ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
 …
TIỂU LUẬN
HỌC PHẦN: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC SINH HỌC
ĐỀ TÀI:
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ
RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH
SẢN CỦA VI SINH VẬT, SINH HỌC 10
Giáo viên hướng dẫn: Học viên: Phạm Thị Hồng Hạnh
PGS.TS. Phan Đức Duy Chuyên ngành: LL & PP DHM Sinh học
Khóa: K22

Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
Huế, 11/2014
2
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
3
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 4
NỘI DUNG 5
CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH
HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC
SINH 5
CHƯƠNG II. THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN

các em một số kỹ năng tư duy, phán đoán và giải quyết vấn đề cần đặt ra.
Xuất phát từ những lí do trên chúng tôi đã chọn đề tài nghiên cứu: “Thiết kế và sử
dụng bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kỹ năng suy luận trong dạy
học chương sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật, sinh học 10”.
NỘI DUNG
CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TÌNH HUỐNG ĐỂ
RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SUY LUẬN CHO HỌC SINH
1.1. Tình huống và tình huống dạy học
1.1.1. Khái niệm tình huống dạy học.
- Theo quan điểm triết học:
5
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
+ Về khách quan: Tình huống dạy học là tổ hợp các mối quan hệ cụ thể được
hình thành trong quá trình dạy học khi người học trở thành chủ thể của quá trình
nhận thức.
+ Về chủ quan: Tình huống dạy học là trạng thái bên trong được sinh ra giữa
chủ thể nhận thức với đối tượng nhận thức.
- Về mặt tâm lý học: Tình huống được hiểu là những “trở ngại” xãy ra trong quá
trình nhận thức của chủ thể, chủ thể chấp nhận nó như một nhu cầu cần giải quyết
nhằm đem lại tri thức mới.
- Theo quan điểm của lí luận dạy học:
+ Theo TS. Lê Đình Chắc: Tình huống dạy học là bài toán ơrictic chứa đựng
mâu thuẫn nhận thức. Mâu thuẫn này phải có tác dụng kích thích được tính tích
cực nhận thức của học sinh, học sinh chấp nhận nó như là một nhu cầu và có khả
năng tự giải quyết được hoặc giải quyết dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
+ Theo lý luận dạy học Xô Viết: Tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bào
của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết. Đó là mục đích dạy học,
nội dung và phương pháp dạy học để thu được những kết quả nhất định.
Như vậy, tình huống dạy học là mâu thuẫn biện chứng giữa những kiến thức, kĩ
năng đã biết với những điều chưa biết, giải quyết mâu thuẫn chính là sự lĩnh hội tri

* Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp – nó không phải chỉ có một
giải pháp cho tình huống (tình huống chứa các biến sư phạm)
* Bản thân tình huống mang tính chất gợi vần đề, không phải học sinh làm theo
ý thích của thầy giáo, học sinh là người giải quyết vấn đề theo phương thức thich
nghi, điều tiết với môi trường, có hay không sự hỗ trợ của thầy giáo tuỳ thuộc vào
tình huống.
7
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
* Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có công
thức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống.
* Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn.
1.2.2. Ưu – nhược điểm của dạy học tình huống
* Ưu điểm: Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia
tích cực của học sinh vào quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập , giải
quyết vấn đề, kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói,
trình bày của học sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp
cận tình huống dưới nhiếu góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho
những tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ
năng của học sinh. Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao.
Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân chủ,
năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học.
Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào
tạo, trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần
nhiều thời gian và công sức. Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinh
nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt, tổ
chức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng.Trên thực
tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm chất trên.
Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học
sinh do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụng
phương pháp này.

Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
- Các kỹ năng phục vụ chức năng tương tác trong học tập hợp tác : Kỹ năng học
nhóm
Người giáo viên chỉ có thể hình thành các kỹ năng học tập trên cho học sinh
qua một hay nhiều nội dung nhất định trong một hay nhiều tình huống có ý nghĩa.
Tình huống có ý nghĩa đối với học sinh là tình huống huống gần gũi với học sinh
hoặc là những tình huống mà học sinh sẽ gặp về sau.
Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụng
tình huống để rèn luyện một số kỹ năng suy luận phục vụ chức năng nhận thức
liên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin.
1.3.3. Kỹ năng suy luận
Suy luận là hình thức của tư duy nhờ đó rút ra phán đoán theo các quy tắc
logic xác định. Bất kỳ suy luận nào cũng gồm tiền đề, kết luận và lập luận. Tiền đề
là phán đoán chân thực từ đó rút ra phán đoán mới thu đựơc bằng con đường logic
từ các tiền đề. Cách thức logic rút ra kết luận từ các tiền đề gọi là lập luận.
Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận đựơc chia ra thành suy luận suy
diễn và suy luận quy nạp. Suy luận suy diễn là suy luận trong đó lập luận từ cái
chung đến cái riêng, cái đơn nhất. Suy luận quy nạp là suy luận trong đó lập luận
từ cái riêng, cái đơn nhất đến cái chung. Khi học sinh được trang bị kỹ năng suy
luận, học sinh có thể thu đựơc tri thức mới từ các tri thức đã biết nhờ suy luận.
1.4. Quy trình thiết kế tình huống để rèn luyện một kỹ năng nhận thức
cho học sinh trong dạy-học Sinh học
Các yêu cầu của tình huống
+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học.
+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp.
+ Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh.
Khi soạn thảo tình huống cần chú ý:
10
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của tình huống.

+ Chọn nguồn thiết kế tình huống từ sản phẩm của học sinh ( Câu phát biểu
trả lời trên lớp và bài kiểm tra)
+ Chọn được các tình huống mà ở đó có thể rèn luyện được một số kỹ năng
nhận thức cơ bản cho học sinh.
+ Hình thức diễn đạt tình huống phải phù hợp.
+ Biến đổi linh hoạt mức độ khó khăn của từng tình huống cho phù hợp với
từng đối tượng học sinh. ở đây, chúng ta có thể thêm hay bớt dữ kiện của tình
huống để làm tăng hay giảm độ khó của tình huống.
12
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
CHƯƠNG II. THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN
LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG SUY LUẬN TRONG DẠY HỌC
CHƯƠNG SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN CỦA VI SINH VẬT,
SINH HỌC 10
2.1. Thiết kế bài tập tình huống
Tình huống 1: Bạn Lan có ý kiến rằng: Trong môi trường nuôi cấy vi sinh vật
có pha sinh trưởng lũy thừa, thì trong môi trường tự nhiên pha lũy thừa ở vi khuẩn
cũng xảy ra? Theo em ý kiến của bạn Lan đúng hay sai ? Vì sao ?
(Dạy bài 38: Sinh trưởng của vi sinh vật)
Phương án trả lời: Pha lũy thừa là pha diễn ra trong điều kiện vi sinh vật được
ổn định vì đầy đủ thức ăn. Trong môi trường tự nhiên, vi sinh vật phải chịu tác
động với điều kiện ngoại cảnh luôn thay đổi: Thành phần dinh dưỡng không đủ, sự
thay đổi pH, nhiệt độ, độ ẩm…và sự cạnh tranh của các vi sinh vật khác. Sự tăng
lên về số lượng tế bào trong quần thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố của môi trường.
Vì thế sinh trưởng của vi khuẩn trong môi trường tự nhiên không thể xảy ra pha
lũy thừa được.
Tình Huống 2: Có bạn cho rằng “trong nuôi cấy không liên tục dựa vào
đường cong sinh trưởng muốn thu được sinh khối của vi sinh vật lớn nhất nên
dừng lại ở pha cân bằng”. Theo em điều đó đúng hay sai? Vì sao?
(Dạy bài 38: Sinh trưởng của vi sinh vật)

nhưng người ta lại dùng đường để ngâm các loại quả. Em hãy giải thích vì sao?
(Dạy bài 40: ảnh hưởng của các yếu tố hóa học đến sinh trưởng của vi sinh vật)
Phương án trả lời: Đường saccarozo được dùng làm nguồn dinh dưỡng nuôi
cấy vi sinh vât. Tuy nhiên, với nồng độ đường quá cao thì nước từ trong tế bào vi
sinh vật thẩm thấu ra ngoài để cân bằng nồng độ sẽ gây ra hiện tượng co nguyên
sinh ở tế bào vi sinh vật làm cho chúng không hoạt động được (không làm hư hỏng
quả).
Tình huống 6: Khi sinh trưởng trong môi trường nghèo dinh dưỡng, tế bào chất
của vi khuẩn sẽ rút nước từ bên ngoài vào làm tế bào căng lên. Có bạn nói rằng tế
bào vi khuẩn có thể bị vỡ do áp suất thẩm thấu nội bào tăng.
14
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?
(Dạy bài 40: ảnh hưởng của các yếu tố hóa học đến sinh trưởng của vi sinh vật
Đáp án gợi ý: Tế bào vi khuẩn sẽ không bị vỡ do áp suất thẩm thấu nội bào tăng do
có thành tế bào bảo vệ.
Tình huống 7: Mẹ bạn Nam mua cá ở chợ về. Vì có công việc đột xuất nên mẹ
bạn quên ướp muối vào cá. Đến trưa mẹ bạn Nam lấy cá đem nấu thì thấy mùi hôi
khó chịu, thịt cá thì mềm nhũn. Bạn Nam không hiểu vì sao lại như vậy. Em hãy
giải thích hiện tượng trên?
(Dạy bài 41: ảnh hưởng của các yếu tố vật lí đến sinh trưởng của vi sinh vật)
Đáp án gợi ý: Khi ướp muối vào cá làm ức chế sự phát triển của vi sinh vật trên cá.
Muối đã làm tăng cao áp suất thẩm thấu, rút nước trong tế bào vi khuẩn là tác nhân
gây hỏng thực phẩm và làm tế bào đó bị chết.
Tình huống 8 :
Theo dây chuyền sản xuất thực phẩm đóng hộp các nhà sản xuất phải thanh
trùng bằng nhiệt độ và áp suất cao. Thế nhưng vì sao vẫn có hộp sau một thời gian
lại bị phồng nắp lên?
( Dạy bài 41: ảnh hưởng của các yếu tố vật lí đến sinh trưởng của vi sinh vật)
Phương án trả lời: Thịt đóng hộp không được diệt khuẩn đúng, các nội bào tử

1. Môi trường nuôi cấy không
liên tục
Gv treo tranh phóng to hình 38 SGK
và giới thiệu cho Hs trong môi trường
nuôi cấy không liên tục vi sinh vật
sinh trưởng qua 4 pha: Tiềm phát, lũy
thừa, cân bằng, suy vong. Yêu cầu
học sinh quan sát tranh, nghiên cứu
SGK, hoạt động theo nhóm nhỏ 2
người để hoàn thành phiếu học tập số
1: Đặc điểm quá trình sinh trưởng
của vi sinh vật trong môi trường nuôi
cấy không liên tục.
GV đưa ra bài tập tình huống
Bạn Lan có ý kiến rằng: Trong môi
trường nuôi cấy vi sinh vật có pha
sinh trưởng lũy thừa, thì trong môi
HS nghiên cứu SGK hoàn thành
phiếu học tập
16
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
trường tự nhiên pha lũy thừa ở vi
khuẩn cũng xảy ra? Theo em ý kiến
của bạn Lan đúng hay sai ? Vì sao?
GV củng cố lại nội dung
Pha lũy thừa là pha diễn ra trong điều
kiện vi sinh vật được ổn định vì đầy
đủ thức ăn. Trong môi trường tự
nhiên, vi sinh vật phải chịu tác động
với điều kiện ngoại cảnh luôn thay

Bài 39: Sinh sản của vi sinh vật
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
Hoạt động 1:
Giáo viên nêu ví dụ: hoa quả để một
thời gian thì thấy xuất hiện đám mốc,
đám mốc ngày càng lan rộng, hiện
tượng đó là do VSV đã có sự sinh
sản. Sinh sản ở VSV là gì?
GV đưa ra bài tập: Vi khuẩn hình
cầu có khối lượng 5.10
-13
(g), cứ 20
phút lại phân đôi, người ta tính
rằng chỉ cần 44,3 giờ vi khuẩn này
sẽ đạt tới khối lượng của trái đất là
6.10
27
(g). Có bạn cho rằng vi sinh
vật sinh sản rất nhanh đến một lúc
nào đó sẽ tràn ngập cả trái đất. Em
nghĩ như thế nào về ý kiến này?
GV củng cố lại kiến thức: Trong điều
kiện tự nhiên, sự sinh sản của vi sinh
Sinh sản ở VSV là sự tăng số lượng
cá thể VSV.
HS suy nghĩ trả lời
18
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
vật bị hạn chế bởi nhiều yếu tố: chất
dinh dưỡng hạn chế, các điều kiện

lời
19
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
nhiên, với nồng độ đường quá cao thì
nước từ trong tế bào vi sinh vật thẩm
thấu ra ngoài để cân bằng nồng độ sẽ
gây ra hiện tượng co nguyên sinh ở tế
bào vi sinh vật làm cho chúng không
hoạt động được (không làm hư hỏng
quả).
Bài 41: Ảnh hưởng của các yếu tố vật lí đến sinh trưởng của vi sinh vật
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
Hoạt động 1: tìm hiểu ảnh hưởng của nhiệt độ
Yêu cầu HS nghiên cứu SGK phần
I, nhiệt độ ảnh hưởng như thế nào
đến sinh trưởng của VSV?
GV đưa bài tập tình huống
Trong cuộc tranh luận bạn Hoa có
ý kiến: Khi nấu nước sôi ở nhiệt độ
100
0
C thì tất cả các vi khuẩn đều bị
tiêu diệt.
Bạn Đức lại cho rằng: Chưa chắc
đúng, có một số loài chịu được
nhiệt độ trên 100
0
C. Theo em bạn
nào đúng? Giải thích?
GV củng cố lại nội dung: Khả năng

- Thảo luận nhóm đưa ra đáp án.
- Dựa trên phạm vi nhiệt độ ưa thích
mà VSV được chia làm 4 nhóm
HS hoàn thành phiếu học tập
Hoạt động 3: Tìm hiểu ảnh hưởng của độ ẩm
Lượng nước trong môi trường ảnh
hưởng như thế nào tới sinh
trưởng của vi sinh vật?
Giải thích cho HS áp suất thẩm thấu
+ Áp suất cần thiết để làm ngưng
quá trình thẩm thấu.
+ Dung dịch có nồng độ càng cao áp
suất thẩm thấu càng lớn.
=> áp suất phụ thuộc vào nồng độ
chất tan và nhiệt độ, không phụ thuộc
21
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
vào bản chất của chất tan
GV đưa ra bài tập tình huống
Khi sinh trưởng trong môi trường
nghèo dinh dưỡng, tế bào chất của
vi khuẩn sẽ rút nước từ bên ngoài
vào làm tế bào căng lên. Có bạn nói
rằng tế bào vi khuẩn có thể bị vỡ do
áp suất thẩm thấu nội bào tăng.
Em có đồng ý với ý kiến trên
không? Tại sao?
Bổ sung: Đối với 1 số ĐVNS thì sử
dụng không bào co bóp để bơm nước
ra khỏi tế bào chống lại áp suất thẩm

quả cao cần phải có sự chuẩn bị đầy đủ của giáo viên như thiết kế được những bài
tập tình huống tốt, phù hợp với đối tượng học sinh, phù hợp nội dung bài học.
Khi sử dụng tình huống, một mặt tạo ra được mâu thuẫn giữa cái đã biết với
nhu cầu nhận thức của học sinh. Giải quyết được mâu thuẫn, học sinh sẽ tìm ra
được một liều kiến thức mới và rèn luyện được một kĩ năng mới.
Đây là phương pháp kích thích cao nhất sự tham gia của học sinh vào quá
trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập, giải quyết vấn đề, kỹ năng đánh giá,
dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp, tăng cường suy nghĩ độc lập, sáng tạo, chủ
động điều chỉnh các nhận thức hành vi, kỹ năng.
Tiếp cận tình huống ở nhiều cấp độ cho phép phát hiện ra những giải pháp
cho những tình huống phức tạp. Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo nhận
thức cao. Vì vậy, phương pháp này có thể phát huy được tính dân chủ năng động
và tập thể để đạt được mục đích dạy học.
24
Thiết kế và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học sinh học
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đinh Quang Báo (chủ biên), Nguyễn Đức Thành (2001), Lý luận dạy học Sinh
học (phần đại cương), NXB Giáo dục, Hà nội.
2. Bộ Giáo dục và đào tạo (2007), Sinh học 10 nâng cao (Sách giáo khoa), NXB
Giáo dục, Hà Nội.
3. Phan Đức Duy (1998), “Sử dụng bài tập tình huống dạy học để rèn luyện kỹ
năng tổ chức bài lên lớp Sinh học”, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên
nghiệp, (10), tr. 34-35.
4. Trần Ngọc Oanh (chủ biên), Nguyễn Thị Hồng, Nguyễn Thu Huyền, Trương
Đức Kiên, Lê Thị Phượng, Nguyễn Văn Tư (2006), Hỏi đáp sinh học 10,
NXB Giáo dục.
.
25