ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ
KHOA SINH HỌC
TIỂU LUẬN
SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC SINH HỌC
SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ
RÈN LUYỆN CÁC KỸ NĂNG NHẬN THỨC TRONG DẠY
HỌC CHƯƠNG I, II - SINH HỌC 8
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN
SINH HỌC
Mã số: 60 14 01 11
Giảng viên hướng dẫn: Học viên thực hiện:
PGS. TS. Phan Đức Duy Nguyễn Thị Kim Nữ
Huế, 11/2014
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 2
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
Hòa nhịp vào xu thế phát triển chung của thế giới, ngành giáo dục nước ta đang
ngày một đổi mới mạnh mẽ trên các lĩnh vực “xác định lại mục tiêu, thiết kế lại
chương trình, nội dung, phương pháp giáo dục” để có thể đào tạo những con người
toàn diện phục vụ cho sự phát triển khoa học – kĩ thuật và công nghệ. Một trong
những trọng tâm của chương trình đổi mới giáo dục là tập trung đổi mới phương pháp
dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động của người học.
Trong nhiều năm gần đây, việc đổi mới phương pháp để nâng cao hiệu quả dạy
học nói chung và dạy học sinh học nói riêng đã được đầu tư, quan tâm đáng kể. Trong
đó, đã chú trọng đến các kỹ năng học tập – một vấn đề cấp bách nhằm góp phần đào
tạo những con người năng động, sáng tạo, đáp ứng được yêu cầu phát triển của xã hội,
phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Một trong những phương pháp để rèn luyện kỹ năng cho học sinh là đưa học
sinh vào tính huống. Từ việc giải quyết các tình huống đó, một mặt các em được trang
bị, củng cố tri thức, một mặt có thể rèn luyện các kỹ năng tư duy và các kỹ năng khác

của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp các điều kiện cần thiết. Đó là mục đích dạy học, nội
dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn chế riêng biệt.
- Theo Nguyễn Ngọc Quang, tình huống dạy học còn có thể hình thành thông
qua tình huống mô phỏng. Mô phỏng là hành vi bắt chước, sao chép, phỏng theo quá
trình hành vi của con người, sự tương tác riêng của cá nhân nhằm đạt được mục đích
nào đó. Quá trình hành vi của con người trong tình huống thực, cụ thể được xử lý sư
phạm bằng mô hình hóa tạo nên tổ hợp các mô phỏng, là mô hình của tình huống thực
tiễn. Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống
dạy học.
1.1.3. Bài tập tình huống dạy học
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 4
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
Bài tập tình huống dạy học (BTTHDH) là những tình huống dạy học được giáo
viên cấu trúc lại dưới dạng bài tập rồi đưa bài tập vào trong quá trình dạy học để đạt
được mục tiêu của quá trình dạy học.
Bài tập tình huống dạy học có 2 dạng:
+ BTTHDH thật: đã và đang xảy ra.
+ BTTHDH mô phỏng (giả định): sẽ xảy ra.
1.1.4. Ưu nhược điểm của việc dạy học bằng tình huống dạy học
* Ưu điểm:
Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia tích cực của
học sinh và quá trình học tập; phát triển các kỹ năng học tập, giải quyết vấn đề, kỹ
năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói, trình bày,…của học
sinh; tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận tình huống dưới
nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những tình huống phức tạp;
chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ năng của học sinh. Phương pháp
này có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao.
Như vậy phương pháp này có thể phát huy được tính dân chủ, năng động và tập
thể để đạt được mục đích dạy học.
* Nhược điểm:

sự kiện lộn xộn, rời rạc và đa dạng mà các em thu thập được qua nghiên cứu lý luận và
khảo sát thực tiễn thành những sự vật, những hiện tượng, những quá trình hoàn chỉnh,
thống nhất.
Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên
hệ mật thiết với nhau. Tổng hợp sơ bộ ban đầu cho ta ấn tượng chung về đối tượng
nhờ đó mà xác định được phương hướng phân tích cho đối tượng. Từ sự phân tích đối
tượng sẽ giúp ta có một nhận thức đầy đủ hơn về đối tượng, phân tích càng sâu thì sự
tổng hợp cuối cùng càng cao, càng đầy đủ. Sự tổng hợp hoàn chỉnh sẽ ảnh hưởng đến
chất lượng của sự phân tích tiếp theo. Cứ như vậy, nhận thức ngày càng tiến sâu vào
bản chất của sự vật, hiện tượng.
Phân tích và tổng hợp trong Sinh học thường được dùng để phân tích cấu tạo cơ
quan, hệ cơ quan, cơ thể…; phân tích cơ chế, quá trình sinh học.
Phân tích tổng hợp có các hình thức diễn đạt:
+ Diễn đạt bằng lời.
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 6
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
+ Diễn đạt bằng sơ đồ phân tích.
+ Phân tích bằng bảng hệ thống.
+ Diễn đạt dưới dạng tranh sơ đồ.
1.2.2.2. Kỹ năng so sánh
So sánh là sự phân tích những điểm giống và khác nhau giữa các đối tượng
nhằm phân loại sự vật hiện tượng thành những loại khác nhau.
Tùy mục đích mà phương pháp so sánh có thể nặng về tính giống nhau hay sự
khác nhau. So sánh điểm khác nhau chủ yếu dùng trong phân tích, so sánh điểm giống
nhau thường dùng trong tổng hợp.
Qua sự so sánh giúp học sinh phân biệt, hệ thống hóa và củng cố các khái niệm
đồng thời so sánh là một thao tác tư duy rất quan trọng giúp học sinh tìm ra cái mới.
Các hình thức diễn đạt so sánh:
 Diễn đạt so sánh bằng lời
 Diễn đạt so sánh bằng bảng hệ thống hay bảng phân tích

đoán chân thức từ đó rút ra phán đoán mới. Kết luận là phán đoán mới thu được bằng
con đường logic từ các tiền đề. Các thức logic rút ra kết luận từ các tiện đề gọi là lập
luận.
Căn cứ vào cách thức lập luận, suy luận được chia ra thành 2 loại:
 Suy luận diễn dịch: là suy luận trong đó lập luận từ cái chung đến cái riêng, cái
đơn nhất.
 Suy luận quy nạp: Là suy luận trong đó lập luận từ cái riêng, cái đơn nhất đến
cái chung.
Khi học sinh được trang bị kỹ năng suy luận, học sinh có thể thu được tri thức
mới từ các tri thức đã biết nhờ suy luận.
1.3. Quy trình thiết kế tình huống dạy học để rèn luyện một kỹ năng nhận
thức cho học sinh trong dạy – học Sinh học
1.3.1. Nguyên tắc thiết kế bài tập tình huống
 Bài tập tình huống nêu ra phải tạo ra được nhu cầu nhận thức, tạo được
tính sáng tạo, kích thích tư duy của người giải.
 Bài tập tình huống nêu ra phải xuất phát từ nhiệm vụ của giáo viên, từ các
kỹ năng cần thiết cho việc đặt câu hỏi để dạy học.
 Bài tập tình huống nêu ra phải gắn với cơ sở lý luận với một liều lượng tối
đa cho phép.
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 8
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
 Bài tập tình huống phải có đầy đủ hai yếu tố: điều kiện (tình huống) và
yêu cầu cần tìm.
1.3.2. Kỹ thuật thiết kế tình huống dạy học.
Để giúp học sinh xác định được các dữ kiện, nhận ra được các mâu thuẫn
trong nhận thức, thì xây dựng tình huống dạy học được thiết kế theo các bước
sau:
+ Bước 1: Xác định mục tiêu
+ Bước 2: Phân tích cấu trúc nội dung của bài học
+ Bước 3: Thiết kế tình huống dạy học.

Kỹ năng phân tích – tổng hợp
(TH 1)
2. Bài 4: Mô II. Các loại mô Kỹ năng phân tích – tổng hợp
(TH 2)
3. Bài 4: Mô II. Các loại mô Kỹ năng so sánh (TH 1)
4. Bài 4: Mô II.3. Mô cơ Kỹ năng so sánh (TH 2)
5. Bài 6: Phản xạ II.1. Phản xạ Kỹ năng phân tích – tổng hợp
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 10
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
(TH 3)
6. Bài 6: Phản xạ II.1. Phản xạ Kỹ năng khái quát hóa (TH1)
7. Bài 6: Phản xạ II.2. Cung phản xạ Kỹ năng khái quát hóa (TH2)
8. Bài 6: Phản xạ II. 3. Vòng phản
xạ
Kỹ năng so sánh (TH 3)
9. Bài 8: Cấu tạo và
tính chất của
xương
II. Sự to ra và dài
ra của xương
Kỹ năng suy luận (TH 1)
10. Bài 8: Cấu tạo và
tính chất của
xương
III. Thành phần
hóa học và tính
chất của xương
Kỹ năng phân tích – tổng hợp
(TH4)
11. Bài 8: Cấu tạo và

Kỹ năng phân tích – tổng hợp
(TH 6)
2.2.1. Kỹ năng phân tích – tổng hợp
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 11
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
BT tình huống 1: Sau khi học xong bài tế bào, bạn An đã khẳng định rằng: Tế
bào là đơn vị cấu trúc và chức năng của cơ thể, do mọi cơ thể sinh vật đều cấu tạo từ tế
bào.
Theo em như vậy đã chính xác chưa? Tại sao?
(Để giảng dạy và củng cố bài 3: Tế bào)
BT tình huống 2: An và Bình đi mua giúp mẹ An một chân giò lợn, trên đường
về An cầm chân giò lợn và hỏi: “Đố cậu trên chân giò lợn có những loại mô nào?”.
Dù mới học xong bài Mô nhưng Bình rất lúng túng và vẫn chưa có câu trả lời.
Em hãy giúp Bình trả lời câu hỏi trên?
(Để củng cố bài 4: Mô)
BT tình huống 3: Một bạn cho rằng: “Thực vật cũng có khả năng phản xạ như
người và động vật”. Để chứng minh ý kiến của mình, bạn đó đã làm hai thí nghiệm
sau:
+ Thí nghiệm 1: Dùng que đụng nhẹ vào lá của cây trinh nữ, lá cụp lại.
+ Thí nghiệm 2: Sờ tay vào vật nóng, rụt tay lại.
Theo em, ý kiến của bạn đúng hay sai? Vì sao?
(Để giảng dạy và củng cố mục phản xạ, bài 6: Phản xạ)
BT tình huống 4: Bạn An đã tiến hành thí nghiệm như hình sau: Lấy một
xương đùi ếch đặt ở vị trí nằm ngang, để lên đĩa treo ở giữa xương các quả cân. Bắt
đầu là quả nặng 2 kg rồi lần lượt thêm vào các quả cân nhỏ hơn cho tới 3,5 kg, xương
vẫn chưa gãy.
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 12
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
Vì sao xương đùi ếch rất nhỏ, trọng lượng chỉ vài gam mà có thể chịu
lực lớn tới vài kg như vậy?

Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
rỗng.
Cấu
tạo
………………
………………
………………
Các tế bào liên
kết nằm rải rác
trong chất nền
………………
………………
………………
Tế bào có thân
nối với các sợi
trục và sợi nhánh
(nơron)
Chứ
c
năng
-……………
-……………
-……………
-……………… -………………
-…………………
-…………………
-…………………
-…………………
(Để giảng dạy, củng cố bài 4: Mô)
BT tình huống 2: Có một bạn khi nghiên cứu về mô cơ nhận thấy mô cơ có 3

nhưng còn thiếu một số điểm (chiều mũi tên, các chỗ trống). Em hãy giúp bạn hoàn
thành sơ đồ đó.
? ? ?
(Để giảng dạy mục II.2. Cung phản xạ, bài 6: Phản xạ)
2.2.4. Kỹ năng suy luận
BT tình huống 1: Trong một chuyến đi tham quan, bà và Nam bị tai nạn phải
nhập viện vì bị gãy xương cánh tay và phải bó bột. Sau gần 1 tháng, Nam đã tháo bột
còn bà Nam thì chưa tháo được do xương chưa phục hồi.
Bằng hiểu biết của mình, em hãy giải thích nguyên nhân trên?
(Để củng cố bài 8: Cấu tạo và tính chất của xương)
BT tình huống 2: Chiều nay ở xóm có trận bóng đá bạn An xin bố đi chơi
bóng đá cũng các bạn nhưng bố không cho và bảo phải đi làm cỏ bắp. An đành phải đi
làm nhưng cả buổi chiều mà An chẳng làm xong được một hàng cỏ.
Theo em vì sao hiệu quả công việc lại thấp như vậy?
(Đặt vấn đề, giảng dạy, củng cố mục I. Công cơ, bài 10: Hoạt động của cơ)
BT tình huống 3: Anh hùng lao động Ngô Thị Tuyên, với lòng căm thù giặc
Mỹ sâu sắc, người nữ dân công thân hình mảnh mai đã vác hòm đạn nặng gấp đôi cơ
thể mình (98kg) tiếp đạn cho các chiến sĩ bắn rơi máy bay Mỹ.
Theo em vì sao cô lại làm được việc đó? Từ đó hãy cho biết công cơ trên chịu
ảnh hưởng của yếu tố nào?
(Đặt vấn đề, giảng dạy, củng cố mục I. Công cơ, bài 10: Hoạt động của cơ)
BT tình huống 4: Chiều đang đi học về, đang đi bỗng trời đỗ mưa vì thế An
cùng bạn đành chạy vội về vì chẳng bạn nào mang áo mưa. Về tới nhà bạn nào cũng
mệt rã.
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 16
Cơ quan thụ cảm
?
Cơ quan phản ứng
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
Theo em vì sao các bạn lại mệt đến vậy?

quyết hợp lý, học sinh tự hoàn thiện kỹ năng nhận thức
Xương gồm hai thành phần chính là cốt giao và muối khoáng, sự kết hợp của
hai thành phần này làm cho xương bền chắc và có tính mềm dẻo. Vì vậy, dù xương đùi
ếch rất nhỏ nhưng có thể chịu lực lên đến vài kg.
Học sinh nghiên cứu phần giải quyết tình huống của giáo viên, đối chiếu cách
phân tích, tổng hợp của bản thân. Phân tích điểm đạt, điểm chưa đạt, hoàn thiện kỹ
năng.
2.2.2.2. Kỹ năng so sánh
Tình huống sử dụng giảng dạy II. Các loại mô, Bài 4: MÔ
- Bước 1: Giới thiệu tình huống
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 18
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
Có 1 bạn muốn so sánh đặc điểm cấu tạo và chức năng của các loại mô nhưng
còn lúng túng. Em hãy giúp bạn hoàn chỉnh bảng sau:
Nội
dung
Mô biểu bì Mô liên kết Mô cơ Mô thần kinh
Vị trí
Ngoài da hoặc
phủ mặt trong
của cơ quan
rỗng
…………………
…………………
− Cơ vân gắn
với xương,
− Cơ tim
− Cơ trơn ở
thành cơ quan
rỗng.

Khi so sánh cần chú ý đến các đặc điểm đặc trưng của các loại mô
GV có thể đưa thêm một số câu hỏi gợi ý:
+ Quan sát hình 4.1, em có nhận xét gì về cách sắp xếp các tế bào ở mô biểu bì?
+ Máu thuộc loại mô nào trong mô liên kết? Vì sao?
+ Ba loại cơ vân, cơ trơn và cơ tim có đặc điểm gì giống nhau?
- Bước 4: Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức, học sinh tự hoàn thiện kỹ
năng nhận thức
Nội
dung
Mô biểu bì Mô liên kết Mô cơ Mô thần kinh
Vị trí Ngoài da hoặc
phủ mặt trong
Rải rác trong
chất nền khắp
− Cơ vân gắn
với xương,
Não, tuỷ sống,
tận cùng các cơ
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 19
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
của cơ quan
rỗng
cơ thể
− Cơ tim
− Cơ trơn ở
thành cơ quan
rỗng.
quan.
Cấu tạo
Các tế bào xếp

động các cơ
quan.
Học sinh nghiên cứu phần giải quyết tình huống của giáo viên, đối chiếu cách
so sánh của nhóm. Phân tích điểm đạt, điểm chưa đạt, hoàn thiện kỹ năng.
2.2.2.3. Kỹ năng khái quát hóa
Tình huống giảng dạy khái niệm phản xạ mục II.1. Phản xạ, bài 6: Phản xạ
- Bước 1: Giới thiệu tình huống
Khi cho ví dụ về phản xạ, một bạn đã đưa ra các ví dụ sau:
(1) Tay chạm vào vật nóng rụt lại.
(2) Trẻ mới sinh ra đã biết bú.
(3) Khi tham gia giao thông gặp tín hiệu đèn đỏ thì dừng lại
(4) Khi có người nhắc tới me là tiết nước bọt
(5) Chạm tay vào cây trinh nữ thì lá cụp lại
Theo em các ví dụ trên có chính xác không? Vì sao? Từ đó, em hãy cho biết thế
nào là phản xạ?
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 20
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
- Bước 2: Học sinh tự lực làm việc
- Bước 3: Tổ chức thảo luận toàn lớp
Học sinh cần nêu được dấu hiệu bản chất của phản xạ để phân tích, xác định ví
dụ nào chính xác. Từ đó, khái quát hóa khái niệm phản xạ.
- Bước 4: Kết luận, chính xác hóa kiến thức, học sinh tự hoàn thiện kỹ năng
nhận thức
* Dấu hiệu bản chất của phản xạ:
- Phản ứng của cơ thể trả lời kích thích của môi trường
- Thông qua hệ thần kinh
* Ví dụ 5 không phải là phản xạ mà là cảm ứng
* Khái niệm phản xạ: Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích của
môi trường thông qua sự điều khiển của hệ thần kinh
Học sinh nghiên cứu phần giải quyết tình huống của giáo viên, đối chiếu cách

Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
PHẦN 3: KẾT LUẬN
Sinh học là môn khoa học thực nghiệm với hầu hết các hiện tượng, khái niệm,
quy luật, quá trình trong Sinh học đều bắt nguồn từ thực tiễn và bài tập tình huống là
một trong những phương pháp quan trọng để tổ chức học sinh nghiên cứu các cấu tạo,
chức năng của các hệ cơ quan trong cơ thể; từ đó, có biện pháp bảo vệ và rèn luyện
sức khỏe. Phương pháp này có thể kích thích ở mức cao nhất tính tích cực học tập của
học sinh, không chỉ giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mà còn rèn luyện được kĩ năng
nhận thức, kĩ năng tiếp cận, phát hiện và giải quyết vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau,
kĩ năng giao tiếp, tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo…Nó tạo điều
kiện cho học sinh chủ động điều chỉnh nhận thức, kĩ năng, hành vi. Phương pháp này
có thế mạnh trong đào tạo nhận thức bậc cao. Vì thế cần được khuyến khích sử dụng
nhằm tạo hứng thú cho học sinh, từ đó tăng hiệu quả dạy học.
Tóm lại, trong quá dạy học, giáo viên cần sử dụng linh hoạt các bài tập tình
huống vào các khâu khác nhau, đồng thời nghiên cứu tìm tòi thêm bài tập tình huống
mới mang tính thời sự để tăng hứng thú cho học sinh và sử dụng cho phù hợp với từng
đối tượng học sinh nhằm đạt hiệu quả dạy học tối đa.
Học viên: Nguyễn Thị Kim Nữ Lớp: LL&PP dạy học BM Sinh học 23
Tiểu luận: “Sử dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 8”
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (2003), Lí luận dạy học Sinh học, NXB
Giáo dục, Hà Nội.
2. Hà Lệ Chi ( 2006), Sử dụng tình huống để rèn luyện các kỹ năng nhận thức
cho học sinh trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông, Luận văn thạc sĩ
giáo dụng, Trường Đại học sư phạm Huế.
3. Trịnh Hữu Hằng (Chủ biên), Trần Công Yên, In lần 3 (2007), Sinh học cơ thể
động vật, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
4. Nguyễn Như Hiền, Vũ Xuân Dũng (2007), Sinh học cơ thể, NXB giáo dục,
Hà Nội.
5. Ngô Văn Hưng (Chủ biên), Nguyễn Hải Châu, Đỗ Thị Hà, Dương Thu Hương,