Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
…  …
TIỂU LUẬN
HỌC PHẦN:
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC
SINH HỌC
Đề tài:
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN
LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG PHÂN TÍCH – TỔNG HỢP
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8
Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện:
PGS.TS. PHAN ĐỨC DUY TRẦN THỊ HẢI
Lớp: LL & PPDH BM Sinh học
Khóa K22
Huế 11/2014
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
1
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
MỤC LỤC
Phần 1: MỞ ĐẦU……………………………………… ………………… 3
1. Lý do chọn đề tài…………………………………………….………….… 3
2. Mục đích nghiên cứu……………………………………….……………….3
Phần 2: NỘI DUNG…………………………….………… ……………… 4
I. Cơ sở lý luận của việc sử dụng tình huống để rèn luyện kỹ năng nhận
thức cho học sinh…………………………………………… …………… 4
1.Tình huống dạy học…………. …………………………………………… 4
2. Phương pháp dạy học bằng tình huống ……………………………………4
3. Kĩ năng học tập của học sinh………….………………………… ……… 6
4. Quá trình thiết kế tình huống để rèn luyện kĩ năng phân tích-tổng hợp cho

- Thiết kế một số bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kĩ năng
phân tích - tổng hợp trong chương trình sinh học 8.
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
3
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
PHẦN 2: NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN
LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN THỨC CHO HỌC SINH
1. Tình huống dạy học
Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ
xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà học sinh đã trở
thành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học
nhằm một mục đích dạy học cụ thể. Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học
chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối
tượng nhận thức.
Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế
bào của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết . Đó là mục
đích dạy học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những
kết quả hạn chế, riêng biệt .
Theo Nguyễn Ngọc Quang tình huống dạy học đó là tình huống mô
phỏng hành vi. Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao chép, phỏng theo quá trình
hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân của người đó, nhằm đạt
mục đích nào đó. Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ
thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ hợp các tình huống mô
phỏng, là một mô hình của tình huống thực tiễn. Dùng tình huống mô phỏng
này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy học. Thực chất đó là
quy trình chuyển tình huống mô phỏng thành tình huống dạy học .
Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên
lớp, chứa đựng mối liên hệ mục đích- nội dung- phương pháp theo chiều
ngang tại một thời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức.

Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
5
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân
chủ, năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học.
* Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu
đào tạo, trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi
hỏi cần nhiều thời gian và công sức. Đồng thời giáo viên cần phải có kiến
thức, kinh nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá
trình dẫn dắt, tổ chức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến
thức, kỹ năng.Trên thực tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm
chất trên.
Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học
sinh do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp
dụng phương pháp này.
3. Kỹ năng học tập của học sinh
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
6
Tập thể
+ Làm việc theo nhóm.
+Thông tin qua lại.
+Trao đổi ý tưởng
Năng động
(Không nghe, tiếp thu một cách thụ động)
Dân chủ
+ Sự bình đẳng mọi người tham gia.
+ Trao đổi ý tưởng.
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
3.1. Kỹ năng
Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu

3- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác : Kỹ
năng học nhóm
3.3. Kỹ năng phân tích – tổng hợp.
Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành
những yếu tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng
hay hiện tượng đó thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa
toàn thể và bộ phận, quan hệ giống loài nhằm tìm kiếm bản chất của chúng.
Trong dạy học, vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho học sinh cần
phải được coi trọng. Tuỳ đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể ,
các giáo viên đã đề ra những yêu cầu phân tích khác nhau. Nhưng mục đích
chủ yếu của việc rèn luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các em thói quen
tìm hiểu sự vật, hiện tượng có chiều sâu, nhằm nắm được bản chất của đối
tượng nghiên cứu, cho nên nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động phân tích trước
hết là nắm được cấu trúc của đối tượng, nghĩa là:
* Xác định các yếu tố tạo thành đối tượng.
* Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó.
* Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu ?
* Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào ?
Trên cơ sở ấy mà xác định được tính chất, mâu thuẩn nội tại, động lực
phát triển và các vấn đề khác.
Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự
vật hay hiện tượng trong một chỉnh thể. Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng
đều tồn tại đồng thời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn
nhau. Để nhận thức đầy đủ sự vật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem
xét từ một tổng thể toàn vẹn, nghĩa là tổng hợp sơ bộ, sau đó mới phân tích
từng yếu tố, cuối cùng tổng hợp cao hơn, đầy đủ hơn.
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
8
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
Rèn luyện kỹ năng tổng hợp nhằm giúp học sinh sắp xếp những số liệu,

* Các yêu cầu của tình huống:
+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học.
+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp.
+ Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh.
* Khi soạn thảo tình huống cần chú ý:
+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của tình huống.
+ Mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống.
+ Nội dung tình huống: Mô tả bối cảnh tình huống. Nội dung tình
huống phải đủ thông tin để phân tích, giải quyết tình huống.
+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết.
* Quy trình thiết kế tình huống và đưa tình huống vào rèn luyện kỹ năng nhận
thức của học sinh:
Đây là Algorit của quá trình biến các tình huống đã, đang và có thể xảy
ra khi học sinh trả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học
thành các bài tập tình huống, được diễn đạt theo các bước như sau:
1. Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh. Cụ thể là tập trung vào
một số kỹ năng nhận thức cơ bản: Phân tích- tổng hợp, so sánh, khái quát hoá,
suy luận.
2. Nghiên cứu thực tiễn: Nghiên cứu những câu phát biểu trả lời của
học sinh trong các giờ học, bài kiểm tra. Phân tích những câu trả lời đúng và
cả những câu
trả lời sai, lý do tại sao học sinh có thể bị sai lầm. Đây là nguồn tình huống
chính để sử dụng thiết kế hệ thống tình huống phục vụ giảng dạy.
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
10
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
3. Xây dựng hệ thống tình huống để phục vụ giảng dạy: Xử lý sư phạm
các tình huống đó, nghĩa là mô hình hoá các tình huống ấy thành các bài tập
tình huống. Các tình huống này trở thành phương tiện, đối tượng của quá trình
dạy học.

 Gợi ý giải quyết tình huống:
- Hiện tượng cụp lá ở cây trinh nữ là hiện tượng cảm ứng ở thực vật,
không được coi là phản xạ, bởi vì phản xạ có sự tham gia của tổ chức thần
kinh và được thực hiện nhờ cung phản xạ.
- Điểm giống nhau: đều là hiện tượng cảm ứng, nhằm trả lời kích thích
môi trường.
- Điểm khác nhau:
+ Cảm ứng ở thực vật: không có sự tham gia của tơ chức thần kinh
(hiện tượng cụp lá).
+ Phản xạ: có sự tham gia của tổ chức thần kinh (hiện tượng rụt tay).
* Tình huống 2: ( Dạy bài: Đông máu và nguyên tắc truyền máu )
Người chồng có nhóm máu A, người vợ có nhóm máu B. Huyết tương
của một bệnh nhân làm ngưng kết máu của người chồng mà không làm ngưng
kết máu của người vợ.
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
12
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
Theo ý kiến của em bệnh nhân có nhóm máu gì? Giải thích tại sao?
 Mục đích của bài tập tình huống:
- Học sinh trình bày các nguyên tắc truyền máu.
 Gợi ý giải quyết tình huống:
* Bệnh nhân có nhóm máu B
* Vì:
- Kháng nguyên có trong hồng cầu gồm 2 loại được kí hiệu A và B.
Kháng thể có trong huyết tương gồm 2 loại là α và β (α gây kết dính A, β gây
kết dính B). Hiện tượng kết dính hồng cầu của máu người cho xảy ra do khi
vào cơ thể người nhận gặp kháng thể trong huyết tương của máu người nhận
gây kết dính.
- Huyết tương người bệnh làm kết dính màu của người chồng có nhóm
máu A  người bệnh có thể là nhóm máu O, B. Tuy nhiên, không làm ngưng

trong ruột non đủ thời gian hấp thu toàn bộ dinh dưỡng.
- Niêm mạc ruột có nhiều nếp gấp, trên đó có nhiều lông ruột, mỗi lông
ruột có vô số lông cực nhỏ, đã tăng diện tích tiếp xúc với chất dinh dưỡng lên
nhiều lần.
- Trong lông ruột có hệ thống mạng lưới mao mạch máu và bạch huyết
dày đặc tạo điều kiện cho sự hấp thụ chất dinh dưỡng một cách nhanh chóng.
- Màng ruột là màng thấm có chọn lọc chỉ cho vào máu những chất cần
thiết kể cả khi nồng độ các chất đó thấp hơn nồng độ có trong máu và không
cho những chất độc vào máu kể cả khi nó có nồng độ cao hơn trong máu.
* Tình huống 5: (Dạy bài: Bạch cầu - miễn dịch)
Khi bạn Lan làm vệ sinh quanh vườn vô tình dẫm phải mảnh chai vỡ.
Sau đó chổ bị thương bị viêm dẫn tới hiện tượng sưng, nung mủ, đau một vài
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
14
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
hôm sau đó thì khỏi mà không cần uống thuốc. Vậy chân hoặc chỗ bị viêm do
đâu mà khỏi? Em hãy giúp các bạn học sinh này giải thích hiện tượng trên?
 Mục đích của bài tập tình huống:
- Học sinh giải thích được cơ chế hoạt động của bạch cầu chống vi
khuẩn xâm nhập vào cơ thể.
 Gợi ý giải quyết tình huống:
- Khi có vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể gây ổ viêm, tế bào ở mô bị
thương sẽ tiết ra các tín hiệu hoá học kích thích phản ứng bảo vệ cơ thể: Mạch
máu nở rộng ra, bạch cầu chui ra khỏi mạch máu tới ổ viêm và tiến hành tiêu
diệt vi khuẩn.
- Bạch cầu có chức năng bảo vệ cơ thể thông qua 3 hàng rào phòng thủ .
+ Sự thực bào: Là hiện tượng bạch cầu (trung tính và đại thực bào) hình
thành chân giả, bắt, nuốt vi khuẩn rồi tiêu hoá chúng
+ Khi các vi rút, vi khuẩn thoát khỏi sự thực chúng sẽ bị vô hiệu hoá
nhờ kháng thể do tế bào Limphô B tiết ra gây kết dính các kháng nguyên. Đây

lượng nước tiểu nhiều gây căng bóng đái, sẽ có luồng xung thần kinh gây co
cơ bóng đái và mở cơ trơn ống đái để thải nước tiểu, điều này thường xảy ra ở
trẻ nhỏ, đặc biệt là ở giai đoạn sơ sinh.
* Tình huống 7: ( Dạy bài: Hoạt động hô hấp)
Có một bạn học sinh đã vẽ sơ đồ trao đổi khí ở phổi và tế bào nhưng
chưa hoàn chỉnh như sau:
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
16
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
Em hãy chú thích ở các vị trí A, B, C để sơ đồ trên hoàn chỉnh? Thông
qua sơ đồ, hãy trình bày cơ chế trao đổi khí ở phổi và tế bào.
 Mục đích của bài tập tình huống:
- Học sinh trình bày được cơ chế trao đổi khí ở phổi và tế bào.
 Gợi ý giải quyết tình huống:
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
Phế nang
PO
2
= 100 mm Hg
Mạch máu
PO
2
= 40 mm Hg
Tế bào cơ thể
PO
2
< 40 mm Hg
PO
2
= 100 mm Hg

= 100 mm Hg
Mạch máu
PO
2
= 40 mm Hg
Tế bào cơ thể
PO
2
< 40 mm Hg
PO
2
= 100 mm Hg
O
2

khuếch
tán từ phế
nang vào
máu
O
2

khuếch
tán từ
máu vào
tế bào
Phế nang
PCO
2
= 40 mm Hg

Một bạn sau khi chạy một đoạn đường dài cảm thấy rất là mệt và mỏi
cơ. Bạn cho rằng nguyên nhân mỏi cơ khi hoạt động nhiều là do hô hấp tế bào
bị ngừng trệ.
Theo em ý kiến của bạn đã đầy đủ chưa? Nếu chưa đầy đủ em hãy bổ sung.
 Mục đích của bài tập tình huống:
- Giải thích được nguyên nhân của sự mỏi cơ.
 Gợi ý giải quyết tình huống:
- Ý kiến chưa đầy đủ.
- Nguyên nhân:
+ Lượng ôxi cung cấp cho cơ thiếu
+ Năng lượng cung cấp ít
+ Sản phẩm tạo ra là axit lắctíc gây đầu độc cơ
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
18
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
III. SỬ DỤNG CÁC TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG PHÂN
TÍCH - TỔNG HỢP CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 8
1. Quy trình chung
Bước 1: Giáo viên giới thiệu tình huống
Bước 2: Học sinh nghiên cứu giải quyết tình huống
Bước 3: Tổ chức thảo luận toàn lớp
Bước 4: Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức, xác định hướng
giải quyết hợp lý, học sinh tự hoàn thiện kỹ năng nhận thức
2. Ví dụ việc sử dụng các tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích
- tổng hợp cho học sinh trong dạy học sinh học 8.
Ví dụ 1: Dạy bài 14: Bạch cầu - miễn dịch, mục I. Các hoạt động chủ
yếu của bạch cầu.
Bước 1: Giáo viên đưa ra tình huống
Khi bạn Lan làm vệ sinh quanh vườn vô tình dẫm phải mảnh chai vỡ.
Sau đó chổ bị thương bị viêm dẫn tới hiện tượng sưng, nung mủ, đau một vài

- Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức: (phần gợi ý tình huống 6)
- Học sinh rèn luyện được kỹ năng phân tích - tổng hợp
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
20
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
PHẦN 3: KẾT LUẬN
Dạy học sử dụng bài tình huống là một phương pháp dạy học tích cực
góp phần nâng cao chất lượng dạy - học sinh học. Tuy nhiên, để cho dạy học
có sử dụng bài tập tình huống đạt hiệu quả cao, giáo viên cần phải nghiên cứu,
tìm tòi để thiết kế được những bài tập tình huống tốt, phù hợp với đối tượng
học sinh, phù hợp nội dung bài học. Các tình huống được thiết kế có thể sử
dụng trong các khâu dạy học.
Do thời gian có hạn nên việc nghiên cứu và thiết kế các tình huống
chưa thực sự đa dạng và hoàn chỉnh. Trên cơ sở này có thể triển khai thiết kế
và sử dụng tình huống rèn luyện kỹ năng học tập khác và trong các bài,
chương, lớp khác cần thiết cho việc giảng dạy của giáo viên và học tập của
học sinh.
Trần Thị Hải - LL&PPDH Sinh học – K22
21
Tiểu luận: Thiết kế và sử dụng tình huống trong dạy học Sinh học
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2001), Lý luận dạy học Sinh học –
phần đại cương, NXB giáo dục, Hà Nội.
2. Đinh Quang Báo, Đặng Thị Dạ Thủy, Đỗ Thị Phượng, Nguyễn Thị Nghĩa
(2006), Một số vấn đề phương pháp giảng dạy Sinh học, Hà Nội.
3. Trần Thị Bắc (2008), Thiết kế tình huống để tổ chức hoạt động học tập
cho học sinh khi dạy phần Sinh học cơ thể - Sinh học 11 cơ bản, Khóa luận
tốt nghiệp ĐHSP Huế.
4. Phan Đức Duy (1998), “Sử dụng bài tập tình huống dạy học để rèn luyện
kỹ năng tổ chức bài lên lớp Sinh học”, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên