NH TÍNH P CN
 SINH TI VIT NAM

Bn cui
Lene Jensen
Hà Ni, tháng 6/201
p c sinh ti Vit Nam

i



Mc lc i
Danh mc các Bng ii
Danh mc các Hình iii
Li c iv
B Vit Nam v
Các T vit tt vi
Tóm tt 1

ii 
Bng 1 Mô t p c sinh ti Vit Nam 11
Bng 2  14
Bng 3 Các tiêu chí la chn các tnh cho nghiên cu 16
Bng 4 Tiêu chí chn xã (thc hin tt so vi các xã thc hit) 17
Bng 5  17
Bng 6  20
Bng 7 CLTS: m ca các xã nghiên cu 21
Bng 8 CLTS Các nhóm mc tiêu 22
Bng 9 CLTS: m thit k và thc hin theo tnh 22
Bm các xã nghiên cu 35
Bng 11 CLTS Plus: Các nhóm mc tiêu 35
Bm thit k và thc hin theo tnh 36
Bm các xã nghiên cu 46
Bng 14 OBA Các nhóm mc tiêu 46
Bm thit k và thc hin, theo can thip 47
Bng 16 OBA Chi phí xây dng nhà tiêu (USD) 55
Bm các xã nghiên cu 57
Bng 18 SANMARK Các nhóm mc tiêu 57
Bm thit k và thc hin theo tnh 58
Bng 20 SANMARK: chi phí xây 1 nhà tiêu hp v ), theo can thip 70
Bm các xã nghiên cu 71
Bng 22 CHC Các nhóm mc tiêu 71
Bng 2m thit k và thc hin 72
Bm các xã nghiên cu 77
Bng 25 PAOT Intervention Các nhóm mc tiêu 75
Bm thit k và thc hin 75

Hình 15  nhà tiêu do d án xây dc s dng và b. nh: Thôn
Ban Cam, tnh Bc Kn.(L.Jensen) 80
Hình 16 M sch s ca nhà tiêu, theo dân tc (% h n: KAP cui d án, 2011 80
p c sinh ti Vit Nam

iv


Xin chân thành cu gm các thành viên c Nga, Nghiêm Th
c, Nguyn Th  L Thy n khai các nghiên cu và
quan sát tha mt cách k c c h tr quý báu c
chc honc v sinh nông thôn ti Vit Nam. Nhóm nghiên c
c gi làm ci Nguyn Dim Hng và Nguyn Th Hin Minh, cán b 
c và V sinh Vi tr k thut và t chc cho nghiên c
xin chân thành cn Huy Nga, Dr Tr
Mng và Dr Nguyn Bích Thy thuc Cc qung Y t vì nh
góp k thut quý báu và góp ý cho báo cáo. Nhóm nghiên cu rt bi   h tr ca
VIHEMA trong vic t chc và thc hin tt các chuyn công tác tha ca nhóm nghiên
cu. c bit cSusana Smets và Jacqueline Devine, WSP 
n cho bn tho ca báo cáo này. Nhóm nghiên c xin bày t lòng bit
 ti các t ch thc hin v ng nông thôn  cp quc gia, cp tnh,
huyn, xã và thôn bi gian và chia s kinh nghim vi chúng tôi. Cui cùng,
chúng tôi vô cùng c các dân bn, c ph n và nam gi vi chúng tôi quan
m và kinh nghim ca mình v p c sinh trong các
cuc tho lun nhóm  các vùng nông thôn Vit Nam.
p c sinh ti Vit Nam

v



DONRE
S ng
DPI
S K ho
DVC

EMG
Dân tc thiu s
FGD
Tho lun nhóm
GOV
Chính ph Vit Nam
GSO
Tng cc Thng Kê
HH
H 
IDI
Phng vn sâu
JMP

MARD
B Nông nghip và Phát trin Nông thôn
M&E

MOH
B Y t
NGO
T chc Phi Chính ph
OBA
H tr da trên kt qu u ra

GII THIU CHUNG
Nghiên cc thc hin theo yêu cu ca B Y t u tiêu trong quá trình
xây dng dn trin khai hp phn v c tiêu quc gia v c sch và
V n 3 (CTMTQG3, 2012-u ca CTMTQG3,
các mc tiêu v v sinh s c quan tâm và phân b nhic.
 là mt phn trong s u kin c Chính ph Vit Nam có th
ng nhng thách thc trong vi l tip cn v  sinh môi
i s dng ngân
sách và s u qu   p cn v 
áp da vào tr c c hin
ng s dng t n nay.

MC TIÊU NGHIÊN CU
Nghiên cc tin hành nhm thu thp các bài hc kinh nghim rút ra t nhng hong thí
m và trin khai by  v sinh nông thôn ti Vit Nam, t m
nhng kinh nghim t n d sinh c
m:
 Câu lc b Sc khe cng (CHC)
 V sinh Tng th do cng làm ch (CLTS)
 V sinh Tng th do cng làm ch ng cung ng v sinh (CLTS +)
 H tr da trên kt qu u ra (OBA)
 Giáo dng (PAOT)
 i hành vi v sinh và v ng có s tham gia (PHAST), và
 Tip th V sinh

Vip cn trên là nhc hai mc tiêu c th sau:
1. t qu và tính bn vng ca t
y v c bii vi các nhóm khó tip cn, và
2. nh các yu t ng tích cc và tiêu cn kt qu và tính bn vng ca tng
  c bii vi các nhóm

Tnh
Xã
Thi gian
thc hin
CHC
Bc Trung B

Xuân Hng
1/2011-3/2011
Xuân Lam
1/2011-3/2011
CLTS
Tây Bc
n Biên
Quài Cang
2009-
Quài Na
2009-

Tây Nguyên
Kon Tum
k RÔng
2009-

Tân M
2011-

 Sông Hng

C
2011-

Bc Trung B
Ngh An
Bình S
8/2012 -
Tam S
8/2012 -
OBA
u Long
ng Tháp
Bình Hàng Trung
11/2010  5/2011
Bình Thành
11/2010  5/2011

Triu Lãng
11/2010  8/2011

ông Bc
Yên Bái
An Thnh
2006-2010
Yên Phú
2006-2010

i vn hành nghiên cu th dng d
liu t mt nghiên c i ba xã thuc tnh Bc Kn (khu v
B 

Vic thu thp d liu bao gm ba hong chính: 1) nghiên cu các tài liu sn có v quá trình thc
hin, kt qu và tính bn vng ca mi cnh Vit Nam, 2) phng v
quan liên quan trong ngành CN&VSNT  cp d linh tính và th cp
 25 xã nghiên cu.

Các s liu giám sát chính v v sinh môc thu thp ti mi tnh và xã nghiên cu.
p d lic s dng ti tt c a bàn
c chn:
 Phng v thc hin chính ti cp tnh và/hoc huyn.
 Phng vn sâu cán b thc hin cp xã.
 Tho lun nhóm (TLN) tuyên truyn viên thôn bn.


Tính bn vng ca kt qu c
 H  dng nhà tiêu nh ng ca CLTS vn tip tc gi thói quen
này nc bo qun tt.
  nh ch yu xây dng nhà tiêu chìm và chìm có c duy trì thói
quen s dng nhà tiêu t  ng không mun xây li hoc ci to nhà
 nên không hp v sinh, và mt s h còn quay li tình
trng phóng u ba bãi.
 S dng và bo qut v ng gp  tt c các xã CLTS.
Các yu t n kt qu và tính bn vng ca kt qu c
m sau v thit k và thc hin hon các kt qu u ra
và tính bn vng ca kt qu:

m mnh
Thách thc
 Tp trung vào các loi nhà tiêu
giá r
 Kích hot
 Tuyên truyc hn ch
 Chic hu kích honh
 Thit k nhà tiêu
 Thiu tp trung vào nâng cp nhà tiêu
 Kích hoi phù hp vi các nhóm DTTS
 Không có ho xóa b tình trng phóng
u ba bãi
 Ít theo dõi vic s dng & bo qun.

Duy trì và nhân rng CLTS
Các hong to cu cc tip tc trong k ho
lc hin ti ci thc hin có th là mt thách thi vi vic nhân rng, vì t n nay


Các yu t n kt qu và tính bn vng ca kt qu c
m sau v thit k và thc hin hon các kt qu u ra
và tính bn vng ca kt qu.

m mnh
Thách thc
 Kích hot
 , th m và thi gian thc hin
hu kích hot
 Có c h tr vn
 Hp tác v
 Tp trung vào các loi nhà tiêu cao cp
 ng ca hong tp hun th xây
  h tr v vn cho h nghèo Duy trì và Nhân rng CLTS+
Các hong to cu cc tip tc trong k ho
ca Chính phng v phía cung vn cn tip tc nhân r
vic nhân rp phi thách thc v hiu qu chi phí. Theo báo cáo, chi phí trung bình
tring t USD30,000
1
to n 1 t VND (USD50.000) m
n quy mô xã. Mt ln nu này cho thy hiu qu v chi phí có th bing rt khác nhau, và
n có mt nghiên cu chi tic khi nhân r

H tr da trên kt qu u ra
  án OBA  tng cng bn xã  u.



1
D toán này bao gc sch v ng hy chi phí thc t cho CLTS+ là th
p c sinh ti Vit Nam

5

Duy trì và Nhân rng OBA
Hin tc tip tc hoc nhân rng trong k hoa Chính
ph. Tuy nhiên, các hong OBA dc sn có c thc hin, và do
vy hoàn toàn có kh c tính chi phí/nhà tiêu ca OBA là USD32,40 (không bao
gm các chi phí gián tip v qun lý ca các NGO) cho thu qu chi phí cao
và do v ng. Tuy nhiên, vic nhân rp phi mt s thách
thc ht, vic tip cn vn vay nhà tiêu ca NHCSXH là mt trong nhng lc
 l c nhân rng OBA có th phi da vào vi
ng các khon vay này. Thách thc th ng d
ca Chính ph không cho phép s dng bin pháp gim giá mt cách r

Tip th V sinh
  án Tip th V sinh  tng cng bn xã  
nghiên cu.

Kt qu
 Tip th v ng ln trong t l nhà tiêu  hai trong bn xã.
 Tip th v sinh ch yu gn lin vng t l nhà tiêu hp v sinh  nc thang v sinh
m di, và t hoi.
 Các hong can thip t ra hiu qu c giúp các h không nghèo tip cn v sinh
 nghèo.
 Tip th v sinh có kt qu tc hi nhp cao vào xã hi
Kinh, chng hn c ít hi nh

 Giám sát xây dng nhà tiêu
 Theo dõi s dng & bo qun

Duy trì và Nhân rng Sanitation Marketing
Tip th v c nhân r mc khiêm tn. Vi chi phí USD33,10/nhà tiêu,
u qu  kh  nhân rng tip th v
sinh trong khu vc, thách thc ln nhp phi có th là v 
ln thit k ca tip th v i nhiu k thut chuyên môn, chng h
ci tiêu dùng, phân tích chui giá tr, và xây dng chic tip th. Hin nay,  Vit Nam có
r chuyên môn cn thi chi tr cho các dch v này có th t
quá kh  nhân rng tip th v sinh trong k ho
p c sinh ti Vit Nam

6

trình CN&VSNT ca Chính ph, có th cn phi có tài tr và h tr thêm t i vi nhng
nghiên cu vào này.

Câu lc b Sc khe cng
 t d án CHC  tng cng hai xã  u.

Kt qu
ng vào v sinh h  hai xã nghiên cu, và không có bng chng cho thy
 l v  ph v u vào khá cao, nên
có th không phi là nha bàn t thc hin can thip. Tuy nhiên, CHC vn có tác
ng tích cn tình hình v ng  các cng d án, by cng
ng xung quanh mt s v v ng.
Do kt qu n v sinh h n ch nên chúng tôi không tin hành
phân tích thêm v d án này.


m sau v thit k và thc hin hon các kt qu u ra
và tính bn vng ca kt qu.

m mnh
Thách thc
 n thit k nhà tiêu
 Tp hun tình nguyn viên xây dng
 Công c n thông
 Quan tâm v gii
 Giám sát xây dng nhà tiêu
 Theo dõi s dng và bo qun
 Chi phí các loi nhà tiêu

p c sinh ti Vit Nam

7

Duy trì và Nhân rng PHAST
n nay, PHAST vc nhân rCN&VSNT ca Chính ph
Vit Nam. V liu v hiu qu chi phí c nhân
rng PHAST có th là mt thách tht qua. Không mt tuyên truyn viên nào trong s 170
c tp hun v PHAST có th tin hành mt bui truyn thông PHAST mc lp.
Nhng d i Vip v  trong vic xây dc
cho cp thôn b thc hit nhiu hong tp hun và ch tay
cm vic. Các thách thc v c này có th khin PHAST ít có kh c nhân rng trong
khuôn kh .

KT LUN VÀ KHUYN NGH
Da vào nhng phát hin trên, các kt lun s c rút ra v kt qu c ca t
v hành vi v sinh, xây dng nhà tiêu, và tính bn vng cu kin v c ci thic




3

4

n 14,2%
5
n
 


và thàn


6
phóng
.




- 
  
    
- 2006-2010)
 -
ân hàng
Chm (VBSP)

CTMTQG NSVSNT
-  -
 
(NNPTNT). NTPâ
n ri. 
 và 


1.3 

 

n
phóng u ba bãi

8
. rt quan tr
ngân sách và quan tâmi u qu  ng tip cn v sinh môi
ng so vi các  c  bao cp/h tr và nhc hin i
p dn nay.

Làm v sinh t  t mu chnh nhng n lc xc tin v sinh môi
ng.  h gia  ngho, dân tc thiu s, và/hoc nhi sng  vng cao hog kh
hng khc nghii din cho nhi khôc tip c
 v sinh  (H

 gii quyc  rào ci vi vic tip cn v ng


Hình 1: Hnh thc v c các h  dng, c nông thôn và thành th, MICS 2011

Nguh giá Nhóm ch s các mc tiêu, 2011

Vic thiu  thc hành  trong các  v ng
là mt trong nhng  ln nhi vi nhng m  nâng cao hiu qu 
 v ng nông thôn  Vit Nam hin nay. Trong nh c s
ng thun gia  bên liê nhng h tip cn hiu qu
i vi v ng nông thôn; tuy nhiên, v minh 
.

T NAM
Trong qu trnh tm kim nhng cch thc hiu qu nhm y v 
 th nghing lot c tip cn trong cc d n v sinh
ng ca h trong thp k qua. By  tit c th nghim
ti cc d   Vit Nam bao gm:
 CHC)
 V sinh Tng th do cng làm ch (CLTS)
 V sinh Tng th do Cng làm ch +  ng (CLTS+)
 H  da theo kt qu u ra (OBA)
 Gio dng(PAOT)
 Giáo dc v ng, v (PHAST), và
 Tip th v sinh (SanMark)

p c sinh ti Vit Nam

11

Cyu t 




  
CLTS)

phóng u ba
bãiphóng u ba bãi

phóng u ba bãi phóng u ba bãi

.

Kích hot
    phóng u ba bãi
phóng u ba bãi



  
 
(CLTS+)
CLTS+            
        

dân tip
           
           



10

H tr da trên kt qu u ra
Tài liu hóa quá trình xây dng
 tài chính
Giám sát
Giáo dc H
PAOT)
PAOT 

            
            

-
 










Giáo dc v sinh
 ng, v
   
  
(PHAST)





   
(Sanmark)
Sanmark 



b














p c sinh ti Vit Nam

14

2

Bcc Kn*


Lai Châu

n La





c Ninh


Ninh Binh

 , 

*


nh
ng Nam
ng Ngi

a




An Giang


C Mau

c Trng 


No

C

 











   


11
2011
p c sinh ti Vit Nam

15

2. M

2.1 
Nghiên c  c thc hi  thu thp nhng bài hc kinh nghim t vic th nghim các
p ci Vit Nam nhm chuyn giao/gii thiu nhng thc hành t
thc hic tiêu Quc gia v c sch và V sinh Nông thôn (RWSS NTP). Nghiên
cu này nhc hai mc tiêu sau:
a) ng và tính bn vng cp cy v ng trong
vi l tip cn v c bip cn và
b) nh các yu t ng tích cc và tiêu cc gây ng tng và tính bn
vng cp cc bip cn.



tip cng nhóm khó tip cng h sng  mc nghèo hoi mc nghèo
theo chun quc gia, các h dân tc thiu s, các h sng  khu vc ch yu s dng c
Sông Cu Long), các h  vùng sâu vùng xa miu ki

p c
câu hi ph c li

1. c


 tr li câu hi này, nghiên cu s da vào các s liu ca Chính ph và các s lit s
ng hp s kt hp vi s linh tính t các nghiên cu hing.
p c sinh ti Vit Nam

16

 Các ngun lc cn thi thc hip cn là gì? M sn
có ca các ngun l nào?


 
ch ra cácgây 
 NSVSNT.

2.2 
Nghiên cu này s du tình hut b d liu giám
nh tính tiêu chuc thu thp t 25 xã trên c c Vit Nam, m
hon khai mt trong bp c v ng nói trên.
Phn này mô t thit k nghiên cu bao gm chng nghiên c
cc s dng.


9Vietnam.
13


cách
 hong trin khai ca t
tip cc nghiên cu nhiup cn
u kin v a lý, kinh t xã h B tiêu chí


 vào các tiêu chí chn mu, 9 tc chn vi s tham vn ca VIHEMA thuc B Y t.
VIHEMA s nh cui cùng v các tnh nghiên cu, tuy nhiên, không phi tt c các
ng hu tuân th 
14i vi mc nghiên cc tip theo, VIHEMA s chn hai xã thuc chín tnh
 thu thp s ling có 4 trong s c chp cn).
Nhóm nghiên cu s cung cp cho VIHEMA b tiêu chí la ch VIHEMA có th chn mt xã 13
Ngoài ra, s liu t các nghiên c PHAST ti ba xã ca tnh Bc s dng cho nghiên cu
ngày. Không có s liu nào mc thu thp ti Bc Kan do d án PHAST  t thúc m
liu hic thu thp trong quá trình lp i cùng ca d án.
14
Tn Biên, vic thc hi l nghèo ti các xã nghiên cu ca Tin Giang và
t quá mc trung bình quc gia, và s lic và sau can thip không có  mt s 
p c sinh ti Vit Nam

17

thc hin tt xã thc hit ti nhm nghiên cu. Các tiêu chí so sánh có th
xem trong bng 4  m thc hin các can thip không nhiu và/hoc không có
s liu giám sát nên vic chn la xã thc hin tt là rt khó.

Bng 4: Tiêu chí chn xã (thc hin tt so vi các xã thc hit)
TT
Tiêu chí





CHC


Xuân Hng
Tháng 1-3/2011
Xuân Lam
Tháng 1-3/2011
CLTS


Quài Cang
2009-

2009-

Cao Nguyên
Kon Tum

2009- Tân M
2011-

  



2011-




8/2012 -

8/2012 -
OBA


Bình Hàng Trung
11/2010  5/2011
Bình Thành

11/2010  8/2011
Giao Hieu*
11/2010  8/2011
Sanmark


Triu An
2006-2010
Triu Lãng
2006-2010



An Thnh
Tháng 1-3/2011
Yên Phú
Tháng 1-3/2011
* 

Vic thu thp s lic trin khai tm thc hin PHAST. Tuy nhiên có các s liu
ca nghiên ci 3 xã ca tnh Bc b sung vào

 Tho lun nhóm tuyên truyn viên thôn/
Tuyên truyn viên thôn/
, cán b c

  vi(1 nhóm/1 xã bao gm
y mnh cung ng) (ghi chú: do thi gian hn ch cho thu thp s liu tha, nhng cuc
phng vn này ch b trí  1 xã OBA  tnh Tin Giang và m xã Tip th v sinh  Qung Tr)
 Tho lun nhómh
 thôn/Mi thôn/bn mi 3 ngi tham d, bao gm ít
nht là 1 nam và 1 n.  
 (1 nhóm/xã).
 Tho lun nhóm              
thôn/   Mi thôn/bn m  i tham d, bao gm ít nht là 1 nam và 1 n.
phóng u
ba bãi
chôn phân, nhà tiêu trên
nhà tiêu thùng.(1 nhóm/1 xã)
  sn có-.
18

(quan sát 4-6 h/xã)


Tho lun nhóm

19
