Chun đề đổi mới PPDH Sinh học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG THPT CHUN QUẢNG BÌNH

*******************

BÀI CHUN ĐỀ

DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG

Giáo viên hướng dẫn
Học viên thực hiện

:
:

TP..... 08/2015

Trường THPT Chun Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

CHUYÊN ĐỀ DẠY HỌC BẰNG TÌNH HUỐNG
Trong những năm gần đây, cùng với chuyển biến bước đầu về chất lượng giáo
dục, hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học đang từng bước được ghi nhận. Tuy
nhiên về phương pháp dạy học còn nhiều vấn đề cần bàn.
Một bộ phận không nhỏ học sinh thụ động học tập do không được làm việc hoặc
không chịu làm việc trong các giờ học. Trong hầu hết các giờ lên lớp, thực tập, thao
giảng và cả thi giáo viên dạy giỏi ... vì giới hạn thời gian tiết học nên giáo viên chỉ

Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được
sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức.
Theo quan điểm lý luận dạy học, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, tế bào
của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp các điều kiện cần thiết. Đó là mục đích dạy
học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn
chế riêng biệt.
2. Bài tập tình huống dạy học
Bài tập tình huống dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể
xảy ra trong quá trình dạy học được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khi học sinh giải
bài tập ấy, vừa có tác dụng củng cố tri thức, vừa rèn luyện được kỹ năng học tập cần
thiết.
3. Nguyên tắc thiết kế bài tập tình huống
Bài tập tình huống nêu ra phải tạo ra được nhu cầu nhận thức, tạo được tính
sáng tạo, kích thích tư duy của người giải.
Bài tập tình huống nêu ra phải xuất phát từ nhiệm vụ của giáo viên, từ các kỹ
năng cần thiết cho việc đặt câu hỏi để dạy học.
Bài tập tình huống nêu ra phải gắn với cơ sở lý luận với một liều lượng tối đa
cho phép.
Bài tập tình huống phải có đầy đủ hai yếu tố: điều kiện và yêu cầu cần tìm.
4. Kỹ thuật thiết kế tình huống dạy học.
Để giúp học sinh xác định được các dữ kiện, nhận ra được các mâu thuẫn trong
nhận thức, thì xây dựng tình huống dạy học được thiết kế theo các bước sau:
Bước 1. Xác định mục tiêu
Bước 2. Phân tích cấu trúc nội dung của bài học
Bước 3. Thiết kế tình huống dạy học.
Bước 4. Vận dụng tình huống vào dạy học

Trường THPT Chuyên Quảng Bình



hãy giải thích tại sao người ta lại làm như vậy?
Bài : PRÔTÊIN
Tình huống 1. Có ý kiến cho rằng: Prôtêin thực hiện chức năng chủ yếu của mình
ở cấu trúc bậc 1. Theo em ý kiến trên đúng hay sai? Giải thích?

Trường THPT Chuyên Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Tình huống 2. Các động vật như trâu, bò, dê, ngựa…đều ăn cùng một loại thức ăn là
cỏ. Tại sao thịt (Prôtêin) của chúng lại khác nhau?
Tình huống 3. Sau khi nấu chín canh riêu cua chúng ta thường thấy có một lớp
váng màu vàng nổi lên bề mặt nồi canh. Em hãy giải thích hiện tượng trên?
Bài : AXIT NUCLÊIC
Tình huống 1. Có bạn phát biểu rằng: Cấu trúc mạch kép của ADN là không cần
thiết vì chỉ có một trong hai mạch của ADN có nghĩa trong di truyền.
Theo em ý kiến của bạn như thế nào? Hãy giải thích để bạn đó hiểu rõ hơn vấn đề
này.
Tình huống 2. Có ý kiến cho rằng: Yếu tố cần và đủ để quy định tính đặc trưng của
ADN là trình tự phân bố của các nuclêotit trên ADN đó.
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 3. Khi giải thích về tỉ lệ 3 loại ARN trong tế bào (rARN = 70-80%,
tARN = 10-20%, mARN = 5-10%), một bạn giải thích như sau:
- rARN nhiều để tổng hợp nên nhiều ribôxôm tham gia tổng hợp prôtêin.
- tARN, mARN ít vì có thể được sử dụng nhiều lần.
Việc giải thích như vậy đã chính xác chưa? Có cần bổ sung gì thêm không?
Tình huống 4. Một bạn lập bảng so sánh về cấu tạo và chức năng của ADN và
ARN nhưng còn một vài điểm thiếu sót, em hãy bổ sung giúp bạn ấy nhé!
Loại axit nuclêic

Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Tình huống 5. Một bạn cho rằng: có thể căn cứ vào cấu trúc của các loại ARN
(hình 11.3) để dự đoán thời gian tồn tại của các loại ARN. Theo em, bạn đó dự đoán
như thế nào? Giải thích?
Tình huống 6. Một số loài vi khuẩn có thể sống ở suối nước nóng với nhiệt độ
lên đến 100oC. Người ta cho rằng sở dĩ chúng tồn tại được là do cấu trúc di truyền
của chúng bễn vững với nhiệt độ.
Bằng các kiến thức về cấu trúc của AND, em hãy giải thích nguyên nhân mà các
loài vi khuẩn đó có thể sống được ở các suối nước nóng?
Bài : TẾ BÀO NHÂN SƠ
Tình huống 1. Có ý kiến cho rằng: Hiện tượng thực bào thường thấy ở tế bào vi
khuẩn .
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 2. Một bạn phát biểu rằng: Chỉ cần căn cứ vào độ dày thành tế bào
murêin của vi khuẩn là có thể phân biệt được vi khuẩn Gram âm và Gram dương.
Theo em bạn phát biểu như vậy đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 3. Có ý kiến cho rằng trong tế bào chất của các vi sinh vật đều có các
bào quan tương tự nhau: Riboxom, ti thể, bộ máy gôngi, màng lưới nội chất.
Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Giải thích?
Tình huống 4. Kích thước nhỏ của tế bào nhân sơ có rất nhiều lợi thế như: Tỷ lệ
diện tích bề mặt (S)/ thể tích (V) lớn thuận lợi cho quá trình trao đổi chất với môi
trường ngoài, tế bào kích thước nhỏ giúp cho việc vận chuyển các chất từ nơi này đến
nơi khác trong tế bào nhanh hơn. Một bạn thắc mắc: Kích thước nhỏ có nhiều lợi thế
như vậy tại sao tế bào nhân sơ không nhỏ hơn nữa mà dừng lại ở kích thước từ 110µm. Em hãy giúp bạn giải đáp thắc mắc trên.
Tình huống 5. Hãy giải thích tại sao tế bào sinh trưởng đến một mức độ nhất định
thì phải phân chia
Bài: TẾ BÀO NHÂN THỰC
Tình huống 1. Một nhà sinh học chụp ảnh hiển vi điện tử trong đó có 2 tấm ảnh tế
bào chuột, 2 tấm ảnh tế bào lá đậu, 2 tấm ảnh tế bào vi khuẩn E. Coli nhưng ông quên

Tình huống 9. Quan sát mạng lưới nội chất của 2 tế bào khác nhau trên cùng một
cơ thể sinh vật, nhận thấy: mạng lưới nội chất tế bào thứ nhất có nhiều hạt nhỏ bám
trên màng, mạng lưới nội chất của tế bào thứ hai trơn. Có ý kiến cho rằng: tế bào thứ
nhất thực hiện chức năng chủ yếu là tổng hợp lipit còn tế bào thứ hai thực hiện chức
năng chủ yếu là tổng hợp prôtêin. Theo em ý kiến của bạn có đúng không? Tại sao?
Tình huống 10. Có bạn phát biểu rằng: Perôxixôm là bào quan có mặt trong tế bào
nhân thực, hiếu khí và có vật chất di truyền riêng.
Ý kiến trên đúng hay sai? Tại sao?
Tình huống 11. Theo em điều gì sẽ xảy ra nếu vì một lí do nào đó lizôxôm trong
tế bào bị vỡ ra? Tại sao các enzim trong lizôxôm lại không phá vỡ chính nó?
Tình huống 12. Một bạn quan sát thấy thạch sùng khi gặp nguy hiểm thì tự đứt đuôi
để tự vệ nhưng không hiểu làm cách nào đuôi thạch sùng có thể bị đứt ra dễ dàng như
thế. Em hãy giúp bạn giải thích cơ sở khoa học của hiện tượng trên.
Tình huống 13. Một bạn so sánh tế bào động vật và tế bào thực vật ở bảng sau.
Em kiểm tra và bổ sung giúp bạn những ý còn thiếu nhé!
Trường THPT Chuyên Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Loại tế bào
Tế bào động vật

Tế bào thực vật

Đặc điểm so sánh
Giống nhau
-Không có thành tế bào
- Có thành xenlulôzơ
Xenlulôzơ nên hình dạng bảo vệ


Tế bào
người
Tế bào lai

Hình 1: Thí nghiệm lai tế bào chuột và người.
Tình huống 15. Một bạn chú thích các thành phần cấu tạo của tế bào ở hình bên
nhưng còn lúng túng. Em hãy cho biết hình vẽ thể hiện cấu trúc của loại tế bào nào?
Và giúp bạn chú thích đúng các thành phần cấu tạo của tế bào tương ứng với các con
số ở hình bên.

Trường THPT Chuyên Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Hình 2: Cấu tạo tế bào nhân chuẩn
Tình huống 16. Hãy hoàn thành bảng tóm tắt về các thành phần cấu tạo tế bào
nhân thực dưới đây, trong đó nêu rõ những thành phần nào chỉ có ở tế bào thực vật,
những thành phần nào chỉ có ở tế bào động vật?
Thành phần cấu tạo tế
bào

Chức năng
Đặc điểm cấu tạo

- Thành tế bào

-




Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Tình huống 3. Người ta tiến hành thí nghiệm gieo các hạt đậu vào hai cốc chứa cát
khô đã rửa sạch rồi đặt cùng nơi ngoài sáng:
- Cốc 1: Tưới nước.
- Cốc 2: Tưới nước có hòa thêm phân NPK.
Em dự đoán xem hiện tượng gì sẽ xãy ra ở hai cốc thí nghiệm? Giải thích kết quả.
Tình huống 4. An được bạn tặng một khóm hồng rất đẹp, bạn chăm sóc cho hoa
rất chu đáo, ngày nào An cũng tưới nước có pha phân NPK cho hoa với mong muốn
khóm hồng nhanh ra hoa, khoe sắc. Nhưng khóm hồng của bạn không những không
ra hoa mà dần héo rủ. An đang hoang mang không biết tai sao, em hãy giải thích giúp
bạn nhé!
Tình huống 5. Trong thực tế ta thấy rằng: Cây sống ở vùng nước lợ và nước mặn
khi đem trồng ở vùng nước ngọt thì mất khả năng sinh trưởng.
Em hãy giải thích hiện tượng trên?
Bài : CHUYỂN HÓA NĂNG LƯỢNG
Tình huống 1. Khi so sánh một xạ thủ bắn cung (Hình 3) với quá trình trao đổi
chất và năng lượng ở cây xanh, có ý kiến cho rằng: Trong quá trình trao đổi chất và
năng lượng ở cây xanh, xạ thủ được ví như mặt trời và cung tên là cây xanh.
Theo em ý kiến trên có chính xác không? Tại sao?

Đích

Hình 3. Xạ thủ đang bắn cung tên
Bài : ENZIM VÀ VAI TRÒ CỦA ENZIM TRONG
CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT
Tình huống 1. Một bạn tiến hành các thí nghiệm về enzim như sau:
Có 9 ống nghiệm trong đó có ống nghiệm được đặt ở nhiệt độ 37oC, tỉ lệ các chất

nhau ở điểm nào. Em hãy giúp bạn tìm ra nhưng điểm khác biệt đó và chỉ rõ ý nghĩa
sinh học của hô hấp tế bào?
Tình huống 3.
Để phân giải 1 phân tử glucôzơ cơ thể cần 10 NAD+ và 2FAD. Những chất này
(NAD+ và FAD) được tạo thành từ vitamin B niaxin và ribôflavin. Nhưng nhu cầu
hàng ngày về vitamin B niaxin và riboflavin là rất ít, ít hơn hàng ngàn lần so với
lượng glucôzơ.
Theo em tại sao nhu cầu hàng ngày về các chất đó lại ít như vậy?
Tình huống 4. Một bạn làm thí nghiệm với 6 ống nghiệm chứa các thành phần
khác nhau (xem bảng) trong tủ ấm. Sau một thời gian từ 3 trong 6 ống đó có CO2 bay
ra. Em hãy giúp bạn xác định xem đó là những ống nghiệm nào?
Kí hiệu ống
nghiệm

Thành phần các chất chứa trong ống nghiệm

Trường THPT Chuyên Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

1

Glucoza + dịch nghiền tế bào

2

Glucoza + ti thể

3

Em có nhận xét gì về ý kiến trên? Tại sao?
Tình huống 5. Một bạn đang lúng túng khi xếp các sản phẩm thu được từ hổn hợp
nghiền nát của hai bào quan có vật chất di truyền sau: C6H12O6, diệp lục, ADP, ATP,
NADPH, FADH2, axit piruvic, axit xêtôglutaric.
Em hãy xác định tên của hai bào quan đó? Và giúp bạn sắp xếp chúng vào các bào
quan tương ứng?
Tình huống 6. Một bạn viết phương trình tổng quát của quá trình quang hợp như
sau:
Ánh sáng

6CO2 + 6H2O + 647 kcal

C6H12O6 + 6O2
Diệp lục

Trường THPT Chuyên Quảng Bình


Chuyên đề đổi mới PPDH Sinh học

Và phát biểu: 1. CO2 là nguyên liệu của quá trình quang hợp vì vậy hàm lượng
CO2 càng lớn thì cường độ quang hợp càng tăng.
2. O2 thải ra trong quang hợp có nguồn gốc từ CO2.
Bạn phát biểu như vậy có đúng không? Tại sao? Nếu chưa đúng em sữa lại như
thế nào? Theo em làm cách nào để xác định nguồn gốc của O2 thải ra trong quang
hợp?
Tình huống 7. Một bạn so sánh dây chuyền vận chuyển điện tử trên màng tilacôit
của lục lạp với dây chuyền vận chuyển điện tử trên màng trong ti thể nhưng còn lúng
túng, em hãy giúp bạn ấy hoàn thành bảng so sánh sau nhé!


2a

a

I

II

III

IV

Thời gian

Hình 5. Sơ đồ quá trình phân bào ở tế bào nhân thực

Theo em ý kiến của bạn đã chính xác chưa? Nếu chưa em bổ sung như thế nào?
Tình huống 3. Có ý kiến cho rằng: Giảm phân là hình thức phân bào có ý nghĩa
tiến hóa nhất. Em nhận xét gì về ý kiến trên? Giải thích.
Tình huống 4. Một tế bào sinh dục đực (2n = 38) phân bào liên tiếp 3 đợt tại vùng
sinh sản, các tế bào con đều đến vùng sinh trưởng thành (vùng chín), các tế bào sinh
dục chín giảm phân tạo các tinh trùng. Tính số nhiễm sắc thể đơn có trong các tinh
trùng tạo thành?
Có hai ý kiến khac nhau như sau:
Ý kiến 1: 608 NST đơn
Ý kiến 2: 1216 NST đơn
Em có nhận xét gì về hai ý kiến trên?
Tình huống 5. Một tế bào có chứa 2 cặp nhiễm sắc thể có kí hiệu gen là AaBb. Tế
bào đó thực hiện giảm phân để tạo giao tử. Bạn Na cho rằng tế bào đó giảm phân cho
4 loại giao tử. Bạn Ngọc thì cho rằng, tế bào đó giảm phân chỉ cho 2 loại giao tử.