ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Trần Thị Thái
MỘT SỐ TÍN HIỆU THẨM MỸ TRONG
THƠ TỐ HỮU

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH NGÔN NGỮ HỌC
Hà Nội - 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trần Thị Thái

PHẦN MỞ ĐẦU 5
1. Lý do chọn đề tài 5
2. Lịch sử vấn đề 7
2.1. Tác phẩm của Tố Hữu trước năm 1945 7
2.2.Tác phẩm của Tố Hữu từ năm 1945 đến nay 7
3. Mục đích nghiên cứu 10
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10
5. Nhiệm vụ nghiên cứu 10
6. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11
7. Cấu trúc của luận văn 11
Chương 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT 12
1. 1 Khái niệm về tín hiệu thẩm mĩ 12
1.1.1 Tín hiệu 12
1.1.2 Tín hiệu ngôn ngữ 16
1.3.3 Tín hiệu thẩm mĩ 19
1.1.4 Mối quan hệ giữa Tín hiệu, Tín hiệu ngôn ngữ và Tín hiệu thẩm mỹ . 22
1. 2 Những đặc tính của tín hiệu thẩm mỹ. 24
1.2.1. Đặc tính cấp độ. 24
1.2.2 Đặc tính tác động 25
1.2.3 Đặc tính biểu hiện 26
1.2.4 Đặc tính biểu cảm (bộc lộ) 28
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

2
1.2.5 Tính biểu trưng 29
1.2.6 Tính truyền thống và cách tân 30
1.2.7 Tính hệ thống 31
1.2.8 Tính đẳng cấu 33
1.2.9 Tính trừu tượng và tính cụ thể 35
1. 3 Tín hiệu thẩm mỹ và ngôn ngữ văn chương 38

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tín hiệu thẩm mỹ là một khái niệm có liên quan đến lý thuyết tín hiệu học
nói chung, lý thuyết ngôn ngữ học nói riêng, đặc biệt là những tín hiệu thẩm mỹ
có trong các tác phẩm văn chương. Một tín hiệu thẩm mỹ khi đi vào thế giới thơ
ca nghệ thuật đã được chuyển hoá thành một tín hiệu nghệ thuật, tín hiệu thẩm
mỹ ngôn ngữ hay còn là tín hiệu văn chương.
Đứng về phương diện tác giả, tác phẩm, chúng ta đều biết Tố Hữu (1920-
2002) là một trong những nhà thơ lớn của thơ ca Việt Nam hiện đại. Các tác
phẩm chính của ông là Từ ấy (1946), Việt Bắc (1954), Gió lộng (1961), Ra trận
(1962- 1971), Máu và hoa (1977), Một tiếng đờn (1992), Ta với ta (1999).
Trong khuôn khổ một luận văn cao học, chúng tôi chỉ chọn một vấn đề
trong số rất nhiều vấn đề của sự nghiệp thơ ca Tố Hữu, đó là tìm hiểu hình
tượng nghệ thuật được thể hiện qua các tín hiệu thẩm mỹ "Bác Hồ" và "Anh bộ
đội" trong thơ ông. Chúng tôi sẽ tìm hiểu vấn đề trên dưới bình diện ngôn ngữ
học. Việc áp dụng thành tựu ngôn ngữ học nói chung, tín hiệu học nói riêng, vào
đề tài này hy vọng sẽ đem lại những kết quả thú vị, góp phần làm rõ bức chân
dung tinh thần của nhà thơ Tố Hữu. Đồng thời, chúng ta cũng có thêm cơ sở để
khẳng định phương pháp đi đến với đặc trưng ngôn ngữ văn học là phải đi từ hệ
thống các đơn vị ngôn ngữ có liên quan chặt chẽ với việc nghiên cứu nội dung
tín hiệu ngôn ngữ thẩm mĩ trong văn học Vấn đề tín hiệu thẩm mĩ được nghiên
cứu thấu đáo chắc chắn sẽ là tiền đề giúp các nhà nghiên cứu tiếp tục soi chiếu
vào các hiện tượng văn học khác.
Thêm nữa, Tố Hữu là một tác gia có nhiều tác phẩm được đưa vào giảng
dạy trong chương trình phổ thông. Vì vậy đề tài luận văn có ý nghĩa thực tiễn to
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

6
lớn và rất hữu ích đối với việc dạy và học của giáo viên và học sinh trong nhà
trường.

- Vận dụng những thành tựu về lý luận của ngôn ngữ học truyền thống và
ngôn ngữ học hiện đại, nhất là ngữ dụng học kết hợp với lý thuyết tín hiệu
thẩm mỹ, lý luận văn học, thi pháp học nhằm tiếp cận và luận giải vấn đề được
nghiên cứu.
- Vận dụng các phương pháp, thủ pháp nghiên cứu ngôn ngữ học đặc thù:
Thống kê, phân loại, phân tích diễn ngôn, phân tích ý nghĩa của từ trong ngữ
cảnh được sử dụng theo lý thuyết ngữ dụng học.
Trên cơ sở đó luận văn đã phân tích các tín hiệu thẩm mỹ "Bác Hồ" và
"Anh bộ đội" trong toàn bộ các tập thơ của Tố Hữu.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành
ba chương:
Chương 1: Những tiền đề lý thuyết
Chương 2: Tín hiệu thẩm mỹ biểu đạt hình tượng “Bác Hồ” trong thơ Tố
Hữu.
Chương 3: Tín hiệu thẩm mỹ biểu đạt hình tượng “Anh bộ đội” trong thơ
Tố Hữu
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

8

Chương 1
NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT

1. 1 Khái niệm về tín hiệu thẩm mĩ
1.1.1 Tín hiệu
- TH là một yếu tố vật chất kích thích vào giác quan con người, làm cho người

khăng khít với nhau, cái này là tiền đề, cơ sở cho sự xuất hiện của cái kia.
Khi đi vào thế giới nghệ thuật, các TH thông thường sẽ chuyển hoá thành
THTM, mang những đặc thù nghệ thuật. THNN được coi là TH nguyên cấp còn
THTM là hệ thống TH thứ cấp, mà hệ thống thứ nhất sẽ được làm cái biểu đạt
cho hệ thống TH thứ hai. Trong đó, THNN là chất liệu của văn học, còn THTM
là phương tiện của văn học.
Khái niệm THTM bản thân đã bao hàm khái niệm TH và THNN. Tuy
nhiên, có sự khác biệt nhau ở chỗ nếu TH và THNN là khái niệm quan hệ thì
THTM vừa là khái niệm quan hệ vừa là khái niệm tự thân bởi bản thân nó đã
mang tính thẩm mỹ và khác THTM ở tính có lý do. Nếu như mối quan hệ giữa
hai mặt âm – nghĩa của THNN là hoàn toàn võ đoán, mang tính quy ước thì
THTM phải là những quan hệ có thể lý giải được.
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

10
1. 2 Những đặc tính của tín hiệu thẩm mỹ.
+ Đặc tính cấp độ
+Đặc tính tác động
+ Đặc tính biểu hiện
+Đặc tính biểu cảm
+Đặc tính biểu trưng
+Tính truyền thống và cách tân
+Tính hệ thống
+Tính đẳng cấu
+Tính trừu tượng và cụ thể
.


Hồ Chí Minh
18
8,1
4
Bác Hồ
17
7,7
5
Cụ Hồ
9
4,0
6
Ái Quốc
2
0,9
7
Ông cụ
2
0,9
8
Cụ
1
0,4
9
Cha
2
0,9
10
Người cha
1

+ Bác là một con người giản dị và gần gũi
+ Bác giống như những ông tiên, ông bụt trong câu chuyện cổ tích
+ Bác là một nhà thơ
+ Bác là một vị tướng lớn
2.3 Các biến thể của THHT "Bác"
2.3.1 Biến thể từ vựng của THHT "Bác"
- Biến thể là các tên riêng để gọi Bác: Người, Hồ Chí Minh, Bác Hồ, cụ Hồ, Ái
Quốc,
- Biến thể là các từ thân tộc dùng để xưng hô khi nói về Bác: ông Cụ, Cụ,
Cha, người Cha, Anh, Già Thu, Người thủy thủ, Người lính già.
-Biến thể là các THTM có ý nghĩa chỉ nguồn sáng được ví với Bác: cây hải
đăng, ngọn cờ, ngọn đuốc, mặt trời, sao Hỏa, sao Kim
2.3.2. Biến thể kết hợp của các THTM chỉ Bác
2.3.2.1. Các tín hiệu là danh từ / danh ngữ:
Chúng tôi chia các loại danh từ/ danh ngữ này làm hai nhóm
- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Nhóm này bao gồm các từ ngữ chỉ bộ
phận cơ thể người xuất hiện trong sự kết hợp với các THTM chỉ Bác Hồ: Mái tóc
Bác, bàn tay Bác, má Bác, chòm râu Bác, trán Bác, bóng Bác, chân Người Và
những TH là các từ ngữ chỉ những sự vật, hiện tượng liên quan đến cuộc sống
sinh hoạt và hoạt động của Người: nhà gác đơn sơ, giường mây chiếu cói, tủ
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

13
nhỏ, áo sờn, máy chữ, đôi dép mòn quai gót, chồng thư xem dở cho đến vườn
rau, lối sỏi quen, rèm cửa, ánh đèn, hàng rào râm bụt, hồ cá
Nhóm danh từ/ danh ngữ mang nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng: Dựa vào tư
liệu thống kê, chúng tôi thấy trong thơ Tố Hữu có xuất hiện những TH mang ý
nghĩa chỉ các hiện tượng thuộc lĩnh vực tinh thần và những TH vốn có nghiã đen
chỉ bộ phận thân thể nhưng đã có sự chuyển nghĩa chỉ đời sống tâm hồn con
người.

+ Không gian nơi đất khách quê người
+ Không gian của ngày đầu kháng chiến
2.3.3.3 TH chỉ người và các tổ chức cách mạng trong và ngoài nước
Đó là những BTQH chỉ trang phục và các vật dụng của Bác góp phần biểu
hiện vẻ đẹp giản dị mà thanh cao của Người. Bên cạnh đó, còn có nhóm từ cảm
thán biểu hiện những trạng thái cảm xúc, tâm lý của nhà thơ, của nhân dân Việt
Nam đối với Bác.
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

15
Chương 3
TÍN HIỆU THẨM MỸ BIỂU ĐẠT HÌNH TƯỢNG "ANH BỘ
ĐỘI" TRONG THƠ TỐ HỮU

3.1. Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ “Anh bộ đội”
Bảng 3. 1: Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ “Anh bộ
đội”
STT Từ

0,66
Tổng

150
100

Trong số các đơn vị từ vựng đó, chúng tôi lựa chọn TH Anh bộ đội là
THTM- HT. Mặc dù đây là từ có tỉ lệ xuất hiện không cao nhưng nó có khả
năng khái quát và khả năng hoạt động, bộc lộ nghĩa vượt trội hơn so với các từ
còn lại.
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

16
3. 2 Tín hiệu thẩm mỹ hằng thể "Anh bộ đội"
- “Anh bộ đội” hiện lên trong thơ Tố Hữu với những phẩm chất:
+ Quyết tâm chiến đấu giải phóng dân tộc
+ Tinh thần đoàn kết, gan góc, dũng cảm vượt qua mọi gian khổ hy sinh để hoàn
thành xuất sắc nhiệm vụ.
+ Lối sống giản dị, lạc quan, yêu đời
3. 3 Các biến thể của THHT “Anh bộ đội”
3.3.1 Biến thể từ vựng của THHT "Anh bộ đội"
3.3.1.1 Biến thể từ vựng về “Anh bộ đội” trong thơ Tố Hữu thời kỳ kháng chiến
chống Pháp.
3.3.1.2 Biến thể từ vựng về "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu thời kỳ chống Mỹ
3.3.1.3 Biến thể từ vựng về "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu thời kỳ kháng chiến
chống Pháp và chống Mỹ
3.3.2 Biến thể kết hợp của các THTM chỉ “Anh bộ đội”
3.3.2.1 Các TH là danh từ/ danh ngữ
- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Nhóm này bao gồm các TH là các từ ngữ
chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện trong sự kết hợp với các THTM chỉ "Anh bộ

Có những TH thời gian chỉ một thời điểm cụ thể gắn với sinh hoạt của
Người lính: đêm nay: 2 lần, trưa nay: 3 lần, đêm này, hôm nay, sáng nay, sáng
xuân nay, ngày đêm chiến trường, hôm qua, đêm ngày, năm canh, biết bao đêm,
một hôm nào đó, buổi đầu, nghìn năm sau, một sáng mùa thu, phút cuối cùng,
mấy dặm đường. Nhưng có khi là một thời điểm vĩnh hằng như một lời khẳng
định: muôn triệu, muôn vạn lần
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

18
Cũng có những TH chỉ thời điểm xác thực nhưng lại mang tính chất phiếm
chỉ, tượng trưng cho hiện tại và tương lai: ngày mai, lát nữa, một hôm nào đó,
nghìn năm sau, năm mới
Một số TH chỉ thời gian có ý nghĩa biểu trưng lớn xuất hiện trong những
ngữ cảnh thể hiện những mốc quan trọng trong cuộc kháng chiến của dân tộc:
Ngày Huế đổ máu, chín năm kháng chiến, kháng chiến ba ngàn ngày, 56 ngày
đêm khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt
3.3.3.2 TH chỉ không gian
Không gian tiêu biểu trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ
+Không gian núi rừng Tây Bắc
+Không gian miền Bắc
+Không gian miền Nam
3.3.3.3 TH chỉ người
3.3.3.4 Tín hiệu chỉ trang phục và vật dụng của "anh bộ đội"


Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

20

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Phạm Thị Kim Anh (2005), Tín hiệu thẩm mỹ thuộc trường nghĩa “cây” trong
thơ Việt Nam, Luận án tiến sĩ, ĐHSP Hà Nội.
2.Nguyễn Tuấn Anh (2001), Văn học Việt Nam hiện đại, nhận thức và thẩm
định, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
3. Nguyễn Phan Cảnh (2001), Ngôn ngữ thơ, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
4. Đỗ Hữu Châu (1974), Trường từ vựng- ngữ nghĩa và việc dùng từ ngữ trong
tác phẩm nghệ thuật, Tạp chí ngôn ngữ, số 3.
5. Đỗ Hữu Châu (1998), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
6. Đỗ Hữu Châu (2005- t1) Đỗ Hữu Châu- Tuyển tập- NXBGD.
7. Đỗ Hữu Châu (2005- t2) Đỗ Hữu Châu- Tuyển tập- NXBGD
8.Đỗ Hữu Châu (1990), Những luận điểm về cách tiếp cận ngôn ngữ học các sự
kiện văn học, Tạp chí ngôn ngữ, số 10.
9.Hữu Đạt (2001) Phong cách học Tiếng Việt hiện đại, Nxb Đại học Quốc gia
Hà Nội.
10. Phan Cự Đệ (1961), Văn học Việt Nam 1930 – 1945, tập II, Nxb Giáo dục,
Hà Nội.
11. Nguyễn Đăng Điệp (2002), Giọng điệu thơ trữ tình, Nxb Văn học, Hà Nội
12. Hà Minh Đức (1979), Giới thiệu Tố Hữu - tác phẩm, Nxb Văn học, Hà Nội.
13. Hà Minh Đức (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Văn học, Hà Nội
14. Hà Minh Đức (1999), Lời giới thiệu tập thơ Ta với ta, Nxb Văn học, Hà Nội.
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

21

Hà Nội.
30. Đinh Trọng Lạc (1994), 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng Việt, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.
31. Nguyễn Lai (1983), Từ một luận điểm của Mác suy nghĩ về bản chất tín hiệu
của ngôn ngữ, Tạp chí ngôn ngữ, số 2.
32. Nguyễn Lai (1996), Tìm hiểu sự chuyển hóa từ mã ngôn ngữ sang mã hình
tượng, Tạp chí ngôn ngữ, số 3.
33. Nguyễn Lai (19960), Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
34. Phong Lan, Mai Hương (2001), Tố Hữu – về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
35.Nguyễn Văn Long (1996), Tố Hữu, thơ và cách mạng, Nxb Hội nhà văn, Hà
Nội.
36.Nguyễn Văn Long (1996), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.
37. Đặng Thai Mai (1959), Lời giới thiệu tập thơ “Từ ấy”, Nxb Văn học, Hà
Nội.
38. Đặng Thai Mai (1965), Trên đường học tập và nghiên cứu, Tập II, Nxb Văn
học, Hà Nội.
39. Trương Thị Nhàn (1995) Sự biểu đạt bằng ngôn ngữ các tín hiệu thẩm mỹ –
không gian trong ca dao (luận án tiến sĩ).
Trần Thị Thái Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu

23
40.Hoàng Kim Ngọc (2004), So sánh và ẩn dụ trong ca dao trữ tình của người
Việt (từ góc nhìn ngôn ngữ và văn hóa học), Luận án Tiến sĩ Ngữ văn, viện
KHXHVN.
41.Nguyễn Thiện Giáp (1998), Từ vựng học tiếng Việt, Nxb Giáo dục, Hà Nội
42. Hoàng Phê (1994), Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học, Nxb Giáo
dục, Hà Nội.

58. Hoàng Trinh (1992) Từ ký hiệu học đến thi pháp học, NXB KHXH, Hà Nội.
59.Chế Lan Viên (1964), Lời nói đầu tuyển thơ Tố Hữu trong Tố Hữu về tác gia
và tác phẩm, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
60.Nguyễn Huệ Yên (2008) Ẩn dụ tu từ trong thơ Tố Hữu, Luận văn thạc sĩ ngôn
ngữ học, Thái Nguyên.
61. Phạm Thu Yến (1999), Những thế giới nghệ thuật ca dao, Nxb Giáo dục, Hà
Nội.
62. Aristotle (1999), Nghệ thuật thơ ca, Nxb Văn học, Hà Nội.
63. Roman Jakobson (2001) Ngôn ngữ học và thi học, Tạp chí Ngôn ngữ, số 14.
64. Sausure F.D (1973), Giáo trình ngôn ngữ học đại cương, NXB Khoa học xã
hội, Hà Nội.