Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG
Trong những năm gần đây, cùng với chuyển biến bước đầu về chất lượng giáo
dục, hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học đang từng bước được ghi nhận. Tuy
nhiên về phương pháp dạy học còn nhiều vấn đề cần bàn.
Một bộ phận không nhỏ học sinh thụ động học tập do không được làm việc hoặc
không chịu làm việc trong các giờ học. Trong hầu hết các giờ lên lớp, thực tập, thao
giảng và cả thi giáo viên dạy giỏi vì giới hạn thời gian tiết học nên giáo viên chỉ
làm việc với một số học sinh khá, giỏi để hoàn thành bài dạy, số học sinh còn lại im
lặng, nghe giảng và ghi chép. Thực chất đó là những bài độc diễn của giáo viên có
sự phụ họa của một số học sinh khá giỏi. Xét về nhận thức và hành động, nhiều giáo
viên không thể chuyển hóa được mục tiêu tích cực hóa hoạt động học tập của học
sinh vào việc thiết kế và thi công bài dạy.
Trước thực trạng đó, việc đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu
bức thiết đối với ngành giáo dục nước ta trong thời kỳ hội nhập. Và một trong những
định hướng đổi mới phương pháp dạy học được quan tâm nhiều hiện nay là dạy học
bằng tình huống.
Qua các năm giảng dạy ở lớp chuyên và bồi dưỡng học sinh giỏi tôi nhận thấy
rằng, việc sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống đã thu được kết quả khả
quan. Phương pháp này có thể kích thích ở mức cao nhất tính tích cực học tập của
học sinh, không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mà còn rèn luyện được kĩ năng
nhận thức, kĩ năng tiếp cận, phát hiện và giải quyết vấn đề ở nhiều góc độ khác
nhau, kĩ năng giao tiếp, tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo…Nó
tạo điều kiện cho học sinh chủ động điều chỉnh nhận thức, kĩ năng, hành vi. Phương
pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao. Vì thế cần được khuyến
khích sử dụng, đặc biệt là ở những trường chuyên, lớp chọn.
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
I. CƠ SỞ KHOA HỌC:
1. Tình huống dạy học
Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã

Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
II. THIẾT KẾ CÁC BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH
HỌC TẾ BÀO.
Bài : CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC CỦA TẾ BÀO
Tình huống 1. Có ý kiến cho rằng: Các nguyên tố vi lượng có hàm lượng cực nhỏ,
nhỏ hơn 0,01% khối lượng chất sống của cơ thể nên chúng không có vai trò quan
trọng trong cơ thể.
Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?
Tình huống 2. Có người khuyên rằng: Không nên bảo quản các sản phẩm tươi
sống trong ngăn đá tủ lạnh.
Em thấy lời khuyên đó thế nào? Hãy phân tích cơ sở khoa học của lời khuyên đó?
Tình huống 3. Có ý kiến cho rằng: Cacbon là một trong những nguyên tố sinh học
có vị trí đặc biệt quan trọng trong cơ thể sống và là nguyên tố cơ bản phân biệt giữa
cơ thể sống và yếu tố không sống.
Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Theo em nên chỉnh lý lại như thế nào?
Tình huống 4. Một bạn quan sát thấy một số hiện tượng sau nhưng còn lúng túng
chưa giải thích được nguyên nhân. Em hãy giúp bạn làm sáng tỏ cơ sở khoa học của
những hiện tượng ấy.
- Con gọng vó di chuyển trên mặt nước dễ dàng.
- Một số sinh vật ở vùng cực vẫn sống được trong nước dưới lớp băng dày.
Bài : CACBONHIĐRAT VÀ LIPIT
Tình huống 1. Một bạn thắc mắc tại sao động vật không dự trữ năng lượng dưới
dạng tinh bột như thực vật mà lại dưới dạng mỡ. Em hãy giải thích giúp bạn ấy nhé!
Tình huống 2. Mặc dù cơ thể người không tiêu hóa được Xenlulôzơ nhưng vẫn
nhận được lời khuyên là nên ăn nhiều rau xanh hàng ngày.
Theo em lời khuyên đó có đúng không? Tại sao?
Tình huống 3. Một bạn cho rằng xenllulôzơ là thành phần cấu tạo lí tưởng của
thành tế bào thực vật. Theo em điều đó có đúng không? Hãy chứng minh?
Tình huống 4: Người ta thường bôi kem sáp chống nẻ da, môi vào mùa lạnh. Em
hãy giải thích tại sao người ta lại làm như vậy?

Khác nhau
- Cấu trúc
- Chức năng
- Chuỗi xoắn kép (trừ
ADN trong bào quan)
-……………………
- Mạch xoắn đơn
-…………………….
-……………………… -……………………
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
Tình huống 5. Một bạn cho rằng: có thể căn cứ vào cấu trúc của các loại ARN
(hình 11.3) để dự đoán thời gian tồn tại của các loại ARN. Theo em, bạn đó dự đoán
như thế nào? Giải thích?
Tình huống 6. Một số loài vi khuẩn có thể sống ở suối nước nóng với nhiệt độ
lên đến 100
o
C. Người ta cho rằng sở dĩ chúng tồn tại được là do cấu trúc di truyền
của chúng bễn vững với nhiệt độ.
Bằng các kiến thức về cấu trúc của AND, em hãy giải thích nguyên nhân mà các
loài vi khuẩn đó có thể sống được ở các suối nước nóng?
Bài : TẾ BÀO NHÂN SƠ
Tình huống 1. Có ý kiến cho rằng: Hiện tượng thực bào thường thấy ở tế bào vi
khuẩn .
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 2. Một bạn phát biểu rằng: Chỉ cần căn cứ vào độ dày thành tế bào
murêin của vi khuẩn là có thể phân biệt được vi khuẩn Gram âm và Gram dương.
Theo em bạn phát biểu như vậy đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 3. Có ý kiến cho rằng trong tế bào chất của các vi sinh vật đều có các
bào quan tương tự nhau: Riboxom, ti thể, bộ máy gôngi, màng lưới nội chất.

Tình huống 5. Có người đàn ông bị mắc chứng vô sinh và hay mắc bệnh nhiễm
khuẩn đường hô hấp. Khi nghiên cứu tế bào của người bệnh này người ta thấy các
phân tử cấu tạo vi ống bị dị dạng nên mất chức năng. Em hãy giải thích tại sao?
Tình huống 6. Có ý kiến cho rằng: Tất cả các tế bào động vật đều không có thành
tế bào. Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 7. Nói tế bào thực vật có thành tế bào xenlulôzơ, màng sinh chất, tế
bào chất, không bào, lục lạp, ti thể, nhân. Đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 8. Khi một người uống nhiều rượu, tế bào nào trong cơ thể (bào quan
nào của tế bào đó) phải hoạt động mạnh để cơ thể khỏi bị đầu độc? Tại sao?
Tình huống 9 . Quan sát mạng lưới nội chất của 2 tế bào khác nhau trên cùng một
cơ thể sinh vật, nhận thấy: mạng lưới nội chất tế bào thứ nhất có nhiều hạt nhỏ bám
trên màng, mạng lưới nội chất của tế bào thứ hai trơn. Có ý kiến cho rằng: tế bào thứ
nhất thực hiện chức năng chủ yếu là tổng hợp lipit còn tế bào thứ hai thực hiện chức
năng chủ yếu là tổng hợp prôtêin. Theo em ý kiến của bạn có đúng không? Tại sao?
Tình huống 10. Có bạn phát biểu rằng: Perôxixôm là bào quan có mặt trong tế bào
nhân thực, hiếu khí và có vật chất di truyền riêng.
Ý kiến trên đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 11. Theo em điều gì sẽ xảy ra nếu vì một lí do nào đó lizôxôm trong
tế bào bị vỡ ra? Tại sao các enzim trong lizôxôm lại không phá vỡ chính nó?
Tình huống 12. Một bạn quan sát thấy thạch sùng khi gặp nguy hiểm thì tự đứt đuôi
để tự vệ nhưng không hiểu làm cách nào đuôi thạch sùng có thể bị đứt ra dễ dàng như
thế. Em hãy giúp bạn giải thích cơ sở khoa học của hiện tượng trên.
Tình huống 13 . Một bạn so sánh tế bào động vật và tế bào thực vật ở bảng sau.
Em kiểm tra và bổ sung giúp bạn những ý còn thiếu nhé!
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
Loại tế bào
Đặc điểm so sánh
Tế bào động vật Tế bào thực vật
Giống nhau

Hình 1: Thí nghiệm lai tế bào chuột và người.
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Hình 2: Cấu tạo tế bào nhân chuẩn
Tình huống 16. Hãy hoàn thành bảng tóm tắt về các thành phần cấu tạo tế bào
nhân thực dưới đây, trong đó nêu rõ những thành phần nào chỉ có ở tế bào thực vật,
những thành phần nào chỉ có ở tế bào động vật?
Thành phần cấu tạo tế
bào
Đặc điểm cấu tạo
Chức năng
- Thành tế bào
- Màng sinh chất
- Nhân tế bào
- Lưới nội chất
- Ti thể
- Lục lạp
- Bộ máy gôngi
-
…………………
-
-
…………………………
-
-
………………………
Bài: VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT QUA MÀNG TẾ BÀO
Tình huống 1. Trong 10 phôi ngô có 5 phôi đã chết vì bị đun cách thủy. Theo em
làm thế nào để phân biệt được đâu là phôi ngô đã chết đâu là phôi ngô còn sống chỉ
với một loại thuốc nhuộm xanh mêtylen. Em hãy giải thích?

l
o
a
d
.
w
i
k
i
m
e
d
i
a
.
o
r
g
/
w
i
k
i
p
e
d
i
a
/
c

e
l
l
.
s
v
g
/
8
0
0
p
x
-
B
i
o
l
o
g
i
c
a
l
_
c
e
l
l
.

khô đã rửa sạch rồi đặt cùng nơi ngoài sáng:
- Cốc 1: Tưới nước.
- Cốc 2: Tưới nước có hòa thêm phân NPK.
Em dự đoán xem hiện tượng gì sẽ xãy ra ở hai cốc thí nghiệm? Giải thích kết quả.
Tình huống 4. An được bạn tặng một khóm hồng rất đẹp, bạn chăm sóc cho hoa
rất chu đáo, ngày nào An cũng tưới nước có pha phân NPK cho hoa với mong muốn
khóm hồng nhanh ra hoa, khoe sắc. Nhưng khóm hồng của bạn không những không
ra hoa mà dần héo rủ. An đang hoang mang không biết tai sao, em hãy giải thích giúp
bạn nhé!
Tình huống 5. Trong thực tế ta thấy rằng: Cây sống ở vùng nước lợ và nước mặn
khi đem trồng ở vùng nước ngọt thì mất khả năng sinh trưởng.
Em hãy giải thích hiện tượng trên?
Bài : CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
Tình huống 1. Khi so sánh một xạ thủ bắn cung (Hình 3) với quá trình trao đổi
chất và năng lượng ở cây xanh, có ý kiến cho rằng: Trong quá trình trao đổi chất và
năng lượng ở cây xanh, xạ thủ được ví như mặt trời và cung tên là cây xanh.
Theo em ý kiến trên có chính xác không? Tại sao?
Hình 3. Xạ thủ đang bắn cung tên
Bài : ENZIM VÀ VAI TRÒ CỦA ENZIM TRONG
CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT
Tình huống 1. Một bạn tiến hành các thí nghiệm về enzim như sau:
Có 9 ống nghiệm trong đó có ống nghiệm được đặt ở nhiệt độ 37
o
C, tỉ lệ các chất
tham gia thí nghiệm đều thích hợp.
Ống nghiệm 1: Tinh bột + nước bọt + iốt
Ống nghiệm 2: Tinh bột + nước cất + iốt
Ống nghiệm 3: Tinh bột + nước bọt đã đun sôi + iốt
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Đích

nhau ở điểm nào. Em hãy giúp bạn tìm ra nhưng điểm khác biệt đó và chỉ rõ ý nghĩa
sinh học của hô hấp tế bào?
Tình huống 3.
Để phân giải 1 phân tử glucôzơ cơ thể cần 10 NAD
+
và 2FAD. Những chất này
(NAD
+
và FAD) được tạo thành từ vitamin B niaxin và ribôflavin. Nhưng nhu cầu
hàng ngày về vitamin B niaxin và riboflavin là rất ít, ít hơn hàng ngàn lần so với
lượng glucôzơ.
Theo em tại sao nhu cầu hàng ngày về các chất đó lại ít như vậy?
Tình huống 4 . Một bạn làm thí nghiệm với 6 ống nghiệm chứa các thành phần
khác nhau (xem bảng) trong tủ ấm. Sau một thời gian từ 3 trong 6 ống đó có CO
2
bay
ra. Em hãy giúp bạn xác định xem đó là những ống nghiệm nào?
Kí hiệu ống
nghiệm
Thành phần các chất chứa trong ống nghiệm
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
1 Glucoza + dịch nghiền tế bào
2 Glucoza + ti thể
3 Glucoza + tế bào chất không có bào quan
4 Axit piruvic + dịch nghiền tế bào
5 Axit piruvic + ti thể
6 Axit piruvic + tế bào chất không có bào quan
Bài: . QUANG HỢP VÀ HÓA TỔNG HỢP
Tình huống 1. Trong một giờ thực hành về bài quang hợp, thí nghiệm “Sự tạo

2
+ 6H
2
O + 647 kcal C
6
H
12
O
6
+ 6O
2
Và phát biểu: 1. CO
2
là nguyên liệu của quá trình quang hợp vì vậy hàm lượng
CO
2
càng lớn thì cường độ quang hợp càng tăng.
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Ánh sáng
Diệp lục
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
2. O
2
thải ra trong quang hợp có nguồn gốc từ CO
2
.
Bạn phát biểu như vậy có đúng không? Tại sao? Nếu chưa đúng em sữa lại như
thế nào? Theo em làm cách nào để xác định nguồn gốc của O
2
thải ra trong quang

Hình 5. Sơ đồ quá trình phân bào ở tế bào nhân thực
Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học
Theo em ý kiến của bạn đã chính xác chưa? Nếu chưa em bổ sung như thế nào?
Tình huống 3. Có ý kiến cho rằng: Giảm phân là hình thức phân bào có ý nghĩa
tiến hóa nhất. Em nhận xét gì về ý kiến trên? Giải thích.
Tình huống 4. Một tế bào sinh dục đực (2n = 38) phân bào liên tiếp 3 đợt tại vùng
sinh sản, các tế bào con đều đến vùng sinh trưởng thành (vùng chín), các tế bào sinh
dục chín giảm phân tạo các tinh trùng. Tính số nhiễm sắc thể đơn có trong các tinh
trùng tạo thành?
Có hai ý kiến khac nhau như sau:
Ý kiến 1: 608 NST đơn
Ý kiến 2: 1216 NST đơn
Em có nhận xét gì về hai ý kiến trên?
Tình huống 5. Một tế bào có chứa 2 cặp nhiễm sắc thể có kí hiệu gen là AaBb. Tế
bào đó thực hiện giảm phân để tạo giao tử. Bạn Na cho rằng tế bào đó giảm phân cho
4 loại giao tử. Bạn Ngọc thì cho rằng, tế bào đó giảm phân chỉ cho 2 loại giao tử.
Theo em, bạn nào nói đúng? Giải thích và viết kí hiệu gen của các loại giai tử đó?
Giáo viên: Trần Thị Thúy
Tổ Sinh - Trường THPT Chuyên Quảng Bình
Trần Thị Thúy- Trường THPT Chuyên Quảng Bình