TÍN HIỆU THẨM MỸ TRONG “MÀU THỜI GIAN” CỦA ĐOÀN PHÚ TỨ
KIM BÀI
Trong bài cảm nhận về “Màu thời gian” của Đoàn Phú Tứ, Văn Giá đã mở đầu
bằng một câu: “Màu thời gian, ngoài Hoài Thanh- Hoài Chân ra, cho đến nay
cũng chưa có ai dám viết lời bình về nó.” Nguyễn Sơn cho rằng đó là một bài
thơ "không hiểu nổi", "nó thanh thoát, nó lâng lâng, như khi nhìn áng mây trôi, khi
ngắm dòng nước chảy… nó lung linh như một khúc nhạc thiều , nó chập chờn
như một bóng Liêu Trai!" Nói như vậy để thấy được rằng, từ khi bài thơ này ra
đời, mọi người đều công nhận bài thơ hay, nhưng hay như thế nào thì không
dễ gì nói ra được, người đọc có cảm giác, linh cảm về những điều thầm kín
nhà thơ diễn tả nhưng không gọi được tên nó ra là gì? “Màu thời gian” là bài
thơ tiêu biểu mở đầu cho thơ tượng trưng hiện đại Việt Nam. Do đó “Màu thời
gian” có sức khơi gợi người đọc khát vọng kiếm tìm sự bí ẩn của thế giơi tâm
linh, thế giới con người đằng sau mỗi lời thơ, hình ảnh và từ ngữ. Nói cách
khác, một bài thơ mà không ai dám tự cho mình là đã hiểu, cả Hoài Thanh và
Hoài Chân cũng phải hạ bằng một câu "Trong thơ ta, có lẽ không có bài nào
khác tinh tế và kín đáo như thế" thì chúng ta chỉ nên cảm nó mà thôi. Ở đây,
tôi mạo muội bày tỏ “cảm” của mình qua mảng tín hiệu thẩm mỹ có trong
chính bài thơ này.
Trước hết chúng ta cùng tìm hiểu tín hiệu thẩm mỹ là gì?
Theo Đỗ Hữu Châu thì "Với tư cách là thể chất của tác phẩm văn học, ngôn
ngữ văn học có thể được coi là một hệ thống tín hiệu bao gồm các tín hiệu
thông thường và các tín hiệu thẩm mỹ. Tín hiệu thẩm mỹ phân biệt với các tín
hiệu ngôn ngữ tự nhiên ở chỗ ý nghĩa của nó không bao giờ chỉ dừng lại ở
phạm vi tái tạo hiện thực mà phải là một tư tưởng, một ý nghĩ nào đó của
người nghệ sĩ." Hay như Nguyễn Thị Xuân Yến thì cho rằng: Hệ thống tín hiệu
được nhà văn, nhà thơ dùng để tạo nên hình thức cho tác phẩm của mình. Với
văn học, mã là ngôn ngữ. Ngôn ngữ đích thực của văn học là tín hiệu thẩm
mỹ. Vậy những điều kiện để khẳng định đâu là một tín hiệu thẩm mỹ gồm:
thứ nhất tín hiệu đó mang một giá trị biểu trưng hay ý đồ sáng tạo của người
nghệ sĩ. Thứ hai, tín hiệu đó phải tồn tại trong một hệ thống

lại nét thần của cảnh, khí trời hương gió, tiếng chim quyện hòa, bịn rịn. Trời
trong cảnh tĩnh mà không thấy lạnh. Sự gắn kết tuyệt diệu của cảnh sắc thiên
nhiên tạo vật tạo nên "hương ấm". Lòng người thêm xốn xang, lưu luyến.
Những chữ "dìu", "vương", "thoảng" buông ra thật nhẹ, thật êm mà chát chúa
rồi lòng tha thiết, lan tỏa. Cái tình xuân của tác giả ở đây tinh tế mà kín đáo.
Tình gửi trong tiếng chim, trong hơi gió, trong mùi hương tạo được dư âm
vang vọng trong lòng người. Ngẫm kỹ, điệu thơ như ru hời khoan nhặt, như
vỗ về lưu luyến Với những câu thơ như thế này, Đoàn Phú Tứ đã chạm tới
cái "rung động siêu việt, trong trẻo và nhẹ nhàng".
Khổ thứ hai là hồi ức quá khứ
Ngàn xưa không lạnh nữa, Tần Phi
Ta lặng dâng nàng
Trời mây phảng phất nhuốm thời gian
Tác giả dừng lại ở câu chuyện nàng Tần Phi. Cũng khó có thể hiểu "nàng" mà
"ta lặng dâng" ở đây là ai? Tần Phi hay một người nào khác. Người xưa,
chuyện cũ chỉ khiến cho lòng "ta" thêm u buồn, hồn "ta" thêm trống trải. Thời
gian xưa trở về phủ đầy trong tâm trạng. Nỗi lòng man mác, day dứt của thi
nhân gói trọn trong từ "nhuốm". Theo Hoài Thanh – Hoài Chân chữ “nhuốm”
tạo tâm trạng nhẹ nhàng, không nặng nề như từ “nhuộm”. Hình ảnh ở câu thứ
ba chỉ hồn của nhà thơ. Nhà thơ muốn nói dâng hồn mình cho người yêu nhưng
không nói được vì nói như thế sẽ sỗ sàng, bởi tình yêu ở đây chưa từng được san
sẻ.
Chính tâm trạng này mà tác giả đã cảm nhận được hương sắc của thời gian
Màu thời gian xanh xanh
Màu thời gian tím ngát
Hương thời gian không nồng
Hương thời gian xanh xanh
Nếu như Xuân Diệu cảm nhận được từng bước đi của thời gian để khát khao
sống trọn vẹn thì Đoàn Phú Tứ tìm ở thời gian những sắc màu, những hương
vị vọng về từ những câu chuyện xưa cũ.Trong quan niệm của người Pháp, thời

Tình một thuở còn vương
Hương thời gian thanh thanh
Màu thời gian tím ngát
Nói “duyên trăm năm đứt đoạn” chủ yếu nói về sự đổi thay của hoàn cảnh,
sự biến hoá của đời người. Nói "tình một thủa còn hương" là nói tới sự bền vững,
thuỷ chung của tình cảm con người. Và tình cảm của con người chính là sắc màu
đẹp nhất, hương thơm thanh khiết nhất của thời gian.
Vậy qua việc phân tích trên, “Màu thời gian” có những tín hiệu
thẩm mỹ nổi bật sau đây:
Thanh điệu trong toàn bộ bài thơ chủ đạo là thanh bằng, chiếm 2/3 số
lượng trong bài; dòng thơ có kết thúc thanh bằng là 14/18. Đặc trưng trên
không chỉ tạo cảm không gian cho bài thơ: dàn trải, mênh mang, nhẹ nhàng
mà còn là yếu tố tạo nên tính nhạc cho bài thơ.
Tính từ chỉ màu sắc, âm thanh trong bài thơ đều gợi sự tươi sáng, nhẹ
nhàng, bàng bạc: thanh, xanh, ấm, tím ngát, không lạnh, không nồng, thanh
thanh…
Hình ảnh ước lệ tượng trưng và những tích cổ tạo bài thơ một vỏ bọc
khó hiểu và càng trở nên tinh tế.
Tổ chức những câu thơ lặp, gồm lặp toàn phần và lặp lại cấu trúc:
Màu
thời gian không xanh/ Màu thời gian tím ngát/ Hương thời gian không nồng/
Hương thời gian thanh thanh
…
Hương thời gian thanh thanh/ Màu thời gian
tím ngát.

Bên cạnh đó còn có một số câu thơ đang đối với nhau như những câu
thơ biền ngẫu:
Tóc mây một món chiếc dao vàng/ Nghìn trùng e lệ phụng
Quân Vương/ Trăm năm tình cũ lìa không hận/ Thà nép mày hoa thiếp phụ