và bảo dỡng những h hỏng
của các bộ phận: cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
5. Tháo lắp, kiểm tra, bảo dỡng và sửa chữa các chi tiết của các bộ phận: cơ cấu
lái và dẫn động lái đúng quy trình, quy phạm và đúng các tiêu chuẩn kỹ thuật trong
sửa chữa.
6. Sử dụng đúng, hợp lý các dụng cụ kiểm tra, bảo dỡng và sửa chữa đảm bảo
chính xác và an toàn.
Nội dung chính của mô đun:
1. Nhiệm vụ, yêu cầu và phân loại của hệ thống lái và cầu trớc dẫn hớng ô tô.
2. Cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của: cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn
hớng.
3. Hiện tợng, nguyên nhân h hỏng và phơng pháp bảo dỡng, kiểm tra, sửa chữa
các chi tiết, bộ phận của: cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
4. Bảo dỡng, tháo lắp, kiểm tra và sửa chữa các bộ phận: cơ cấu lái, dẫn động
lái và cầu trớc dẫn hớng.
4
Bài Danh mục các bài học
Lý

động của cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
6
Yêu cầu về đánh giá hoàn thành mô đun
1. Kiến thức:
- Trình bày đợc đầy đủ các nhiệm vụ, yêu cầu, cấu tạo và nguyên tắc hoạt
động các bộ phận của cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn hớng.
- Giải thích đúng những hiện tợng, nguyên nhân h hỏng và phơng pháp bảo
dỡng, kiểm tra, sửa chữa các bộ phận của cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu
dẫn hớng.
2. Kỹ năng:
- Tháo lắp, kiểm tra và bảo dỡng, sửa chữa đợc các h hỏng chi tiết, bộ phận
của cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu dẫn hớng đúng quy trình, quy phạm và
đúng các tiêu chuẩn kỹ thuật trong sửa chữa.
- Sử dụng đúng, hợp lý các dụng cụ kiểm tra, bảo dỡng và sửa chữa đảm
bảo chính xác và an toàn.
- Chuẩn bị, bố trí và sắp xếp nơi làm việc vệ sinh, an toàn và hợp lý.
3. Thái độ:
- Chấp hành nghiêm túc các quy định về kỹ thuật, an toàn và tiết kiệm trong
bảo dỡng, sửa chữa cơ cấu lái và dẫn động lái ô tô.
- Có tinh thần trách nhiệm hoàn thành công việc đảm bảo chất lợng và đúng
thời gian.
- Cẩn thận, chu đáo trong công việc luôn quan tâm đúng, đủ không để xảy
ra sai sót.
7
Bài 1
hệ thống lái ô tô

Giới thiệu
Hệ thống lái là một bộ phận của tổng thành gầm ô tô. Hệ thống lái đợc lắp trên
buồng lái và phần trớc của gầm xe, bao gồm cơ cấu lái, dẫn động lái và cầu trớc dẫn

- Hệ thống lái cơ khí (không trợ lực).
- Hệ thống lái có trợ lực.
b) Theo kết cấu của cơ cấu lái gồm có:
- Loại trục vít - bánh vít.
- Loại bánh răng - thanh răng.
- Loại trục vít - vành răng.
- Loại trục vít - con lăn.
III. Cấu tạo và hoạt động của hệ thống lái
1. Cấu tạo (hình.1-2 )
a) Cơ cấu lái bao gồm:
- Vành tay lái và trục tay lái làm bằng thép, có phần then hoa để lắp với nhau và
lắp với hộp tay lái (có loại trục tay lái dài có thêm khớp các đăng). Bên ngoài có ống
trục tay lái lắp với thân xe và làm giá đỡ lắp trục tay lái.

a. b.
Hình 1-1: Sơ đồ cấu tạo chung hệ thống lái ô tô
a- Hệ thống lái (có bộ trợ lực) b- Hệ thống lái (không có bộ trợ lực)

Vành tay lái
Ông trục tay lái
Trục tay lái
Thanh răng
Bộ trợ lực tay lái
Bơm trợ lực tay lái
Hộp tay lái
Thanh kéo ngang
Vành tay lái
Thanh kéo dọc
Cần quay đứng
Trục tay lái


- Sự quay vòng của các bánh xe trong và ngoài quanh trụ đứng đợc thực hiện không
bằng nhau nhằm đảm bảo không xảy ra sự trợt của các bánh xe. Các bánh xe quay
vòng xung quanh tâm quay vòng O (hình.1-3). Tâm quay vòng O luôn nằm trên đờng
kéo dài của tâm trục cầu sau.
Góc quay vành tay lái = 1, 5 2, 5 vòng về một phía và góc quay bánh xe dẫn
hớng tơng ứng từ 30
0
đến 40
0
nhằm đảm bảo lực điều khiển tay lái nhẹ và chính xác.
- Sự chuyển động và thay đổi hớng chuyển động của xe trên đờng là một quá
trình phức tạp, phụ thuộc rất nhiều vào tốc độ, áp suất hơi lốp và vấn đề chất tải của
xe.
Vì vậy cần phải tuân thủ chặt chẽ các quy định của các hãng sản xuất ô tô nhằm
giảm bớt các tai nạn giao thông đáng tiếc xảy ra.
IV. Nội dung bảo dỡng hộp tay lái
1. Làm sạch bên ngoài và xả dầu bôi trơn hộp tay lái theo định kỳ.
2. Tháo rời hộp tay lái và làm sạch.Hình. 1-3. Sơ đồ cấu tạo hệ thống lái ( giản đồ Giăng tô)
O- Tâm quay; R- bán kính quay vòng
o
R
Cầu sau chủ động
Bánh xe dẫn h ớng
Dầm cầu dẫn h ớngThanh lái
11
3. Kiểm tra h hỏng các chi tiết.

3. Chuẩn bị:
a) Dụng cụ:
- Dụng cụ tháo lắp hộp tay lái.
- Khay đựng dụng cụ, chi tiết.
- Giá nâng cầu xe, kích nâng và gỗ chèn kê lốp xe.
- Đồng hồ so.
- Pan me, thớc cặp.
b) Vật t:
- Giẻ sạch
- Giấy nhám
- Nhiên liệu rửa, dầu bôi trơn.
- ổ bi, các joăng đệm.
- Tài liệu phát tay về các quy trình và tra cứu các yêu cầu kỹ thuật sửa chữa
hộp tay lái.
II. THáO LắP hộp tay lái
A. Quy trình tháo rời hộp tay lái
1. Chuẩn bị dụng cụ và nơi làm việc
- Bộ dụng cụ tay nghề tháo lắp.
- Bàn tháo lắp.
2. Làm sạch bên ngoài hộp tay lái
- Dùng giẻ lau làm sạch bên ngoài hộp tay lái.
3. Tháo đòn quay đứng
- Dùng bộ dụng cụ tay nghề sửa chữa ô tô tháo đai ốc hãm.
- Dùng cảo chuyên dùng tháo đòn quay đứng.
4. Tháo nắp bên và trục vành răng (hoặc trục vít)
- Tháo các đai ốc hãm nắp bên.
- Dùng búa đồng đóng cả cụm trục vành răng và nắp ra ngoài.
13
5. Tháo nắp dới và trục vít
- Vach dấu và tháo đai ốc hãm nắp.

1. Làm sạch bên ngoài và xả dầu bôi trơn hộp tay lái.
2. Tháo rời hộp tay lái và làm sạch.
3. Kiểm tra h hỏng các chi tiết.
4. Thay thế chi tiết theo định kỳ (joăng, đệm, các ổ bi)
5. Lắp hộp tay lái.
6. Thay dầu bôi trơn và điều chỉnh cơ cấu lái.
7. Kiểm tra và vệ sinh công nghiệp.
Các chú ý
- Kiểm tra và quan sát kỹ các chi tiết bị nứt và chờn hỏng ren.
- Sử dụng dụng cụ đúng loại và vặn chặt đủ lực quy định.
- Thay thế các chi tiết theo định kỳ và bị h hỏng.
15
Các bài tập mở rộng và nâng cao
i. Tên bài tập
Trình bày cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của:
1. Hệ thống lái loại trục vít - bánh vít.
2. Hệ thống lái loại bánh răng - thanh răng.
II. Yêu cầu
1. Trình bày đợc cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của hệ thống lái loại trục vít -
bánh vít.
2. Vẽ đúng sơ đồ cấu tạo và giải thích nguyên tắc hoạt động của hệ thống lái và
loại bánh răng - thanh răng.
III. Thời gian
- Sau 2 tuần nộp đủ các bài tập.
16
Bài 2
Sửa chữa và bảo dỡng cơ cấu lái
Giới thiệu:
Hệ thống lái và cầu trớc dẫn hớng là một bộ phận của tổng thành gầm ô tô. Hệ
thống lái đợc lắp trên buồng lái và phần trớc của gầm xe, bao gồm: cơ cấu lái, dẫn

a) Theo đặc điểm truyền lực:
- Cơ cấu lái cơ khí.
- Cơ cấu lái có trợ lực.
b) Theo kết cấu gồm có:
- Loại trục vít - bánh vít.
- Loại bánh răng - thanh răng.
- Loại trục vít - con lăn.
II. Cấu tạo và hoạt động của cơ cấu lái
1. Cấu tạo (hình 2-1 )
a) Vành tay lái
Vành tay lái làm bằng thép có bọc nhựa bên ngoài, có phần then hoa để lắp với
trục tay lái và gá lắp còi hoặc túi khí an toàn.
b) Trục tay lái (vô lăng)
- Trục tay lái làm bằng thép, hai đầu có phần then hoa để lắp với vành lái và
hộp tay lái (có loại trục tay lái dài có thêm khớp các đăng). Bên ngoài có ống trục tay
lái lắp với thân xe và làm giá đỡ lắp trục tay lái và các công tăc đèn, gạt nớc ma.
c) Hộp tay lái
- Hộp tay lái có vỏ hộp làm bằng gang hoặc nhôm và đợc lắp chặt trên khung
xe, bên trong có trục vít làm bằng đồng lắp trên hai ổ bi côn và lắp chặt với trục chủ
động làm bằng thép có một đầu có ống then hoa để lắp chặt với trục tay lái.
Vành răng và trục làm bằng thép lắp trên hai ổ bi trong vỏ hộp, một đầu trục có
then hoa để lắp với đòn quay đứng. Bên trong hộp tay lái còn có các đệm để điều
chỉnh khe hở đầu trục tay lái
18
2. Nguyên tắc hoạt động:
- Chuyển động của vành tay lái là chuyển động quay, các chuyển động của
bánh xe quay quanh trụ đứng và đợc dẫn động thông qua đòn quay đứng, các thanh
kéo dọc và thanh kéo ngang dẫn động hai bánh xe.
Khi quay vành tay lái, thông qua trục tay lái làm cho trục vít quay tạo ra lực đẩy
trên vành răng làm quay trục đòn quay đứng để điều khiển dẫn động lái chuyển động

Đệm
Đòn kéo dọc
Thanh kéo dọc
Trục bánh xe
Khung xe
Thanh kéo ngang
19
- Hộp tay lái: vỡ ổ bi, thiếu dầu bôi trơn.
- Trục tay lái:cong vênh nhiều.
- Khe hở đầu trục vít không có (hoặc điều chỉnh sai).
- Bộ trợ lực lái hỏng.
- Điều chỉnh sai các góc nghiêng và độ chụm các bánh xe.
Hình 2-2. Sơ đồ cấu tạo cơ cấu lái loại thanh răng - trục răng
3. Cơ cấu lái không có tác dụng (mất lái)
a) Hiện tợng
Khi ô tô đang hoạt động, ngời lái xoay vành tay lái không có tác dụng điều khiển,
xe vận hành không ổ định (mất lái) rất nguy hiểm.
b) Nguyên nhân
- Đứt, gãy thanh kéo dọc hoặc gãy, đứt khớp cầu.
- Đứt, gãy thanh kéo ngang hoặc gãy, đứt khớp cầu.
4. Hộp tay lái và bộ trợ lực lái chảy rỉ dầu
a) Hiện tợng
- Bên ngoài vỏ hộp tay lái và bộ trợ lực lái có vết bẩn, chảy rỉ dầu bôi trơn.
b) Nguyên nhân
- Vỏ hộp tay lái: bị nứt, hở và hỏng các đầu nối, đệm.
- Bộ trợ lực lái: bị nứt, hở và hỏng các đầu nối, đệm.
B. Kiểm tra cơ cấu lái
1. Kiểm tra khi vận hành
- Khi vận hành ô tô điều khiển tay lái nặng và nghe tiếng hú, ồn khác thờng ở
cụm cơ cấu lái, nếu có tiếng ồn và điều khiển tay lái nặng cần phaỉ kiểm tra và sửa

Hộp tay lái
Thanh răng
21
V. Câu hỏi và bài tập
1. Trình bày các nguyên nhân h hỏng của cơ cấu lái làm cho tay lái nặng ?
2. Nguyên nhân nào làm cho cơ cấu lái hoạt động có tiếng ồn nhiều ?
3. (Bài tập) Các h hỏng thờng gặp và phơng pháp kiểm tra, sửa chữa chi tiết của
cơ cấu lái.
tHựC tập sửa chữa và bảo dỡng cơ cấu lái
I. tổ chức chuẩn bị nơi làm việc
1. Mục đích:
- Rèn luyện kỹ năng tháo lắp cơ cấu lái.
- Nhận dạng các bộ phận chính của cơ cấu lái.
2. Yêu cầu:
- Tháo, lắp thành thạo, đúng quy trình và đúng yêu cầu kỹ thuật.
- Nhận dạng đợc các bộ phận cơ cấu lái.
- Sử dụng dụng cụ hợp lý, chính xác.
- Đảm bảo an toàn trong quá trình tháo, lắp.
- Tổ chức nơi làm việc khoa học, ngăn nắp, gọn gàng.
3. Chuẩn bị:
a) Dụng cụ:
- Dụng cụ tháo lắp cơ cấu lái.
- Khay đựng dụng cụ, chi tiết.
- Giá nâng cầu xe, kích nâng và gỗ chèn kê lốp xe.
- Đồng hồ so.
- Pan me, thớc cặp.
b) Vật t:
- Giẻ sạch.
- Giấy nhám.
- Nhiên liệu rửa, dầu bôi trơn.

Trục tay lái Đòn quay đứng
Hộp tay lái Vạch dấu
Đòn quay đứng Cảo tháo Hộp tay lái
Trục vành răng
23
4. Tháo trục tay lái và ống trục tay lái
- Vạch dấu giữa trục tay lái và đầu trục vít của hộp tay lái (hình. 2-4a).
- Tháo các đầu nối, dây dẫn bắt với trục tay lái.
- Tháo đai ốc hãm đầu trục vít.
- Tháo các đai ốc hãm ống trục tay lái và các cần điều khiển còi, đèn (nếu có).
- Lấy trục và ống trục tay lái ra ngoài.
B. Quy trình tháo
5.Tháo hộp tay lái ra khỏi ô tô
- Xả dầu hộp tay lái.
- Vạch dấu giữa đòn quay đứng và đầu trục vành răng (hình. 2-4b).
- Tháo đai ốc hãm và dùng cảo tháo đòn quay đứng (hình. 2-4c).
- Tháo các bulông hãm hộp tay lái.
- Tháo hộp tay lái ra ngoài.
6. Tháo bơm trợ lực lái và bộ trợ lực lái (nếu có)
7. Làm sạch chi tiết và kiểm tra
- Làm sạch chi tiết.
- Kiểm tra các chi tiết.
C. Quy trình lắp
Ngợc lại quy trình tháo (sau khi sửa chữa và thay thế các chi tiết h hỏng)
Các chú ý
- Kê kích và chèn lốp xe an toàn khi làm việc dới gầm xe.
- Thay dầu đúng loại và tra mỡ bôi trơn các chi tiết: ổ bi, then hoa và bánh vít.
- Thay thế các chi tiết theo định kỳ bảo dỡng.
- Lắp đúng vị trí dấu của các chi tiết của cơ cấu lái.
- Điều chỉnh cơ cấu lái.

Nắp bên
ổ bi
Vít điều chỉnh
Trục và vành răng
25