Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
đặt vấn đề
Các nớc trên thế giới hiện nay đều không ngừng biến đổi và phát triển đặc biệt
là sự biến đổi và phát triển của chủ nghĩa t bản ngày nay.
Đặc trng nổi bật nhất của chủ nghĩa t bản ngày nay là sự phát triển nh vũ bão
của lực lợng sản xuất xã hội kéo theo đó là những biến đổi về quan hệ sản xuất và
kiến trúc thợng tầng bao gồm chính trị pháp luật, hình thái ý thức làm thay đổi gơng
mặt của toàn xã hội.
Bên cạnh đó trong hệ thống kinh tế thế giới t bản chủ nghĩa ngày nay cũng
không ngừng biến đổi với sự kinh tế của Nhà nớc t sản hiện đại.
Phải chăng chủ nghĩa t bản ngày nay đã có gơng mặt mới khác với chủ nghĩa t
bản cổ điển với những đặc trng cơ bản riêng. Vì muốn nghiên cứ vấn đề này nên tôi
đã chọn đề tài:
"Đặc trng cơ bản của chủ nghĩa t bản ngày nay"
Trong quá trình làm còn nhiều thiếu sót vì vậy mong đợc sự chỉ bảo tận tình và
hớng dẫn của thầy giáo.
1
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
Giải quyết vấn đề
A.CH NGHA T BN NGY NAY
1.Chủ nghĩa t bản ngày nay là giai đoạn hiện nay của chủ nghĩa t bản độc
quyền (chủ nghĩa t bản hiện đại) nằm trong phơng thức sản xuất t bản chủ nghĩa đ-
ợc phân tích kể từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến nay, chủ yếu từ những
năm cuối thế kỷ thứ XX
Dới sự tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, trong giai đoạn
này lực lợng sản xuất đã có bớc phát triển mạnh mẽ cả về tính chất lẫn trình độ, đã
làm cho quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa có sự biến đổi thích ứng.từ đó làm nảy
sinh những đặc điểm mới, đồng thời làm cho mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa t bản
càng trở nên gay gắt, tạo tiền đề vật chất cho sự phủ định nó.
Những biểu hiện mới của chủ nghĩa t bản độc quyền:
Tập trung sản xuất và hình thức độc quyền mới, sự xuất hiện của các công ty

Cơ sở vật chất kĩ thuật mới về chất đã có những tác động mới những mức độ và
phơng hớng khác nhau đến nền sản xuất t bản chủ nghĩa và thế giới.Trớc hết với t
liệu sản xuất hiện đại, phơng thức sản xuất sản phẩm tiên tiến, chủ nghĩa t bản đã
đat đợc năng suất lao động cao.Chỉ riêng trong hai thập kỉ 60 và 70 của thế kỉ XX,
loài ngời đã sản xuất đợc một khối lợng của cải vật chất công nghiệp bằng 270 năm
trớc.
Chính cơ sở vật chất kĩ thuật dựa trên những cơ sở của kinh tế trí thức là kết quả
của sự phát triển cả về trình độ và tính chất cuả lực lợng sản xuất lại mâu thuẫn với
quan hệ sản xuất t bản chủ nghĩa tạo nên những tiền đề vật chất của xã hội mới.
2. Sự biến đổi về cơ cấu lao động
Phân công lao động của loài ngời tiến thêm một bớc mới: do sự phát triển nh vũ
bão của khoa học công nghệ, mối liên hệ giữa các phân xởng, giữa các công đoạn
trong nội bộ xí nghiệp ngày càng mật thiết tinh vi hơn, hàng vạn công nhân, công
trình s các nhà khoa học phải hiệp đồng thống nhất, cùng nhau nỗ lực làm cho hoạt
đọng sản xuất ngày càng trôi chảy;phạm vi phân công hợp tác đã vợt xa quá trình
gia công trực tiếp đối tợng lao động trở thành quá trình toàn bộ bao gồm nghiên
cứu khoa học phát minh sáng chế.Đồng thời đòi hỏi ngày càng nhiều những xí
nghiệp khác nhau cung cấp các thiết bị,linh kiện nguyên liệu còn sản phẩm sản xuất
ra lại phải chuyển nhân đến những thị trờng có lợi ngày cãng xa hơn.Điều đó cho
thấy tích tụ và tập trung t bản càng lớn thì sản xuất t bản chủ nghĩa ngày càng nhiều.
Dới tác động củakhoa học công nghệ không chỉ sự phân công đợc tăng lên mà còn
nhiều phát minh mới xuất hiện
II. Sự biến đổi về quan hệ sản xuất
1. Sự biến đổi về hình thức sở hữu
a. Chủ sở hữu
Ngày nay không chỉ còn đơn thuần là chỉ có một chủ sở hữu trong một công ty,
xí nghiệp, mà là có nhiều chủ cùng sở hữu. Nền sản xuất của các nơc t bản ngày
càng đòi hỏi phải mở rộng quy mô vợt ra khỏi biên giới quốc gia. Qúa trình toàn
cầu hoá, quốc tế hoá đòi hỏi phải có một nguồn vốn khổng lồ, vợt khả năng của
từng công ty, tập đoàn. quá trình cổ phần hoá cùng với sự gia tăng tơng ứng của các

Trong điều kiện ngày nay nhiều vấn đề kinh tế đã vợt ra ngoài khả năng của các
công ty tập đoàn và nhiều tiềm năng nguồn lực đã đợc phát huy một cách có hiệu
quả trong giới hạn của chúng. Các tiềm năng ngồn lực đó chỉ phát huy đợc nếu có
một hình thức tổ chức cao hơn, ở tầm vĩ mô. Hoạt động của nó không chỉ có tác
động đến mỗi công ty tập đoàn mà tới cả tổng thể nền kinh tế -xã hội của một quốc
gia. Hình thức tổ chức này phải là chủ sở hữu vĩ mô, đợc gọi là chủ sở hữu nền kinh
tế quốc dân hay chủ sở hữu nhà nớc, mà đại diện của nó chính là nhà nớc t sản. ở
đây với chức năng, vai trò và nguồn lực của mình nhà nớc thực hiện sự quản lý điều
tiết không những toàn bộ nền sản xuất xã hội mà còn tác động điều tiết tới hoạt
động của các công ty xí nghiệp trong cả nớc. Một trong những thành công của nền
kinh tế Nhật Bản là có vai trò to lớn của chính phủ nhật nó đợc biểu hiện thông qua
những hoạt động một cách kiên quyết vào các đặc quyền của các chủ sở
hữukhác.Việc thực hiện sáp nhập hay đóng cửa các công ty, doanh nghiệp khi thấy
cần thiết do sự quyết định của chính phủ. Sự điều tiết hành chính, sự kiểm soát của
nhà nớc bằng cách lập các kế hoạch phối tác giữa các cơ quan nhà nớc thông qua
những hình thức khác nhau.
b.Đối tợng sở hữu
Trong chủ nghĩa t bản ngày nay đối tợng sở hữu không còn bị giới hạn trong
việc sở hữu t liệu sản xuất mà là sở hữu về mặt giá trị, sở hữu trí tuệ, sở hữu các
công trình khoa học bằng phát minh sáng chế , các kiểu dáng công nghiệp... các
hình thức này ngày càng trở nên quan trọngvà mang tính quyết định đối với tăng tr-
ởng kinh tế.
Trong các hình thức trên, sở hữu trí tuệ có vai trò đặc biệt quan trọng, vì chính
trí tuệ là nguồn gốc sinh ra mọi của cải xã hội đặc biệt là trong điều kiện hiện nay
khi nền kinh tế trí tuệ đang thay thế dần nền kinh tế cổ điển. Theo Mác lao động tạo
ra giá trị không chỉ bao hàm giá trị thể lực mà còn cả lao động trí tuệ , lao động
khoa học-kĩ thuật... Bởi vì thời gian lao động cần thiết thay đổi theo mỗi sự thay đổi
4
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
trong sức sản xuất của lao động, đợc quyết định bởi trình độ khéo léo của ngời công

xuất theo đơn đặt hàng, liên kết sản xuất với khâu tiêu dùng cuối cùng. Những công
nghệ cao cần những ngời công nhân hiện đại với phẩm chất mới đợc hình thành và
chiếm tỷ lệ ngày càng cao.
Ngời công nhân hiện đại là những ngời đã qua đào tạo và thờng xuyên đào tạo
lại, đáp ứng yêu cầu của quá trình sản xuất hiện đại.Những ngời công nhân này đợc
tách ra và không đợc tham dự trực tiếp vào quá trình sản xuất , đứng trên quá trình
sản xuất trự tiếp, làm việc với tất cả các yếu tố của quá trình sản xuất qua các thiết
bị điện toán điều khiển mà ở đó, họ phải xử lí hàng loạt các thông số có quan hệ
phức tạp và biến động không ngừng. Kết quả sản xuất phụ thuộc rất nhiều vào kết
quả tối u của ngời công nhân đạt đợc trong các quyết định của mình, ngời công
nhân là nhân tố quyết định năng suất và hiệu quả chứ không phải đối tợng lao động
nh trớc đây. Phẩm chất của ngời công nhân không chỉ là tay nghề trí thức mà còn có
cả thái độ lao động và tinh thần trách nhiệm của ngời công nhân nữa sự nhiệt tình
của ngời công nhân cho phép họ đa ra nhiều sáng chế và những cái mới có giá trị
nhất .Do vậy ngời công nhân hiện đại, ngoài tay nghề, sự hiểu biết, còn phải có ngời
5
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
mong muốn thể hiện mình đến mức tối đa trong lao động sáng tạo. Điều này ngày
càng trở nên hết sức quan trọng trong quá trình hoàn thiện chính bản thân ngời công
nhân hiện nay. Những phẩm chất cá nhân đợc hình thành là mong muốn chủ quan
của mỗi công nhân và do cả sự đòi hỏi cấp bách của công nghệ hiện đại, mà thiếu
những phẩm chất này thì ngay cả những hệ thống sản xuất hiện đại cũng không thể
đạt tới đợc tính hiệu qủa cao của sản xuất trong thời đại hiện nay đợc.
Ngày nay, nhìn chung vị trí của công nhân trong sản xuất đã thay đổi. Đã
xuất hiện học thuyết về thuyết đầu t vào vốn con ngời , vào giáo dục y tế và phân bổ
lại lực lợng lao động .những đầu t này đã xấp xỉ bằng đầu t cho các tài sản vật thể
nh nhà xởng máy móc, thiết bị... Nếu nh ở Mỹ tổng vốn vật thể lớn gấp hai lần tổng
vốn con ngời vào những năm 1920 thì tới những năm 70 của thế kỉ XX, vốn con ng-
ời hầu nh đã ngang bằng với tài sản vốn vật thể. Những mong muốn của công nhân
và sự kích thích kinh tế sẽ đợc biểu hiện và hoàn thiện trong kiểu ứng xử kinh tế

6
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
chúng thành các vệ tinh theo chế độ tham dự và ở đó, giữa các xí nghiệp thành viên
luôn có sự liên kết ở mức độ khác nhau.
Trong chủ nghĩa t bản hiện đại, độc quyền nhà nớc ra đời tồn tại cùng độc
quyền t nhân. Hình thức sở hữu độc quyền vẫn tồn tại nhng có sự biến đổi, nó
không còn là độc quyền thuần tuý mà là ở dạng hỗn hợp dới các hình thức sở hữu t
bản tài chính, chủ nghĩa t bản độc quyền nhà nớc, các công ty xuyên quốc gia.
+ Sở hữu t bản tài chính.t bản tài chính theo Lê-nin là sự hợp nhất hay sự hoà
hợp vào nhau giữa ngân hàng và công nghiệp - đó là lịch sử phát sinh của t bản tài
chính và cũng là định nghĩa của t bản tài chính . Đây là hình thức sở hữu hỗn hợp t
bản ngân hàng và t bản công nghiệp do quá trình tích tụ và tập trung sản xuất đa tới.
Ngày nay t bản tài chính đã có sự thay đổi và là thay đổi về mặt cơ cấu, giá trị
cách thức huy động vốn và ngày càng mang tính quốc tế hoá cao.
Trớc sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa hoạ và công nghệ, để chiếm
lĩnh các kỹ thuật mũi nhọn và xác định vị trí độc quyền bằng kỹ thuật, các tập đoàn
tài chính cần phải có lợng vốn cực kì lớn, do đó việc huy động vốn phải bằng nhiều
hình thức Trớc nhất đó là hình thức sáp nhập giữa các xí nghiệp độc quyền , hình
thức này đã. Mang tính toàn cầu và ngày càng trở thành phơng thức đầu t chủ yếu,
để trở thành các tập đoàn xuyên quốc gia, thành những đế chế công ty khổnglồ .
Thứ hai là các xí nghiệp đã sử dụng phơng thức phát hành trái phiếu để gom vốn do
ngân hàng đầu t hoặc bảo lãnh để gắn kết các xí nghiệp lại thành những tập đoàn tài
chính lớn. Thông qua việc ngân hàng đứng ra làm uỷ thác phát hành cổ phiếu của
các xí nghiệp , ngân hàng sẽ nắm đợc tình hình tài chính, các quyết sách kinh doanh
và thực hiện quyền chi phối, kiểm soát chia sẻ rủi ro và bảo vệ lợi ích chung, đã có
tác động lớn với các xí nghiệp công thơng nghiệp, biến các xí nghiệp chức năng này
thành các thành viên cấu thành t bản tài chính hiện đại.
Cùng với quá trình tích tụ và tập trung t bản trong ngân hàng, thì vai trò của các
hình thức phi ngân hàng thực hiện nhiều chức năng khác nhau đã tăng lên trong lĩnh
vực kinh doanh tiền tệ. Đây là một xu hớng vận động mới của ngân hàng hiện đại.

chính. Thứ ba, số ngời và các tổ chức tham dự đầu t cổ phiếu ngày càng nhiều,
quyền sở hữu cổ phần ngày càng phân tán. Mức độ phân tán quyền sở hữu cổ phần ở
Mỹ là cao nhất với 47 triệu ngời có cổ phiếu trực tiếp, 133 triệu ngời có cổ phiếu
gián tiếp. ở Nhật Bản, Đức, Anh, Pháp mức độ phân tán quyền sở hữu ngàycàng lớn.
Từ đó tạo điều kiện cho các xí nghiệp độc quyền thu hút một cách rộng rãi các t bản
trong xã hội , nguồn vốn rộng rãi trong xã hội tham gia vào quá trình tích luỹ t bản
ngày càng nhiều.
Nh vậy, việc phát hành cổ phiếu có giá trị nhỏ, chế độ uỷ nhiệm, sự đan xen
thâm nhập vào nhau của t bản tài chính đã làm cho số cổ đông tăng lên, lợng chu
chuyển cổ phiếu tăng theo, sự dịch chuyển quyền sở hữu cổ phiếu diễn ra liên tục,
tính xã hội hoá của t bản ngày càng mở rộng. Nhng sự chênh lệch về quyền sở hữu
cổ phiếu do sự khác nhau về loại cổ phiếu gây ra khiến cho các đông đảo cổ đông
nhỏ khó nắm đợc tình hình sản xuất tiêu thụ và đầu t xí nghiệp, quyền kiểm soát cổ
phiếu vẫn thuộc về các cổ đông có số cổ phiếu đủ lớn. Hiện nay số lợng cổ phiếu đủ
để nắm quyền khống chế, kiểm soát không lớn lắm, ở Mỹ ít thấy số cổ đông đạt
5%cổ phiếu. Sự đan xen vào nhau giữa các ngân hàng và các tổ chức tài chính thông
qua sự đan xen cổ phần làm cho bất kì một cổ đông độc lập nào cũng không thể có
đợc số cổ phần có ý nghĩa quyết định đối với xí nghệp độc quyền, quyền lực bị dàn
đều, từ đó chế độ sở hữu kiểu mắt lới kết theo chiều ngang ra đời, một hình thức sở
hữu tập thể của chủ nghĩa t bản độc quyền.
Một hình thức sở hữu t bản hiện đại khác cần khảo cứu là sở hữu độc quyền nhà
nớc. Theo Lê-nin sự dung hợp giữa t bản độc quyền với nhà nớc là cơ sở cho sự xuất
hiện t bản độc quyền nhà nớc. Để thực hiện có hiệu quả việc can thiệp vào kinh tế,
nhà nớc phải có thực lực, phải là chủ thể một loại hình sở hữu. Do vậy khi chủ nghĩa
t bản độc quyền Nhà nớc ra đời thì cũng xuất hiện sở hữu độc quyền Nhà nớc.
Đây là hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất chủ nghĩa t bản, sự thay
đổi cục bộ cả ba mặt của quan hệ sản xuất.
Sở hữu độc quyền nhà nớc là "sở hữu tập thể của giai cấp t bản độc quyền "mà
vốn t bản đó đợc tạo ra bằng nhiều con đờng khác nhau nh thuế, công trái, huy
động vốn tiết kiệm, tích luỹ từ các công việc kinh doanh của nhà nớc và bằng con đ-

thiết phải thực hiện chức năngcủa ông chủ xí nghiệp mà chỉ nắm giữ vai trò chỉ dẫn
kinh tế các công cụ kinh tế các ngành lĩnh vực kinh tế quan trọng nh ngân sách
nhà nớc, hệ thống tín dụng ngân hàng, pháp luật để thực hiện sự điều tiết, kiểm soát
của mình đối với sự vận động của nền kinh tế song không cản trở sự phát triển tự do
của kinh tế t nhân.
Song dù trờng hợp nào thì tính hỗn hợp của sở hữu không vì thế mà thay đổi, bởi
vì nhà nớc t sản chẳng qua chỉ là "Nhà nớc t bản tập thể" nh Angghen đã nhận
xét"nhà nớc của các nhà t bản là nhà t bản tập thể lí tởng "và" Nhà nớc ấy càng
chuyển nhiều lực lợng sản xuất thành tái sản xuất của nó bao nhiêu thì nó lại biến
thành nhà t bản thực sự bấy nhiêu", và sở hữu Nhà nớc chính là sở hữu của t bản tập
thể hoặc chỉ là một công ty cổ phần nh C.mác đã nhận xét.
Nh vậy sở hữu độc quyền Nhà nớc là một công cụ có vị trí trọng yếu để Nhà nớc
can thiệp vào nền kinh tế, tạo điều kiện thuận lợi chó t bản t nhân tự do phát triển.
Hình thức sở hữu độc quyền nhà nớc là một hình thức xã hội của sở hữu phù hợp với
tính chất xã hội hoá của sản xuất , là một cách thức giải quyết mâu thuẫn giữa tính
chất xã hội hoá của sản xuất với hình thức chiếm hữu hoá t nhân t bản chủ nghĩa,
một sự tiến bộ đa đến một hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất t bản chủ
nghĩa phù hợp với sự phát triển cao của lực lợng sản xuất. Từ đó cho thấy rằng chủ
nghĩa t bản đã và đang tạo ra những tiền đề, điều kiện vật chất cần thiết để phủ định
chính nó và sự ra đời của chế độ cao hơn, chế độ xã hội chủ nghĩa nh Lê-nin đã từng
chỉ ra. Ngày nay mặc dù làn sóng t nhân hoá đã phát triển mạnh mẽ song sở hữu
nhà nớc vẫn tồn tại, thậm chí chiếm tới 30-40% GDP nh Canada và trung bình là
10-15% GDP ở các nớc t bản phát triển khác.
9
Website: http://www.docs.vn Email : [email protected] Tel (: 0918.775.368
+ Sở hữu độc quyền xuyên quốc gia
Do quá trình tích tụ và tập trung sản xuất đợc đẩy mạnh hơn trong điều kiện
quốc tế hoá đời sống kinh tế và cuộc cách mạng khoa học nghệ, các độc quyền quốc
gia đã vơn ra ngoài biên giới dới nhiều hình thức khác nhau và trở thành các công ty
xuyên quốc gia.

ơng thức sản xuất TBCN.
Do vậy, hình thức sở hữu độc quyền xuyên quốc gia là hình thức sở hữu hỗn hợp
và đã đợc quốc tế hoá. Đó cũng chính là hình thức sở hữu mang tính khách quan do
quá tác động của quá trình xã hội hoá sản xuất dới hình thức quốc tế hoá của chủ
nghĩa t bản . Ngày nay hình thức sở hữu này đã trở thành hình thức khá phổ biến và
là một trong những nguyên nhân tạo nên sự thích ứng của chủ nghĩa t bản trong giai
đoạn mới. Đồng thời điều đó cũng nói lên tính lỗi thời của sở hữu t nhân t bản chủ
nghĩa
Toàn bộ những sự biến đổi của quan hệ sở hữu trong chủ nghĩa t bản là sự biểu
hiện qui luật phù hợp của quan hệ sản xuất với lực lợng sản xuất. Dới tác động của
cuộc cách mạng khoa học công nghệ, lực lợng sản xuất đã phát triển và mang tính
10