CHỦ ĐỀ 5: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến mức chết
I. Khái niệm mức chết và các chỉ tiêu đánh giá mức chết:
a, Khái niệm
Chết là sự mất đi vĩnh viễn tất cả những biểu hiện của sự sống tại một thời điểm nhất
định mà không còn khả năng phục hồi lại được sau khi có sự kiện sống.
Mức chết là sự biểu thị mức độ chết của con người xảy ra trong một khoảng thời gian nào
đó.
Phân loại :
+ chết bào thai: là sự kiện xảy ra trong thời kì mang thai
+ chết chu sinh: là tất cả những trường hợp chết xảy ra trong tuần đầu (7 ngày) của cuộc
đời sau khi có sự kiện sinh-sống
+ chết sơ sinh: là tất cả những trường hợp chết xảy ra trong tháng đầu tiên(28 ngày cho
tới 2 tháng) của cuộc đời sau khi sinh-sống.
+ chết trẻ em(0-1 tuổi) hay dưới 1 tuổi(< 12 tháng): là tất cả những trường hợp chết xảy
ra trong năm đầu tiên của cuộc đời sau khi có sự kiện sinh-sống.
b, Các chỉ tiêu đo lường mức chết:
- tỷ suất chết thô: CDR
+ phản ánh mức chết của dân số nói chung xảy ra trong 1 năm nào đó là nhiều hay ít.
+ Được xác định bằng cách lấy số nhười chết trong năm chia cho dân số trung bình năm
hoặc giữa năm và thường được biểu thị băng % hay ‰:
CDR = * K (K=100 hoặc 1000)
Trong đó : D là số ngưpừi chết trong năm.
P lá dân số trung bình trong năm hoặc giữa năm.
- tỷ suất chết đặc trưngtheo tuổi: ASDRx.
+ phản ánh mức chết của dân cư theo từng đồ tuổi hay nhóm tuổi khác nhau xảy ra trong
1 năm nào đó.
+ ASDRx = *K (K=100 hoặc 1000).
Trong đó: Dx là số bgười ở tuổi chết x trong năm.
Px là số lượng dân số tuổi x tính trung bình trong năm. hoặc giữa năm.
- Tỷ suất chết trẻ em 0-1 tuổi hay<12 tháng: IMR
+ phản ánh tần suất chết của số trẻ em mới sinh trong năm đầu tiên của cuộc đời.

nước phát triển đang trong quá trình tiếp tục nghiên cứu thành tựu mới.
b, Nguyên nhân và các yếu tố ảnh hưởng đến mức chết:
Các yếu tố tác động làm tăng mức chết:
+> Chiến tranh
Như chúng ta đã biết, chiến tranh là một hiện tượng chính trị-xã hội có tính chất lịch sử,
sự tiếp tục của chính trị bằng bạo lực giữa các tập đoàn xã hội trong một nước hoặc giữa
các nước hay liên minh các nước. Đặc trưng của chiến tranh là đấu tranh vũ trang có tổ
chức, theo những quy tắc nhất định và thường kết hợp với các hình thức đấu tranh khác
(chính trị, kinh tế, ngoại giao ).
Là nguyên nhân gây chết người hàng loạt trong 1 thời gian ngắn, nhất là trong các cuộc
chiến tranh sử dụng vũ khí hiện đại. Các cuộc chiến tranh xảy ra không chỉ gây nên tử
vong cho các nạn nhân quân đội mà còn mang lại nhiều thương cong và rủi ro về sự chết
chóc cho nhiều người khác.
Vd: - Thảm sát Mỹ Lai hay gọi là thảm sát Sơn Mỹ là một trong những tội ác của quân
đội Hoa Kỳ trong chiến tranh Việt Nam . Vụ thảm sát xảy ra vào ngày 16 tháng
3 năm 1968 tại thôn Mỹ Lai , làng Sơn Mỹ , huyện Sơn Tịnh , tỉnh Quảng Ngãi khiến 504
dân thường chết trong đó chủ yếu là phụ nữ và trẻ em.
- Trong chiến tranh chống Mỹ có trên 2 triệu người Việt thương vong.
- Trong cuộc chiến tranh thế giới thế giới thứ nhất (1914-1918) có trên 39 triệu
người chết,bị thương và mất tích.
- Còn tính trong cuộc chiến tranh thế giới thứ 2 (1937-1945) có khoảng trên 73 triệu
người tử vong.
+> Mất mùa, nạn đói
Sự khắc nghiệt của khí hậu, thiên tai, sâu bệnh, là những nguyên nhân chính gây nên
mất mùa.
Mất mùa và nạn đói có thể gây nên tình trạng tử vong với số lượng lớn. Mất mùa  đói
kém  mức độ suy dinh dưỡng tăng  sức đề kháng của cơ thể giảm  khả năng mắc
bệnh cao  rủi ro về chết lớn ( nhất là người già và trẻ em). Đói kém dẫn đến tình trạng
thiếu dinh dưỡng và bệnh còi xương, chậm lớn làm thể chất và trí lực của con người giảm
đi, chất lượng dân số và nguồn nhân lực bị hạn chế, ảnh hưởng rất nhiều đến các quá

+> Dịch bệnh
Bệnh là những tổn thương thực thể hay cơ nang của một bộ phận hay nhiều bộ phận của
cơ thể ảnh hưởng đến sinh hoạt bình thường của con người, làm cho con người khó chịu
đau đớn.
Trước kia con người mắc những bệnh như phong, lao, đậu mùa, cúm, thường thì tỉ lệ tử
vong là rất cao, chúng ta có thể nhắc đến những đại dịch mà cả thế giới kinh hoàng,
chúng có sức lây lan và gây thiệt hại không kém gì chiến tranh.
Bệnh tật ảnh hưởng đến tử vong lâu dài và không thể thủ tiêu được.
Trong lịch sử loài người, các loại bệnh dịch đã giết chết hàng trăm triệu người như dịch
hạch, đậu mùa, cúm, AIDS,
Có thể nó,cả hiện tại và tương lai, bệnh tật vẫn là nguyên nhân chủ yếu, thường xuyên và
đáng lo ngại nhất đối với cuộc sống của xã hội loài người.
Vd : trong lịch sử, bệnh dịch hạch (còn gọi là ‘cái chết đen’) gây ra cái chết cho khoảng
75 triệu người vao thế kỷ 14. Dịch đậu mùa ở châu Mỹ giết chết 1,5 triệu người tính đến
năm 1900. Dịch cúm ở Tây Ban Nha làm hơn 50 triệu người chết vào nửa đầu thế kỷ 20.
Dịch AIDS, tính từ 1981 đến nay làm hơn 25 triệu người chết, năm 2005 là 2,3 triệu, năm
2011 là 1,7 triệu theo thống kê của WHO.
+> Các tai họa tự nhiên khác :
Động đất, núi lửa, giông bão, sóng thần, hạn hán, lũ lụt và nhiều thiên tai khác cũng là
nguyên nhân gây tử vong cao. Cùng với gia tăng dân số nhanh chóng và việc khai thác 1
cách bừa bãi, thiếu ý thức của con người đối với các nguồn tài nguyên thiên nhiên làm
cho môi trường sống bị ô nhiễm, cân bằng sinh thái bị phá vỡ sẽ gây ra nhiều hiểm hoạ
lớn cho con người.
Vd : - Trận động đất sóng thần ở Nhật Bản năm 2011 làm gần 16 nghìn người chết.
- Sóng thần ở Ấn Độ Dương 2004 làm 230 nghìn người thiệt mạng.
- Ở Việt Nam cũng xảy ra nhiều thiên tai, trung bình mỗi năm có 8-9 cơn bão, lũ lụt
gây nhiều thiệt hại về người.
- Ngôi làng “không có đàn ông” ở Việt Nam, làng chài Mỹ Tân, xã Bình Chánh,
huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi. 55 người đàn ông ra đi và không trở lại do bão.
+> Các nguyên nhân khác :

việc đẩy nhanh tiến bộ khoa học kĩ thuật trong lĩnh vực y tế đã góp phần đáng kể vào việc
khống chế và đẩy lùi nhiều căn bệnh hiểm nghèo, nhiều dịch bệnh nguy hiểm với tính
chất và quy mô rộng lớn, gây chết người hàng loạt
Alexander Fleming (6 tháng 8 năm 1881 – 11 tháng 3 năm 1955) là một bác sĩ, nhà sinh
học và đồng thời là một nhà dược lý học người Scotland. Ông được coi là người mở ra kỉ
nguyên sử dụng kháng sinh trong y học. Ông đã được trao Giải thưởng Nobel về y
học năm 1945 cùng với Ernst Boris Chain và Howard Walter Florey về việc tìm ra và
phân tách được penicilin – được coi là loại kháng sinh đầu tiên trong việc điều trị
những bệnh nhiễm trùng. Penicilin được xem là 1 trong 12 phát minh vĩ đại nhất thế kỷ
20.
Các phát hiện về bộ gen người cùng các hiểu biết về căn nguyên của gen và mối liên hệ
với bệnh tật giúp chúng ta có thể phòng ngừa được nhiều loại bệnh tật. Các thành tựu
trong nghiên cứu tế bào gốc đã được coi là bước đột phá của đầu thế kỷ 21. Giờ đây
chúng ta có thể tái tạo các tế bào gốc giống với tế bào phôi từ các tế bào da. Và có thể mô
phỏng vô số các loại bệnh của con người trong một chiếc bát thủy tinh nhỏ dùng để nuôi
vi khuẩn.
Các liệu pháp thuốc kéo dài sự sống cho bệnh nhân HIV. Vào năm 1996, một bệnh nhân
20 tuổi bị mắc bệnh AIDS chỉ có thể sống thêm 3-5 năm nữa nhưng hiện nay, nhờ kết
hợp các loại thuốc, anh ta vẫn có thể sống tới 69 tuổi. Nhờ có phát minh trong nghiên cứu
HIV, tỷ lệ tử vong do HIV đã giảm mạnh
+> Người xưa có câu “nhân sinh thất thập cổ lai hy” nghĩa là người sống đến ngoài 70
tuổi xưa nay hiếm. Tuy nhiên, giờ đây việc bảo đảm được môi trường sống trong lành,
chăm sóc sức khỏe, vệ sinh cá nhân tốt, giúp con người kéo dài được tuổi thọ khỏe
mạnh của con người, góp phần làm giảm mức chết. VD: Theo kết quả Bộ Y tế Việt
Nam đưa ra ngày 2 tháng 1 năm 2006, tuổi thọ trung bình của người Việt là 71,3 tuổi; so
với 65 tuổi vào năm 1998. Hiện nay dân Nhật bản sống lâu nhất. Trung bình tuổi thọ tại:
Các nước tiên tiến là 77-83 tuổi (thí dụ: Canada: 80.1 tuổi theo thống kê năm 2005)
Các nước chậm tiến là 35-60 tuổi (thí dụ: Mozambique: 40.3 tuổi theo thống kê năm
2005).
c, Sự khác biệt về mức chết

lớp dân cư nghèo, có địa vị xã hội thấp có mức tử vong cao hơn so với những người giàu
có. Do người có thu nhập cao có điều kiện sinh hoạt tốt, chế độ dinh dưỡng chăm sóc sức
khỏe tốt, khả năng tiếp cận với các dịch vụ y tế dễ dàng nên rủi ro về bệnh tật và tử vong
thấp hơn.
Tại các nước nghèo rất thiếu cán bộ y tế và viện phí rất cao nên nhiều người nghèo
không thể có điều kiện khám chữa bệnh. Vì vậy, vấn đề chăm sóc sức khỏe cho người
nghèo cần phải được quan tâm hơn.
- Theo tình trạng hôn nhân
Những người có gia đình có tỷ suất tử vong thấp hơn những người độc thân, goá bụ
hay li dị. Người có gia đình thường có cuộc sống ổn định, ăn uống sinh hoạt điều độ, sức
khoẻ, sức đề kháng và khả năng chống chọi với bệnh tất tốt hơn, ít bị stress và rủi ro về
tử vong thấp hơn.
- Theo địa vị xã hội và nghề nghiệp
Sự bất bình đẳng trước rủi ro về chết là rất lớn. Mức tử vong càng cao với tầng lớp xã
hội càng thấp. Trong diều kiện vệ sinh không khác nhau thì sự chênh lệch về mức chết
của các nhóm xã hội được quy cho những người khác biệt trong chế độ ăn uống.
Ngoài ra , sự khác biệt về mức chết theo dân tộc, tôn giáo, theo đặc trưng của người di
dân, theo các nguyên nhân gây tử vong,…cũng cần được quan tâm.
IV. Khuyến nghị của nhóm 1 về vấn đề dân số và phát triển
*Đối với thế giới
- Các nước,các khu vực,các dân tộc tăng cường hợp tác giao lưu,cùng phát triển có chính
sách ngoại giao ôn hòa,mềm mỏng tránh gây xung đột đặc biệt là xung đột quân sự.
- Ứng dụng khoan học kĩ thuật vào trồng trọt đảm bảo an ninh lương thực cho thế giới.
- Áp dụng tiến bộ y học vào điều chế các loại vacxin, thuốc ngăn ngừa các loại dịch bệnh
nguy hiểm.
- Khai thác hợp lý, có hiệu quả các nguồn tài nguyên thiên nhiên.
- Xây dựng môi trường sống trong lành,bền vững trên toàn thế giới.
*Đối với Việt Nam
- Nâng cao chất lượng dân số, nâng cao chất lượng cuộc sống của từng người, tùng gia
đình và toàn xã hội là mục tiêu ưu tiên.