Họ và tên : Nguyễn Thị Giang
Đơn vị: THCS Hàn Thuyên
Giáo án chuyên đề :
Ca dao Những câu hát than thân
I.Mục tiêu bài học
- Củng cố,nâng cao và mở rộng kiến thức về ca dao thuộc chủ đề than thân .
- Giáo dục tình cảm trân trọng,yêu mến,đồng cảm với cảnh ngộ của ngời lao
động xa,từ đó giúp các em lối sống nhân ái,giàu tình cảm.
- Rèn kĩ năng hệ thống kiến thức,phân tích,cảm thụ.
II.Trọng tâm : Nội dung tiếng hát than thân
III.Chuẩn bị:
- Thầy: Đọc tài liệu tham khảo,nội dung trình chiếu
- Trò: ôn tập ca dao,su tầm ca dao
IV.Tiến trình bài dạy:
A.Kiểm tra: 5
- Đọc một bài ca dao mà em thích nhất? Nêu cảm nhận của em về bài ca
dao đó?
B.Bài mới :
1.Giới thiệu bài:
Ca dao dân ca là tiếng hát cất lên từ trái tim,tâm hồn ngời lao động
từ thuở xa xa.Mỗi bài ca dao chứa đựng biết bao tình cảm yêu thơng với gia
đình ,với quê hơng đất nớc và còn cả những nỗi buồn thơng,oán trách cuộc
đời nghe sao xót xa cay đắng. Để hiểu hơn về tâm t tình cảm của những ngời
lao động,ngời phụ nữ,ngời làm mẹ,làm vợ,làm thợmời các em cùng tìm
hiểu chuyên đề ca dao những câu hát than thân.
2.Nội dung:
T Hoạt động của thầy và trò Nội dung
GV:Ca dao là từ Hán Việt,em hãy giải
nghĩa từng yếu tố?
- Ca dao nghĩa là gì?
- Dân ca là gì?Kể một số làn điệu dân

ngời
- Than thân
- Châm biếm
1
+ Ca dao chống Pháp.
- Qua các bài ca dao đã học,em hãy
nêu khái quát những nét đặc sắc nghệ
thuật ?
GV bổ sung thêm: ngoài ra còn đợc
sáng tác theo thể lục bát biến thể,thơ
tự do,ngũ ngôn
- Ttong ca dao thờng hay sử dụng
những biện pháp nghệ thuật nào?
-Nhân vật trữ tình thờng là những ai?
- Từ ngữ,hình ảnh trong ca dao có đặc
điểm gì?
GV giới thiệu thêm.
-Các em đã học những bài ca dao than
thân nào?
(HS đọc)
- Đọc những bài ca dao này em thấy
đó là lời than của ai? Vì sao lại than ?
(HS trả lời)
GV: Đây là lời than của ngời lao
động,ngời phụ nữ.Ngời lao động ở
đây các em có thể hiểu đó là những
ngời nông dân,ngời làm thuê làm m-
ớn Họ thuộc tầng lớp bị trị,sống dới
đáy cùng của xã hội nên phải gánh
chịu nhiều nỗi bất hạnh,khổ đau,bị áp

+Loan phợng ->sự đẹp đôi
II.Những câu hát than thân
1.Hệ thống những bài ca dao đã
học
1- Nớc non lận đận một mình,
Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay.
Ai làm cho bể kia đầy,
Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?
2- Th ơng thay thân phận con tằm,
Kiếm ăn đợc mấy phải nằm nhả tơ.
Thơng thay lũ kiến li ti,
Kiếm ăn đợc mấy phải đi tìm mồi
Thơng thay hạc lánh đờng mây
Chim bay mỏi cánh biết ngày nào thôi
Thơng thay con quốc giữa trời
Dẫu kêu ra máu có ngời nào nghe
3- Thân em nh trái bần trôi,
Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu
*Nhân vật trữ tình: Ngời lao
động,ngời phụ nữ
*Hiện thực xã hội đầy bất công
ngang trái,ngời lao động bị áp bức
bóc lột,đoạ đày.Họ sáng tác những
bài ca dao than thân giãi bày nỗi
lòng của mình và cũng là lời tố
cáo,phản kháng xã hội .
2.Giá trị của những bài ca dao than
thân
2
kiến bất công,tàn bạo.

cái nghèo khó đeo bám suốt đời suốt
kiếp ngời lao động.
Cái đói nghèo hiển hiện ngay trong
từng bữa ăn: Bữa ăn nh bữa vét nồi
Đói cào đói rã mồ hôi ớt đầm )
- Qua ba bài ca dao trên em thấy ngời
lao động than về nỗi khổ nào?
GV:Có thể nói cái đói cái nghèo cứ
bám dai bám dẳng vào số phận ngời
lao động từ lúc sinh ra đến lúc lìa
đời:Nghèo từ trong trứng nghèo
ra;cuộc sống thì:Sống gì sống tối
sống tăm/Khổ ngày khổ tháng khổ
năm khổ đời;đến lúc chết cũng chết
trong túng thiếuCon cò chết tối hôm
qua/Có hai hạt gạo với ba đồng
tiền/Một đồng thuê trống thuê
kèn/Một đồng mua mỡ đốt đèn thờ
vong/Một đồng mua mớ rau răm/Đem
a.Lời than của ng ời lao động
*VD1:
+ Nớc non lận đận một mình,
Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay.
Ai làm cho bể kia đầy,
Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?
+ Gánh cực mà đổ lên non
Cong lng mà chạy cực còn chạy theo
+ Bữa ăn nh bữa vét nồi
Đói cào đói rã mồ hôi ớt đầm )


khó,ngời lao động còn than về thân
phận hẩm hiu của mình.(Chiếu VD2)
- HS đọc hai bài ca dao
- Hình ảnh con tằm,con kiến,con
quốc,con hạc có điểm gì chung?Điểm
gì riêng? Mợn hình ảnh mỗi con vật
ấy nhân dân ta muốn giãi bày điều gì?
- Mỗi cặp lục bát đều đợc bắt đầu
bằng hai từ thơng thay,hay đó cũng
chính là biện pháp điệp từ,nó có ý
nghĩa gì?
(nhấn mạnh sự đồng cảm với nỗi khổ
của con ngời ,mở ra những mối thơng
khác)
(GV chiếu phần minh hoạ)
GV:Lời than chua xót về thân phận bé
nhỏ,thấp cổ bé họng,không có địa vị
trong xã hội.Thân phận họ nh con
kiến con tằm suốt đời cần mẫn làm
ăn,làm nhiều nhng hởng ít,lại bị bòn
rút mất sức lực.Nhiều khi chịu oan ức
bất công mà không có lẽ công bằng
nào soi tỏ;có những cuộc đời phải tha
phơng cầu thực nay đây mai đó nh
thân hạc gầy bay mỏi cánh đầy vô
vọng .
- Hai câu ca dao sau có gì giống với
bài đầu?
(Than về cảnh sống bất công.Kẻ giàu
thì thừa thãi,sung sớng;ngời nghèo

kia,bọn vua chúa quan lại mặc sức
thống trị,trà đạp lên cuộc sống của
ngời lao động.Các em sẽ cùng tìm
hiểu xem ngời lao động đã nói nh thế
nào về chúng.
(Chiếu VD3)
- Cả hai bài ca dao nói đến đối tợng
nào?
- Quan lại xa vẫn thờng xng là phụ
mẫu(cha mẹ)dân.ở đây quanlai,địa
chủ có hành động gì? Nêu suy nghĩ
của em về hành động đó?
GV: Nhà mày là cách gọi bọn địa
chủ cờng hào,đầy khinh thờng căm
phẫn của ngời dân quê.Họ uất ức căm
giận bởi bè lũ thống trị tham lam tàn
ác vơ vét,cớp đoạt mọi thứ : ruộng
đất,trâu cày,ao thậm tệ hơn là sự bóc
lột sức lực dẫn đến ngời nông dân
trắng tay không còn gì để sinh sống
nuôi con.
- Từ thận bé nhỏ bọt bèo,không địa
vị,ngời lao động phải gánh chịu nỗi
đau nào nữa?
GV: Giai cấp thống trị với bộ mặt tàn
ác,không còn nhân tính,chúng tìm
mọi thủ đoạn chiếm đoạt tài sản của
nhân dân lao động nhất là thời kì xã
hội nửa thực dân phong kiến.Chúng
đặt ra đủ các loại thuế khiến ngời dân

đẫm nớc mắt từ số phận đắng cay.
5
phụ nữ lại có những nỗi niềm riêng để
giãi bày than thở.
- Em hãy đọc một số bài ca dao tha
thân của ngời phụ nữ đã học và em
biết ?
- ở ba bài ca dao ngời phụ nữ đẫ ví
mình với những gì?Mỗi hình ảnh ví
von ấy đều ẩn chứa những nỗi đau
thân phận .theo em đó là những nỗi
đau nào?
- Tấm lụa đàovừa đẹp óng ả vừa rất
có giá trị.Khi mang ra chợ để mua
bán trao đổi,kẻ nâng lên ngời đặt
xuống,kẻ chê đắt ngời bảo rẻLiệu
ngời mua có hiểu rõ đợc giá trị của
nó?Ng ời phụ nữ ý thức ý thức rất rõ
và tự hào về vẻ đẹp nhân phẩm của
mình nh ng trong xã hội ấy ai thừa
nhận,ai ca ngợi vẻ đẹp của họ?Trái
bần vừa chua vừa chát,trôi nổi trên
sông mặc cho gió dập sóng dồi.Nó
cũng nh cuộc đời ngời phụ nữ không
có quyền tự quyết định mà hoàn toàn
phụ thuộc vào kẻ khác,mặc cho dòng
đời đa đẩy,chẳng biết tơng lai sẽ ra
sao.Hay hình ảnh so sánh với con
hạc đầu đìnhcũng nói lên nỗi đau về
thân phận bị ràng buộc,bị trói chặt


tấm lụa đào
->Thân em: trái bần
con hạc
->ý thức đợc vẻ đẹp phẩm giá nh-
ng xã hội không thừa nhận,bị xã
hội rẻ rúng.
->cuộc đời chìm nổi,vô định.
->thân phận bị phụ thuộc,mất tự do
6
đồ vật hoá,định giá theo giá trị sử
dụng.Thân phận ví với hạt ma,miếng
cau,cái cọc ràoHọ có bao phẩm chất
tốt đẹp(nh tấm lụa đào,cây
quế,chuông vàng) nhng không đợc
xã hội thừa nhận,cọi trọng.Bởi thế
khổ đau lại tiếp nối chồng chất khổ
đau.
- Em hãy đọc một số bài cadao bắt
đầu bằng cụm từ thân em?
GV mở rộng thêm về nội dung than
thân của ngời phụ nữ:
Khi cha lấy chồng thì bao lo lắng về
tơng laithân con gái 12 bến nớc,lấy
chồng rồi lại trăm mối lo toan: Nỗi
buồn nhớ mẹ charuột đau chín
chiềuchỉ biết ngậm ngùi trong
dạ;quan hệ mẹ chồng nàng dâu nghiệt
ngã.Con dâu bị xem nh con ởNghe
tin bác mẹ anh hiền /Cắn cơm không

- Thân em nh ớt trên cây
Càng tơi ngoài vỏ càng cay trong
lòng
*Nỗi khổ khi đi lấy chồng:
+Cha mẹ ép gả,hôn nhân không
hạnh phúc:Mẹ em thấy của thời
ham/Hang hùm cứ tởng hang vàng
ép con ; Bồng bồng cõng chồng
đi chơi/Đi đến chỗ lội đánh rơi
mất chồng
Vô duyên vô phúc /Múc phải ông
chồng già/Ra đờng ngời hỏi rằng
cha hay chồng/Nói ra đau đớn
trong lòng/ ấy cái nợ truyền
kiếp,có phải chồng em đâu?
+Bị chồng,mẹ chồng đối xử tệ
bạc: Từ ngày em ở với anh/Mẹ
anh đánh mắng,anh tình phụ
tôi/Có thịt anh tình phụ xôi / Có
cam phụ quýt có ngời phụ taCó
những ngời không cam chịu cảnh
sống ấy: Cô kia đội nón đi đâu ?
Rằng tôi con gái làm dâu mới về ?
mẹ chồng tôi gớm tôi ghê /Tôi ở
chẳng đợc tôi về nhà tôi
=>Ngời phụ nữ trở thành nạn nhân
của chế độ đa thê,luật lệ tam tòng
tứ đức khắt khe.Cuộc đời họ là
những chuỗi bi kịch thơng tâm.Vì
thế tiếng hát than thân của họ chứa

Lan Viên lấy hình ảnh con cò trong
ca dao để cảm nhận suy ngẫm về tình
mẫu tử trong bài Con cò (Các em sẽ
học ở lớp 9).Ngày nay,ngời bà,ngời
mẹ,ngời chịvẫn hát ru trẻ thơ bằng
những câu ca dao thấm đẫm tình ng-
ời.Học ca dao,nghe ca dao để ta yêu
hơn,trân trọng,cảm thông với kiếp ng-
ời trong quá khứ và hơn hết hãy biết
sống nhân ái,lắng nghe,chia sẻ bằng
trái tim chan chứa yêu thơng.
nghĩa
- Môtip thân em gợi niềm
xa,đồng cảm.
b-Nội dung
- giãi bày nỗi thống khổ của kiếp
ngời nhỏ nhoi,sống dới đáy xã hội
- Mong sự đồng cảm sẻ chia
- Tố cáo,phản kháng xã hội bất
công vùi dập con ngời
C.Luyện tập:15
HS đọc,xác định yêu cầu của bài tập?
HS trả lời
Bài tập1:
Trong các bài ca dao sau bài nào
có nội dung than thân?
a,Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống nhớ cà dầm
tơng
Nhớ ai giãi nắng dầm sơng

d,Chim trời ai dễ đếm lông
Nuôi con ai dễ kể công tháng
ngày
Bài tập 2:
Viết đoạn văn ngắn trình bày
cảm nhận của em về thân phận
ngời phụ nữ qua bài ca dao
Thân em nh trái bần trôi
Gió dập sóng dồi biết tấp vàođâu
9