Hoạt động thi hành án dân sự: Sự hình thành, thực trạng và giải pháp đổi
mới
Nghị quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, Ban chấp hành Trung ương
Đảng (khóa IX) về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020 đã chỉ rõ: "Xây dựng cơ
chế bảo đảm mọi bản án của toà án có hiệu lực pháp luật phải được thi hành. Chuẩn bị các
điều kiện về cán bộ, cơ sở vật chất để thực hiện việc chuyển giao tổ chức và công tác thi
hành án cho Bộ Tư pháp". Trên cơ sở quá trình phát triển hoạt động thi hành án dân sự ở
nước ta, tác giả bài viết dưới đây đề cập đến thực trạng và nêu ra một số giải pháp đổi mới
nhằm góp phần thực hiện Nghị quyết 49 và nâng cao hiệu quả hoạt động thi hành án, phát
triển đội ngũ chấp hành viên thi hành án dân sự ở nước ta hiện nay.

Thừa phát lại và Ban tư pháp xã, phường làm nhiệm vụ thi hành án dân sự Sau
cách mạng tháng 8 năm 1945, ở miền Bắc, nhiệm vụ thi hành án vẫn được giao cho Thừa phát lại là một
chức danh tư pháp của chế độ cũ thực hiện. Ngoài ra, theo Sắc lệnh số 13 ngày 24/01/1946 của Chủ tịch
Chính phủ lâm thời Việt Nam dân chủ cộng hoà, Ban tư pháp xã, phường có quyền "hoà giải tất cả các
việc dân sự và thương sự..., phạt các việc vi cảnh..., thi hành các mệnh lệnh của thẩm phán cấp trên" (Điều 3
của Sắc lệnh). ở miền Nam, hoạt động thi hành án nói chung đều do Thừa phát lại đảm nhiệm. Thừa phát
lại do Tổng trưởng Bộ Tư pháp của chế độ Việt Nam cộng hoà bổ nhiệm, thực hiện nhiệm vụ thi hành án
trong phạm vi quản hạt của Toà sơ thẩm mà Thừa phát lại có trụ sở.
Toà án cấp huyện đảm nhận việc thi hành án
Đến năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ban hành Sắc lệnh số 85/SL ngày 22/5/1950 quy định thẩm
phán huyện dưới sự kiểm sát của biện lý có nhiệm vụ đem chấp hành các án hình về khoản bồi thường hay
bồi hoàn và các án hộ, mà chính toà án huyện hay toà án trên đã tuyên. Như vậy, theo quy định này, việc
thi hành án dân sự do Thừa phát lại và Ban Tư pháp xã thực hiện trước đây đã được chuyển giao cho thẩm
phán huyện, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chánh án.
Đó là sự thay đổi trong cơ chế thi hành án, từ cơ chế theo yêu cầu của bên được thi hành án sang cơ
chế toà án chủ động thi hành án. Sự thay đổi này là phù hợp với hoàn cảnh lịch sử cụ thể, phù hợp với
cơ chế tổ chức, quản lý xã hội của Nhà nước trong thời chiến. Tuy nhiên , quy định này chưa thể hiện
nhiệm vụ thi hành án độc lập mà vẫn chỉ coi thi hành án là một chức năng của thẩm phán. Điều này rất
khó cho công tác quy hoạch, đào tạo, chuyên nghiệp hóa đội ngũ cán bộ thi hành án.
Sự hình thành chức danh Chấp hành viên

Bộ Tư pháp quyết định theo đề nghị của chánh án Toà án nhân dân các địa phương.
Theo Quy chế chấp hành viên, ở Tòa án nhân dân tỉnh và Tòa án nhân dân huyện có chấp hành viên
trưởng và các chấp hành viên. Chánh án các toà án này có quyền ra các quyết định thi hành án; chấp hành
viên trưởng, chấp hành viên có quyền ra các quyết định cưỡng chế, thực hiện cơ chế kết hợp quyền tự định
đoạt của đương sự với sự chủ động thi hành án của cơ quan thi hành án và chấp hành viên.
Thực tế cho thấy, tuy Bộ Tư pháp được giao chức năng quản lý nhà nước công tác thi hành án,
song đội ngũ chấp hành viên vẫn thuộc biên chế của các toà án; chánh án là người trực tiếp chỉ đạo về
nghiệp vụ, mọi quyết định quan trọng trong thi hành án đều do chánh án quyết định. Chấp hành viên là
người được Nhà nước giao nhiệm vụ thi hành các bản án, quyết định của toà án nhưng thực tế chỉ là
người thừa hành sự chỉ đạo của chánh án mà không có quyền năng thực sự để đảm bảo thực thi nhiệm
vụ của mình. Công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, bổ nhiệm, tuyển dụng và các chính sách, chế độ
đối với đội ngũ cán bộ chấp hành viên chưa được quan tâm đúng mức, lại thường xuyên bị xáo trộn,
vừa thiếu về số lượng, vừa yếu về chất lượng; tình trạng tồn đọng án dân sự chưa được thi hành không
được khắc phục, trở thành mối quan tâm lớn của Đảng, Nhà nước và nhân dân.
Công tác quản lý thi hành án dân sự và trách nhiệm chấp hành viên
Trong bối cảnh đó, Quốc hội khoá IX đã ra Nghị quyết thực hiện việc chuyển công tác thi hành án dân
sự từ Toà án sang Chính phủ. Để thực hiện Nghị quyết của Quốc hội, ngày 21/4/1993, Uỷ ban Thường vụ
Quốc hội (khoá IX) đã thông qua Pháp lệnh Thi hành án dân sự (sửa đổi), có hiệu lực từ ngày 01/6/1993
(Pháp lệnh năm 1993). Trên cơ sở Pháp lệnh năm 1993, hệ thống các cơ quan thi hành án dân sự đã được
xây dựng trong cả nước; đội ngũ chấp hành viên đã được quy hoạch, kiện toàn, do Chính phủ thống nhất
quản lý; chấp hành viên trở thành một chức danh tư pháp độc lập, có địa vị pháp lý rõ ràng, theo nguyên
tắc: chỉ có chấp hành viên cơ quan thi hành án dân sự mới có thẩm quyền tổ chức việc thi hành án dân sự.
Về nhiệm vụ, quyền hạn, Pháp lệnh năm 1993 quy định chấp hành viên thực hiện những việc sau:
- Triệu tập đương sự, người có liên quan đến trụ sở cơ quan thi hành án hoặc UBND xã, phường, thị
trấn nơi thi hành án để thực hiện việc thi hành án.
- Quy định cho người phải thi hành án thời hạn không quá 30 ngày, kể từ ngày có quyết định thi hành
án để tự nguyện thi hành trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế;
- Áp dụng các biện pháp cưỡng chế;
- Yêu cầu chính quyền địa phương, cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang
nhân dân, cá nhân có liên quan cung cấp tài liệu để xác minh địa chỉ, tài sản của người phải thi hành án

bản án hình sự). Trong quá trình cải cách tư pháp, nhiệm vụ củng cố, phát triển đội ngũ chấp hành viên thi
hành án dân sự là nhiệm vụ quan trọng, luôn được sự quan tâm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước (Xem hộp 3).

Hộp 3. Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương (khóa VII) về xây dựng đội ngũ cán bộ làm
công tác thi hành án để hoàn thành tốt nhiệm vụ; Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương (khóa
VIII) về Chiến lược cán bộ, Nghị quyết số 49 - NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị, Ban chấp hành Trung
ương Đảng (khóa IX) về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.
Nghị quyết 49 chỉ rõ: ”chuẩn bị các điều kiện về cán bộ, cơ sở vật chất để thực hiện việc chuyển giao tổ chức và
công tác thi hành án cho Bộ Tư pháp, giúp Chính phủ thống nhất quản lý công tác thi hành án. Xác định rõ trách
nhiệm của ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn và của cơ quan chuyên môn của ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố
trong việc thi hành các hình phạt không phải là hình phạt tù để thực hiện nghiêm túc các bản án của toà án. Từng
bước thực hiện xã hội hoá và quy định những hình thức, thủ tục để giao cho tổ chức không phải là cơ quan nhà nước
thực hiện một số công việc thi hành án”.
Để thực hiện nhiệm vụ quan trọng nêu trên, trước mắt, cần thực hiện một số giải pháp sau:
1) Quốc hội sớm ban hành Bộ luật Thi hành án nhằm điều chỉnh toàn diện hoạt động của cơ quan
thi hành án, cơ quan quản lý thi hành án, xã hội hóa thi hành án, các điều kiện đảm bảo hoạt động thi
hành án; trách nhiệm bồi thường thiệt hại và xử lý vi phạm trong thi hành án. Thống nhất hoạt động
thi hành án về một đầu mối và xác định địa vị pháp lý đầy đủ của chấp hành viên là một chức danh tư
pháp độc lập trong hệ thống tố tụng, cụ thể là:
- Chấp hành viên là công chức nhà nước, có ngạch, bậc lương tương xứng với các ngạch công chức tư
pháp khác;
- Chấp hành viên được quản lý trên cơ sở pháp luật, thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo pháp luật, chịu
trách nhiệm trước pháp luật về việc thi hành án, được pháp luật bảo vệ trước mọi sự can thiệp, cản trở, gây
trở ngại hoạt động thi hành án;
- Mọi công dân đáp ứng được tiêu chuẩn chấp hành viên do pháp luật quy định đều có cơ hội
ngang nhau trong tuyển dụng để trở thành chấp hành viên, được bình đẳng về bổ nhiệm vào các
ngạch, bậc cao hơn nếu đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn của ngạch, bậc đó;
- Nhiệm vụ, quyền hạn của chấp hành viên phải được đảm bảo để họ có thể thi hành được đúng, kịp
thời nội dung bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
2) Thống nhất mô hình tổ chức, cơ chế quản lý, cơ chế thi hành án và bảo vệ thi hành án. Đây là những