Bài tập học kỳ - Luật So sánh
Đề bài 8: Sự tương đồng và khác biệt giữa cấu trúc nguồn luật trong dòng họ
Civil Law và dòng họ Common Law.
Dòng họ Common Law và Civil Law là hai dòng họ pháp luật lớn và điển hình
trên thế giới. Với những điểm đặc thù, tạo nên những "dòng họ" pháp luật, với những
đặc trưng pháp lý riêng. Sự quy định thành tố cấu thành của hai dòng họ này tương tự
nhau là: luật thành văn, án lệ, tiền lệ pháp, các học thuyết pháp luật, lẽ phải tự nhiên…
Mặc dù ngày nay pháp luật ở các nước thuộc hai dòng họ này cũng có nhiều thay đổi
theo hướng bổ khuyết những mặt hạn chế, tích hợp nhiều nội dung mới, nhưng về cơ
bản sự thay đổi ấy vẫn không làm mất đi những đặc thù riêng, triết lý riêng, từng tạo
nên "bản sắc" của hai dòng họ pháp luật này. Tuy vậy ta có thể nhận diện chúng qua
một điểm khác biệt rõ nét, đó là sự coi trọng Luật thành văn với tư cách là nguồn luật
chính của Civil Law trong khi Common Law lại thừa nhận và ưu tiên Án lệ là nguồn
luật chính của mình.
Có thể nói, các hệ thống pháp luật của hai dòng họ càng ngày càng có nhiều điểm
ảnh hưởng, học tập nhau, thể hiện rõ xu hướng hội tụ: Pháp luật của Scốt-len trước khi
nhập vào Anh đã từng theo mô hình pháp luật La Mã. Ngược lại, pháp luật bang
Québec (Canada) và bang Louisiane (Mỹ) theo truyền thống pháp luật La Mã nhưng đã
chịu ảnh hưởng rất lớn của hệ thống pháp luật Anh - Mỹ đang được sử dụng ở các bang
còn lại ở nước này.
Điểm tương đồng dễ nhận thấy nhất giữa hai dòng Civil Law và Common Law
chính là sự thừa nhận cả bốn thành tố: luật thành văn, án lệ (tiền lệ pháp), tập quán
pháp, lẽ phải tự nhiên, các học thuyết trong quá trình ngiên cứu pháp luật…
Sự tương đồng này xuất phát từ quá trình hình thành và phát triển pháp luật của
hai dòng họ đều dựa trên cơ sở lý luận pháp luật, pháp luật được xây dựng cùng quá
trình hình thành và phát triển các học thuyết nghiên cứu pháp luật (với dòng họ Civil
Law), hay qua thực tiễn xét xử với các vụ việc cụ thể (Common Law). Với cả hai dòng
họ pháp luật ra đời do sự nhu cầu thực tiễn. Cả hai dòng họ đều chịu sự ảnh hưởng từ
Luật La Mã, nên ở cả hai đều hình thành tư duy pháp lý từ rất sớm, điều đó giải thích
Hoàng Quốc Việt – DS33D013 Page 1
Bài tập học kỳ - Luật So sánh

cứu luật La Mã của trường phái pháp điểm hóa - trường phái các nhà pháp điển hiện
đại (Usus Modernus Pandectarium hay Pandectists) xuất hiện ở Đức thế kỷ 16.
Trường phái này không phát triển lý luận về pháp luật, cũng không tìm hiểu nội dung
mang tính lịch sử của Corpus Juris mà quan tâm đến việc làm thế nào để áp dụng các
quy phạm pháp luật trong thực tiễn, làm cho nó không mâu thuẫn với tập quán pháp ở
Đức. Sự thừa nhận luật thành văn với tư cách một nguồn luật chính trong dòng họ
Hoàng Quốc Việt – DS33D013 Page 3
Bài tập học kỳ - Luật So sánh
Civil Law xuất phát từ cuối thế kỷ XIX, với việc phục hồi pháp điển hoá. Việc pháp
điển hoá ở Pháp đã trở thành mẫu mực cho hệ thống pháp luật châu Âu lục địa (Tiêu
biểu là Bộ luật Napoleon 1804). Pháp điển hoá là kỹ thuật trình bày một cách có
phương pháp một pháp luật phù hợp với xã hội hiện đại, một pháp luật được toà án áp
dụng. Pháp điển hoá cũng bộc lộ những hậu quả tiêu cực, làm xuất hiện trường phái
luật học thực chứng. Chủ nghĩa luật học thực chứng phủ nhận vai trò của luật tự nhiên
và đánh giá quá cao vai trò của pháp điển hoá, cho rằng trong hệ thống pháp luật chỉ
có các văn bản pháp luật mới có thể được coi là nguồn luật.
Với Common Law theo chủ nghĩa kinh nghiệm (empiricism) hay lối suy luận
quy nạp đi từ trường hợp cá biệt đến cái tổng quát, nguyên tắc, án lệ lựa chọn là
nguồn chính. Điều này mang tới một dòng họ Common Law mở, gần gũi với đời sống
thực tế, tạo nên tính chủ động sáng tạo, mềm dẻo và linh hoạt trong tư duy pháp luật.
Án lệ xuất hiện ở Anh, năm 1154, Vua Henry II đã tạo ra một hệ thống luật chung và
sáng tạo ra một hệ thống tòa án thống nhất đầy quyền năng, ông đưa các thẩm phán từ
tòa án Hoàng gia đi khắp nơi trong nước và sưu tầm, chọn lọc cách thức giải quyết các
tranh chấp. Sau đó những thẩm phán này sẽ trở về thành Luân đôn và thảo luận về
những vụ tranh chấp đó với các thẩm phán khác. Những phán quyết này sẽ được ghi
lại và dần trở thành án lệ (precedent), hay theo Tiếng Latin là stare decisis. Theo đó,
khi xét xử thẩm phán sẽ chịu sự ràng buộc bởi những phán quyết đã có từ trước đó.
Thuật ngữ “Common Law” bắt đầu xuất hiện từ thời điểm đó. Như vậy trước khi Nghị
viện ra đời trong lịch sử pháp luật của Anh, Common Law đã được áp dụng trên toàn
bộ vương quốc trong vài thế kỉ.