Vấn đề thể hiện nhân vật trong sử thi Ê-đê
qua tác phẩm Mdrong Dăm Nguyễn Thu Thủy
Trường Đại học KHXH&NV
Luận văn ThS. Chuyên ngành: Văn học dân gian; Mã số: 60 22 36
Người hướng dẫn: GS.TS. Nguyễn Xuân Kính
Năm bảo vệ: 2013

Abstract: Sử thi Ê Đê đã được nghiên cứu sâu trên nhiều phương diện, một trong số đó phải kể
đến những tìm hiểu về hệ thống nhân vật của thể loại này. Tìm hiểu những nét đặc sắc trong
miêu tả nhân vật tù trưởng, nhân vật phụ nữ chính và các nhân vật khác qua ngoại hình, hành
động, tính cách… trong sáng tác của nghệ nhân dân gian Ê Đê trên cơ sở nghiên cứu tác phẩm
Mdrong Dăm. So sánh, đối chiếu để thấy điểm khác biệt cũng như bước phát triển trong việc
miêu tả con người giữa sử thi Ê Đê và sử thi Mơ nông, qua đó thấy được đặc trưng thi pháp miêu
tả con người trong sáng tác sử thi được lựa chọn nói riêng và sử thi Ê Đê nói chung.

Keywords: Văn học dân gian; Sử thi Ê Đê; Nghiên cứu văn học; Văn học Việt Nam; Sử thi

Content:
MỤC LỤC

Tài liệu tham khảo 97

3
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Bàn về văn học các dân tộc thiểu số Việt Nam không thể không kể đến sử thi
Tây Nguyên – các tác phẩm dân gian có quy mô phản ánh hiện thực rộng lớn, có
nghệ thuật “không thể nào bắt chước”, được “sản sinh ra trong những điều kiện xã
hội không bao giờ trở lại” (Các Mác)
1
. Chủ nhân của một trong những kho tàng đó
chính là tộc người Ê Đê cùng các sáng tác vô giá.

Sử thi Ê Đê là nội dung hấp dẫn, đã được nghiên cứu sâu trên nhiều phương
diện, một trong số đó phải kể đến những tìm hiểu về hệ thống nhân vật của thể loại
này. Bằng cách miêu tả đặc biệt, với lối diễn đạt ấn tượng, các tác giả dân gian đã
khiến cho tác phẩm của mình trở nên hấp dẫn, cuốn hút; khiến nhân vật trong sử thi
Ê Đê có những nét đẹp riêng về ngoại hình, hành động khó phai mờ trong lòng
người nghe, người đọc. Trong khuôn khổ yêu cầu của luận văn thạc sĩ, với thời gian
cho phép, chúng tôi lựa chọn đề tài “Vấn đề thể hiện nhân vật trong sử thi Ê Đê qua
tác phẩm Mdrong Dăm” để tìm hiểu việc thể hiện từ ngoại hình đến hành động, tính
cách, phẩm chất của nhân vật trong sử thi Ê Đê.
Lựa chọn đề tài “Vấn đề thể hiện nhân vật trong sử thi Ê Đê qua tác phẩm
Mdrong Dăm”, một mặt chúng tôi kế thừa những nghiên cứu đi trước đồng thời dựa
trên những nguồn tư liệu mới được công bố về một số tác phẩm sử thi để tìm hiểu kĩ
hơn vấn đề của đề tài. Qua đó, chúng tôi hy vọng sẽ thu nhận được thêm nhiều tri
thức về loại hình tự sự dân gian không hẳn mới mẻ, song chắc chắn còn nhiều điều
lý thú này.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Sử thi Tây Nguyên thực sự là một mảnh đất màu mỡ mà ở đó nhiều nhà

chàng trai”. Còn khi mô tả cô gái thì sử thi dùng những lời như sau: “Nàng đi đủng
đỉnh, thân hình uyển chuyển như cành cây blô sai quả, mềm dẻo như những cành
trên ngọn cây, gió đưa đi đưa lại Nàng đi như chim phượng bay, như chim diều
lượn trên không, như nước chảy dưới suối ” Lối nói ví von của khan, khắc họa một
cách sắc sảo, rõ ràng vẻ đẹp duyên dáng nhẹ nhàng, uyển chuyển của các cô gái
Tây Nguyên như bay lượn trên không, chứ không phải đi dưới đất nữa”. Ngoài ra,
tác giả Võ Quang Nhơn cũng đề cập đến những đặc điểm thi pháp khác giúp xây
dựng nhân vật anh hùng trong sử thi như ngôn ngữ kịch, tình thế tương phản Với
điểm tựa này, chúng tôi mong muốn có thể nghiên cứu được cách thể hiện của nhiều
dạng nhân vật trong sử thi.
Tác giả Phan Đăng Nhật trong cuốn Sử thi Ê Đê có nghiên cứu kĩ nhân vật
anh hùng như một hình ảnh thẩm mỹ tiêu biểu của sử thi. Vấn đề thể hiện nhân vật
theo tác giả không chỉ tập trung ở việ miêu tả ngoại hình mà còn cả ở hành động,
tâm lý, tính cách.
Tiếp tục vấn đề nghiên cứu, chúng tôi đọc được cuốn Văn học dân gian Ê đê,
Mơ nông của tác giả Đỗ Hồng Kỳ. Trong cuốn sách này tác giả đã phân chia hệ
thống nhân vật trong sử thi Ê Đê gồm: nhân vật trung tâm, nhân vật mtao (tù
trưởng), nhân vật nữ tài sắc, nhân vật bà Duôn Sun và cháu gái, nhân vật Aê Du, Aê
Diê (ông trời). Đồng thời, tác giả cũng đề cập đến hệ thống thi pháp của sử thi Ê Đê.
Kế thừa nghiên cứu của tác giả, chúng tôi mong muốn sẽ triển khai được vấn đề của
luận văn một cách cụ thể và sâu sắc hơn.
Đa dạng và đầy đủ hơn, tác giả Phạm Nhân Thành trong cuốn Hệ thống nghệ
thuật của sử thi Tây Nguyên đã trình bày về đặc điểm các nhân vật chính trong sử thi
Tây Nguyên trong chương hai khá rõ nét Nghiên cứu đã chia nhân vật chính trong
sử thi ra làm bốn loại: nhân vật anh hùng, nhân vật người đẹp, nhân vật đối địch,
nhân vật tượng trưng. Đồng thời, trong chương ba, các biện pháp nghệ thuật được sử
dụng trong quá trình xây dựng nhân vật cũng được bàn tới. Cuốn sách đã giúp chúng
tôi nhiều trong việc tìm hiểu về các dạng nhân vật trong sử thi Mdrong Dăm của
người Ê Đê.
Gần đây, tác giả Phạm Văn Hóa với bài báo “Hình tượng người đẹp Tây

triển trong việc miêu tả con người giữa sử thi Ê Đê và sử thi Mơ nông.
- Thấy được đặc trưng thi pháp miêu tả con người trong sáng tác sử thi được
lựa chọn cũng như sử thi Ê Đê nói riêng và sử thi Tây Nguyên nói chung.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu:
1. Đọc, phân loại
2. Thống kê
3. Phân tích
4. So sánh
5. Tổng hợp, khái quát
6. Cấu trúc:
Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo thì nội dung chính của
luận văn được triển khai qua ba chương như sau:
Chương 1: Tổng quan về Tây Nguyên và sử thi Ê Đê
Chương 2: Các dạng nhân vật và thi pháp thể hiện nhân vật trong sử thi Ê Đê
qua tác phẩm Mdrong Dăm
Chương 3: So sánh việc thể hiện nhân vật trong sử thi Ê Đê với sử thi Mơ
Nông. 6
Chƣơng 1
TỔNG QUAN VỀ TÂY NGUYÊN VÀ SỬ THI Ê ĐÊ

1.1. Thiên nhiên, xã hội, con ngƣời Tây Nguyên
Tây Nguyên là một vùng cao nguyên liền kề có thời tiết chia hai mùa rõ rệt.
Mảnh đất này được ưu đãi về tài nguyên thiên nhiên. Nơi đây có khoảng 20 dân tộc
khác nhau cùng sinh sống.
Trong xã hội Tây Nguyên cổ truyền, vẫn còn rất đậm nét cho đến tận ngày nay,
làng là đơn vị xã hội cơ bản và duy nhất. Ở đây ý thức về cá nhân chưa phát triển,
không có cá nhân độc lập đối với làng. Con người là một bộ phận nhỏ chìm trong

Về phương diện nội dung, klei khan là bức tranh rộng lớn về cuộc sống vật
chất và tinh thần của người Ê Đê. Nội dung cơ bản của khan - sử thi là kể chuyện

7
các nhân vật anh hùng trong mối quan hệ với con người và thần linh, trong đó chủ
yếu là tường thuật các trận đánh nhau giữa hai lực lượng đối lập nhau về quyền lợi.
Về phương thức thể hiện, khan – sử thi kết hợp phương thức trần thuật khách quan
và phóng đại hiện thực, mạch văn nhịp nhàng, đôi khi ào ạt, có sức lôi cuốn, hấp dẫn
người khác.
Klei khan được kể trong các buổi sinh hoạt công cộng có cúng lễ hoặc không
có cúng lễ vào giai đoan vui chơi của buổi sinh hoạt. Klei khan được hát kể tại ba
địa điểm: trong chòi, ở trên rẫy, lễ bỏ mả và trong gian khách của ngôi nhà dài.
Khan thường được diễn xướng trước đám đông. Sự có mặt đông đúc của công chúng
sẽ làm cho nghệ nhân càng thêm hứng khởi. Công chúng khan đa dạng hơn công
chúng của các hình thức văn học dân gian khác, cảm xúc thẩm mĩ của họ khi nghe
khan cũng phong phú, đa dạng hơn. Sinh hoạt khan dẫu có được tổ chức sau buổi
sinh hoạt công cộng có cúng lễ hay không thì nó cũng không mang tính chất nghi lễ
tín ngưỡng mà mang tính chất văn học nghệ thuật. Đặc biệt để có xúc cảm và niềm
tin chân thành về toàn bộ các hoạt động thần kì và không khí thần thoại trong khan,
toàn bộ quá trình sang tạo, trình diễn và thưởng thức khan đều phải tắm trong quan
niệm mà các nhà nghiên cứu gọi là quan niệm về sự huyền ảo có thật.

Tiểu kết

Sống ở mảnh đất Tây nguyên, dân tộc Ê Đê mang trong mình những nét
chung của đại ngàn và cả những điểm riêng khác biệt. Sản xuất nương rẫy chiếm vị
trí trọng yếu, là nguồn sống chính của người Ê Đê. Bên cạnh trồng lúa, người Ê Đê
còn trồng ngô, khoai, sắn. Ngoài việc làm rẫy, đồng bào còn vào rừng chặt đọt mây,
kiếm các loại rau quả về làm thức ăn. Việc đánh bắt cá, săn bắn chim muông mang
lại cho người Ê Đê một nguồn thực phẩm khá dồi dào. Việc chăn nuôi gia cầm, gia

vật trung tâm của tác phẩm.
Nhân vật trung tâm của “Mdrong Dăm” chính là chàng trai Mdrong Dăm.
Trong tiếng Ê Đê thì Mdrong nghĩa là giàu có, còn Dăm chỉ chàng trai tài giỏi, hùng
mạnh. Như vậy, Mdrong Dăm được hiểu là “chàng trai giàu có, tài giỏi và hùng
mạnh”. Ngay tên gọi của tác phẩm cũng đã nói lên khát vọng, sự ngưỡng mộ của
cộng đồng Ê Đê gửi gắm qua nhân vật này.
Sự ra đời của Mdrong Dăm mang vẻ khác thường, dù mẹ chàng đã tình tự với
Dăm Bhu trong rừng, nhưng nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của nhân vật anh hùng
này còn là do mẹ chàng “ăn trái cây giữa thân, uống nước giữa dòng thác, ăn trái
dại trong rừng nên bụng mới ngày một to lên”. Việc chàng chào đời cũng đặc biệt
hơn những đứa trẻ khác, chàng làm mẹ mình đau đớn khủng khiếp, chẳng như cái đau
đớn của sự sinh đẻ bình thường. Khi đã được sinh ra, cậu bé con cũng thể hiện sự
khác thường của mình khi cứ khóc mãi không thôi. Cuối cùng, phải đến khi vị thần
tối cao của người Ê Đê - Aê Du - đặt tên nó là Mdrong Dăm thì nó mới thôi khóc.
Mdrong Dăm khi còn nhỏ đã thật đẹp, chàng “có đôi chân như người ta tạc,
miệng như quả mlue, mắt như sao hôm, thân thể thơm mãi mùi hoa quả rừng”. Lớn
lên, Mdrong Dăm có vẻ đẹp nổi bật “bắp chân như người ta chạm, ngắm bắp đùi như
người tạc có, tiếng nói, tiếng cười của chàng giòn tan”. Trang phục của Mdrong
Dăm thật rực rỡ, tương xứng với sự giàu sang và vẻ đẹp oai hùng của chàng: “khăn
nhiễu thắt hai ba mối tua, quấn khăn hoa, để ba mối, làm Mdrong Dăm càng đẹp
trai, khỏe mạnh, tái trai chàng đeo vòng pha bạc, tay trái đeo vòng vàng, thân thể
chàng sáng như lông của chim trĩ trống trên núi”. Lúc này, trang phục thể hiện sự
giàu có, sang trọng, nó tôn lên vẻ đẹp của người anh hùng. Nó vượt qua ngoài ý nghĩa
là những vật dụng thông thường mà để bao hàm những khía cạnh văn hóa, xã hội
nhất định.
Nghệ nhân khan đã dồn hết cái khác thường và phi thường vào nhân vật
Mdrong Dăm. Từ ngoại hình, trang phục đến bước đi, dáng đứng, sức mạnh đều nổi
trội hơn người. Mdrong Dăm là người thông minh, tài trí, tài cưỡi ngựa, săn bắn,
giỏi múa khiên, lia đao, đàn hát.


không thích. Anh chỉ một lòng thương em Hbia Sun xinh đẹp”. Chàng luôn muốn
những điều tốt đẹp nhất cho vợ mình, chàng không muốn vợ phải ra đồng làm lụng.
Sau này, khi phải đánh nhau với những tù trưởng khác để giành lại vợ thì Mdrong
Dăm cũng chỉ mong muốn “trước khi chúng ta đánh nhau, ông cho Hbia Sun ra
ngoài hiên, tôi muốn ngắm khuôn mặt xinh đẹp của nàng”. Có thể nói, tình cảm mà
Mdrong Dăm dành cho Hbia Sun thật nhiều biết bao. Hình ảnh người tù trưởng hiện
lên không chỉ đẹp, tài năng, mạnh mẽ mà còn thật đáng ngưỡng mộ vì tình yêu chàng
dành cho vợ mình. Chính điều này đã làm hoàn thiện thêm nét đẹp của Mdrong Dăm.
Mdrong Dăm còn là người có nghĩa có tình. Mỗi khi chiến thắng được một tù
trưởng, chàng đều trả ơn cho bà Duon Sun và cháu gái bà một nửa gia tài mà chàng
có để tạ ơn sự giúp đỡ của với mình.
Hầu hết các tác phẩm sử thi Ê Đê đều có chung một môtip về chiến tranh:
người anh hùng cùng dân làng đi vào rừng, ở nhà vợ chàng bị các tù trưởng tới bắt

10
cóc. Họ đi tìm và đánh thắng kẻ thù để giành lại vợ. Trong các cuộc chiến tranh đó,
dù không phải là ác liệt, cam go với cảnh đầu rơi máu chảy, nhưng đã thể hiện được
sự vững vàng về tinh thần, sức mạnh của người anh hùng. Mặc dù chiến thằng của
họ có thể có sự trợ giúp của thần linh nhưng sức mạnh, lòng can đảm của con người
mới là thứ được đề cao. Có thể nói, chiến tranh là nơi để các anh hùng chứng tỏ
được phẩm chất, sự phi thường của mình. Người được coi là vĩ đại nhất phải là
người chiến thắng trên chiến trường.
Theo nghĩa đó, Mdrong Dăm chính là một trong những nhân vật tiêu biểu
nhất cho kiểu mẫu người tù trưởng anh hùng, người thủ lĩnh quân sự trong số các
nhân vật anh hùng của sử thi Ê Đê. Mdrong Dăm tám lần đi giành lại vợ từ tay các
tù trưởng khác. Hết lần này qua lần khác, chàng luôn chiến thắng.
Hình ảnh Mdrong Dăm hiện lên trong những trận chiến giành lại vợ thật đẹp
“Mdrong Dăm vừa ăn cơm nếp, vừa lia đao, múa khiên, gặp bảy hòn núi chàng chỉ
nhảy một lần là qua, gặp bảy thác nước, chàng chỉ nhún người một cái là vượt qua,
nhảy từ đồi cao này đến đồi cao kia. Mdrong Dăm nhảy từ ngọn ênat tới ngọn cây

đúng môtip, chàng cũng phải có những điều khác thường ngay từ nguồn gốc. Và đứa
trẻ này cũng cần đến thần linh – ông Du – đặt tên như bác của nó. Kdăm Jhong
cũng có tài năng khác thường “Khi mặt trời lặn, nó sẽ biết nhìn lửa; nửa đêm nó
biết ngồi dậy; gà gáy sáng, nó đã biết đứng dậy; trời sắp trưa nó biết đi, biết chạy.
Nó sẽ lớn nhanh như quả dưa gang, dưa hấu, đến xế chiều nó biết lên xuống cầu
thang, chạy vào gian trong lại ra gian ngoài, nó biết gọi tên mẹ, gọi tên cha”. Trong
chiến trận, Kdăm Jhong cũng chứng tỏ mình là người anh hùng. Chàng đòi đi đánh
Mtao Msei khi nhỏ, nhưng chàng không vội vã hấp tấp mà đã biết đến hỏi để tìm sự
trợ giúp của thần linh. Khi đánh trận Kdăng Jhong khôn ngoan. Chàng còn “biết chỗ
hiểm để giết chết Mtao Msei, nó cầm búa nhưng chưa muốn chém, cầm khúc cây
nhưng chưa muốn đập. Kdăm Jhong còn muốn học cách Mtao Msei múa khiên, lia
đao”. Cuối cùng, Kdăm Jhong cũng chiến thắng và cứu sống được bác Mdrong
Dăm.
Cha của Mdrong Dăm là Dăm Bhu dù không được nhắc đến ở vẻ bên ngoài
nhưng qua cách nói năng, ta biết chàng có một tình yêu chân thành, thật lòng. Qua lời
Hbia Knhí kể về cho Mdrong Dăm biết về cha mình thì hiện lên trước mắt người
nghe là một người tài giỏi: “Cha Dăm Bhu là người hùng mạnh, quăng dây trâu bò
không bao giờ bị rối, là người giàu sang, đầu đội khăn đỏ, chân đặt trên bụng voi,
bàn chân không bám bùn đất”; yêu lao động “ăn không ngon, ngủ không yên, đi giữ
rẫy ông mới yên lòng và vui vẻ làm nhà biết đặt cây trước, cây sau, cây trên, cây
dưới. Ông đã già như cây thuốc lá trong vườn héo dần mà vẫn ngồi xe dây gai làm
võng. Ông là người chăm làm rẫy, trồng dưa, tỉa bắp, gieo lúa đầy kho”. Khi
Mdrong Dăm chuẩn bị lấy vợ, là một người cha, Dăm Bhu cũng có lắm nỗi băn
khoăn. Dăm Bhu đã có những lời dạy bảo, dặn dò con đầy yêu thương, chân thành.
Trong mắt người cha này thì đứa con luôn bé bỏng.
Như vậy, với việc nghiên cứu về nhân vật Mdrong Dăm – nhân vật trung tâm
- nói riêng và những nhân vật anh hùng – dù chỉ là nhân vật phụ - nói chung thì ta có
thể thấy những nhân vật này được các nghệ nhân dân gian Ê Đê khắc họa khá chân
thực, rõ nét ở nhiều góc độ khác nhau của đời sống. từ nguồn gốc ra đời, từ cuộc sống
lao động hằng ngày đến khi ra chiến trận. Họ có suy nghĩ, tâm tư, tình cảm rất đời, rất

nàng môi đỏ cũng được miêu tả thật ấn tượng. Hai chị em nàng Gông Guê và nàng
môi đỏ có vẻ ngoài thật đẹp. Hay như nàng Hbia Hlui – một trong số những người
cháu của bà Duôn Sun – cũng khiến Mdrong phải thốt lên vì vẻ ngoài của nàng.
Nhưng ấn tượng hơn cả là phải nói đến vẻ đẹp của nàng Hbia Sun. Vẻ đẹp đó
đã khiến Mdrong Dăm về nằm tương tư suốt mấy ngày và sau đó đã nằng nặc đòi mẹ
cho mình được cưới nàng. Các nghệ nhân Ê Đê đã khắc họa nên một nàng “Hbia Sun
xinh đẹp là do mẹ nàng đúc trong khuôn, tắm bằng nước vàng, thoa người bằng nước
bạc. Môi nàng mỏng như lá lúa, ngon tay thon thả, nhọn như lông nhím, mềm mại
như là hành”. Nàng có “thân thể nàng trẻ trung, ngực nở nang. Nàng lại mặc váy jih
thêu hoa cây knăm, mặc váy thêu hoa me rừng, áo váy ông Du cho, ông Diê phú từ
trước. Nàng Sun đẹp quá! thân thể nàng như có anh hồng, như được trời cho nước
tắm… Bắp chân, bắp đùi nõn nà, làm mắt người ta nhìn mãi không thấy chán. Cái tai
óng ả ngà voi, cổ mềm mại chuỗi cườm dài”
Đó là vẻ đẹp hình thể tuyệt vời của một thiếu nữ miền sơn cước, được nghệ
nhân dân gian nhấn mạnh ở những đường nét tưởng như rất bình thường. Điều dễ
nhận thấy khi mô tả sắc đẹp của các thiếu nữ, người nghệ nhân sử thi thường nhấn
mạnh ở dáng đi và đôi chân. Quả thật, vẻ đẹp của người phụ nữ Tây Nguyên hiện
lên trong sử thi là vẻ đẹp của thiên tính nữ cao nguyên.
Để hoàn thành vẻ đẹp, tác giả sử thi Ê Đê còn đề cao người đẹp ở những tài
năng mà họ có. Có nghiên cứu thì mới nhận ra rằng người Ê Đê chấp nhận người
phụ nữ đẹp, nhưng không chấp nhận người phụ nữ chỉ có đẹp. Người đẹp còn có tài
khéo, đảm đang: lời ăn tiếng nói, ca múa, thêu thùa, bếp núc, nương rẫy… Mặc dù
nhiều người đẹp xuất thân trong gia đình giàu có, bên cạnh cũng không ít người hầu
hạ nhưng họ rất giỏi chăm sóc, quản lí gia đình, nấu nướng và lao động thủ công

13
khác. Với nàng Hbia Sun thì đó là tài dệt vải, thêu thùa, chăm sóc gia đình khi
Mdrong Dăm đi rừng liên miên.
Các thiếu nữ Tây nguyên trong sử thi thường là những người rất chủ động,
táo bạo trên hành trình đi tìm hạnh phúc cho mình. Nàng Hbia Sun đã yêu Mdrong

cho gia đình nhà chồng. Chính Hbia Sun giục Mdrong Dăm đi thăm rẫy thay cha mẹ:
Mặc dù Mdrong Dăm viện đủ lí do để không ở lại, chàng còn dọa sẽ chém chết nàng
tại rẫy nhưng Hbia Sun vẫn thuyết phục được Mdrong Dăm ở lại trông rẫy
Bên cạnh những nét tính cách như mạnh mẽ, chủ động, đầy tài năng và dũng
cảm, những nét nữ tính khó lẫn của người đẹp Tây Nguyên cùng góp phần giúp họ
làm tròn bổn phận của một thành viên đối với cộng đồng. Mang thiên chức làm vợ,
làm mẹ, những người đẹp trong sử thi Tây Nguyên vẫn đậm nét đảm đang, dịu dàng,
chung thủy… Tất cả những nét tính cách ấy đã làm cho họ trở thành người “đồng

14
hành” có một không hai cùng nhân vật anh hùng trên chặng đường đấu tranh không
mệt mỏi của cả cộng đồng.
2.1.3. Nhân vật Mtao (tù trưởng)
Song hành với nhân vật anh hùng đại diện cho khát vọng về mẫu người lý
tưởng của người Ê Đê là nhân vật các tù trưởng (Mtao). Nhân vật Mtao trong khan
sử thi của người Ê Đê không độc ác và đáng căm ghét như nhân vật Mtao trong
truyện cổ tích của họ (cho dù các Mtao trong truyện cổ tích Ê Đê cuối cùng
thường hòa đồng với cuộc sống chung của mọi người) nhưng đa số cũng đều là
những kẻ tham lam, háo sắc. Trong sử thi “Mdrong Dăm” thì có thể kể tên các tù
trưởng như: Mtao Hwik, Mtao Go, Mtao Ak, Mtao Anur, Mtao Kwat, Mtao Kông,
Mtao Gruw, Mtao Êa, Mtao Msei, Mtao Tuôr.
Trong số các tù trưởng kể trên thì có lẽ mỗi Mtao Go là tù trưởng tốt.
Ngoài Mtao Go thì những nhân vật tù trưởng khác của sử thi “Mdrong Dăm” đều
là kẻ xấu. Thực ra, Mtao Hwik trước kia cũng là một người công bằng. Ông ta đã
giúp đòi lại công bằng cho Mdrong Dăm. Công bằng là vậy nhưng Mtao Hwik lại
ích kỉ, tham lam cướp trắng voi của bạn
Khi xây dựng một nhân vật, tác giả dân gian bao giờ cũng đem đặt bên cạnh
nhân vật mình yêu mến trong thế tương phản đối lập với những nhân vật phản diện.
Sự đối lập được miêu tả từ hình dáng, phóng thái đến tính cách càng làm cho chân
dung nhân vật thể hiện rõ nét hơn. Các nhân vật này thường đại diên cho hai bên thế

cu, nô lệ của ta, hãy lấy dây thừng trói thằng Mdrong Dăm lại, buộc nó vào dưới
gầm, chỗ ta vẫn đái hằng ngày.”. Ngay đến cả lúc thất trận thì Mtao Ak vẫn cố giữ sĩ
diện cho mình “Mdrong Dăm chém trúng chân Mtao Ak, máu chảy tràn bắp chân.
Mtao Ak bảo bằng đó không phải máu, mà là màu đỏ của chiếc váy vợ ông ta.
Mdrong Dăm chặt trúng bắp đùi, máu chảy. Mtao Ak nói đó là chăn hoa của vợ ông
ta. Mdrong Dăm chặt trúng cánh tay Mtao Ak, Mtao Ak ngã gục xuống đất”
Cái chính nghĩa, cao đẹp đối lập hoàn toàn với cái ác, cái xấu. Chính vì lẽ đó,
khi tiếp nhận sử thi Ê Đê, cụ thể là khan “Mdrong Dăm”, người nghe dành rất nhiều
thiện cảm đối với nhân vật anh hùng. Trong mối quan hệ với cộng đồng, người anh
hùng bao giờ cũng được sự đồng lòng, tán thưởng của mọi người, trái ngược với các
tù trưởng có hành vi cướp vợ của người khác, không được sự đồng lòng, tán thưởng
của cộng đồng.
2.1.4. Nhân vật bà Duôn và cháu gái
Theo truyền tụng của người Ê Đê, bà Duôn Sun là một người đàn bà góa,
sống cô quạnh trong một ngôi nhà rách nát. Trong truyện cổ Ê Đê, bà Sun thường
hay nhận người mồ côi về ở cùng. Trong khan - sử thi, bà Sun là người biết nhiều
chuyện ẩn hiện trong con người, trong thiên hạ. Nhà bà Sun là nơi nghỉ ngơi tiếp sức
cho người anh hùng đi đánh các tù trưởng, cứu vợ, là nơi mà những tù trưởng xấu
đến hỏi thăm nhưng sẽ chẳng thu được gì.
Trong sử thi “Mdrong Dăm” thì bà Sun được miêu tả là người “cứ lẩn thẩn
một mình, tóc trắng như bông cỏ tranh, cằm dài, răng mọc to nhu quả câu knôk, khi
hững nước tôi để bầu nước dựng ngược, nên nước không vào”. Bà là người chỉ
đường cho Prong Mưng Hdăng đi tìm người đỡ đẻ cho Hbia Knhí, là người giúp đỡ,
chỉ bảo cho Mdrong Dăm mỗi khi chàng đi đòi lại Hbia Sun từ tay các tù trưởng
khác. Người phụ nữ này giúp đỡ người nhiều đến nỗi “mỗi lần bà đi xuống bến
nước đều có khách bán muối, buôn hành, luôn có người mua heo, gà về theo”
Bà Duôn Sun luôn giúp đỡ người khác, nhà bà luôn có các cô cháu gái nuôi
hiền lành, tốt bụng, xinh đẹp. Đó là các nàng Hbia HLui, Hbia Ling Kpang, Hbia
Ring Djâo, Hbia Ring Djăn, Hbia Mnga Êyan, Hbia HLur.
2.1.5. Nhân vật thần linh

Đây là các nhân vật phụ nhưng đều là nhân vật có khả năng hành động tháo gỡ
những điểm “thắt nút” trong cốt truyện.
2.2. Thi pháp
2.2.1. Ngôn ngữ miêu tả
Ngôn ngữ miêu tả chiếm tỉ lệ rất lớn trong các khan sử thi Ê Đê. Đặc điểm
của loại ngôn ngữ này là dùng lớp từ mang sắc thái tu từ có khả năng gây ấn tượng
mạnh. Ngôn ngữ miêu tả thường được dùng để diễn tả vẻ đẹp của trang phục, vẻ đẹp
của cô gái, hình dáng khác thường của nhân vật. Ngôn ngữ miêu tả đã tạo nên những
nhân vật và quang cảnh làm nhân vật đó hiện lên sống động, hấp dẫn.
Một điểm đặc biệt trong ngôn ngữ miêu tả của sử thi Ê Đê đó là sự chi tiết tỉ
mỉ, tỉ mỉ tới từng đường nét. Nhất là trong khi xây dựng hình ảnh người anh hùng,
tác giả dân gian đã đi vào miêu tả những đường nét chạm khắc rất tỉ mỉ. Trong sử thi
“Mdrong Dăm” hình ảnh người anh hùng, những cô gái đẹp đều được miêu tả một
cách tỉ mỉ. Cách tả đó phần gợi sự liên tưởng đối với người nghe, người đọc chứ
không chỉ đơn thuần phô diễn các chi tiết rồi ghép chúng lại theo những mảng khối
nhất định. Sự vật, con người được miêu tả vì vậy mà trở nên đẹp hơn, hấp dẫn hơn
rất nhiều.

17
Ngôn ngữ miêu tả nhân vật trong sử thi Tây Nguyên là ngôn ngữ bình dân,
đại chúng. Nó là “lời ăn, tiếng nói” hằng ngày của mọi người. Giá trị của nghệ thuật
lời nói trong sử thi Tây Nguyên nhìn chung là tính thô ráp, chất hồn nhiên phù hợp
với đặc điểm nhân vật.
Số lượng biện pháp miêu tả trong sử thi Tây Nguyên dĩ nhiên có hạn chế vì
chủ thể sáng tác không phải là cá nhân chuyên nghiệp. Với nhân vật đàn ông, bất
luận là nhân vật anh hùng hay nhân vật đối địch đều được miêu tả cùng một công
thức. Đó là sức mạnh thể chất, vẻ đẹp trang phục, khẩu khí lời nói, tài năng, sự giàu
có… Tất nhiên tùy vào nhân vật, sự miêu tả theo công thức trên cững có gia giảm ít
nhiều trong chi tiết. Điều này cho phép người nghe sử thi phân biệt được hệ thống
nhân vật chính với các nhân vật khác. Đối với nhân vật phụ nữ, họ đều được khắc

náo nhiệt, số lượng người và vật tham gia đông đúc, hăm hở… hơn là miêu tả chi tiết

18
các phương tiện, cách thức, thao tác tiến hành công việc. Kể việc canh chòi, giữ rẫy,
làm quay, săn voi, bắt thú rừng… của Mdrong Dăm không rõ phương cách, tiến trình
cụ thể của sự việc. Kể lại một hành động đi săn bắn, đi buôn bán cũng chỉ kết
quả“Mdrong Dăm bắt đầu đi săn bắn. Chàng đi từ sáng đến tối mới về lán. Bắn con
bò rừng chết nằm la liệt ở ba đồi tranh, băn scon nai chết nhiều vô kể, bắn bò rừng,
con min chết khắp núi đá”. Rõ ràng là trong các hành động, lời kể chú trọng đến quá
trình chuẩn bị và kết quả công việc hơn là đi sâu vào diễn biến chi tiết, các thao tác
tiến hành, phương thức thực hiện hành động….
Trong rất nhiều trường hợp ngôn ngữ trần thuật biểu hiện sự phóng đại, có
nhiều phóng đại phi lý (tất nhiên là qua cái nhìn của người hiện đại). Chính sự phóng
đại phi lý khác thường ấy đã tạo nên âm hưởng và không khí bừng bừng của sử thi,
tạo nên nét khác thường của nhân vật. Chúng tôi sẽ bàn về việc phòng đại trong sử
thi ở phần sau.
Trong sử thi Tây Nguyên ngôn ngữ của người kể chuyện có khi đơn giản,
khách quan cũng có khi kèm theo những sắc thái biểu cảm nhất định. Đó có khi
niềm tự hào trước sự giàu mạnh của buôn làng. Cũng có khi là sự xót thương trước
hi sinh của người anh hùng mà họ hằng yêu mến. Nhiều khi lại là tiếng cười, mỉa
mai trước sự thất bại của kẻ thù…. Rất nhiều sắc thái biểu cảm được thể hiện qua
ngôn ngữ của người kể chuyện càng làm cho các pho sử thi thêm sống động và gần
gũi, dễ đi vào lòng người nghe.
Riêng với sử thi “Mdrong Dăm”, có sự xuất hiện với tần số khá lớn của các
lời bình luận, cảm thán của người kể chuyện. Qua những đoạn miêu tả, người dẫn
chuyện không chỉ làm nhiệm vụ giới thiệu nhân vật mà còn góp phần nói rõ đặc
điểm, phẩm chất, tính hiện tượng, thể hiện quan điểm thẩm mỹ của người kể. Đây là
lời của người kể chuyện nói về nhan sắc của Hbia Sun:“Hbia Sun thật là xinh đẹp!”.
Khi nói về sự giàu sang, hùng mạnh của người tù trưởng hay lúc miêu tả hình ảnh
nhân vật trên chiến trận. Những lời bình luận, cảm thán thể hiện tâm lý ngợi ca,

Kpang, Hbia Ring Djâo, Hbia Ring Djăn, Hbia Mnga Êyan, Hbia HLur). Người anh
hùng ở lại qua đêm, thăm dò kẻ thù. Hôm sau, chàng tới thẳng buôn làng của kẻ thù
và đòi lại vợ.
Việc lặp còn thể hiện trong những đoạn kể hoặc tả cuộc giao tranh giữa
Mdrong Dăm và các tù trưởng. Tám lần giao tranh của Mdrong Dăm với các tù
trưởng đều giống nhau ở trong cấu trúc: Mdrong Dăm nói chuyện với các tù trưởng
để gạn hỏi lí do -> Mdrong Dăm thách đồi phương xuống sàn hoạc mang khiên hoặc
nhảy múa -> đối phương không làm được những điều đó -> Mdrong Dăm sẵn sàng
chịu chuộc -> đối phương không cho chuộc -> hai bên đánh nhau -> Mdrong Dăm
đánh giỏi còn đối phương luôn mệt mỏi và xin nghỉ -> Mdrong Dăm chấp nhận ->
Nhưng đối phương vẫn không chiến thắng được và bị giết chết. Tuy cùng một cấu
trúc được định sẵn nhưng tám cuộc giao tranh của sử thi “Mdrong Dăm” vẫn có
những nét khác biệt.
Hình ảnh Mdrong Dăm, Hbia Sun dù vẫn có những điểm tương đồng với
các nhân vật khác như Khing Ju, Đam San, Hơ Nhi, Ho Bhi… song vẫn có những
nét riêng khu biệt. Vẻ đẹp của họ hiện lên vừa mang cái chung của mẫu người tù
trưởng anh hùng, người phụ nữ đẹp vừa có nét độc đáo, khác biệt so với các nhân
vật trong cùng hệ thống sử thi Ê Đê.
2.2.3. Các biện pháp nghệ thuật
2.2.3.1. Phóng đại
Phóng đại là thủ pháp phổ biến, trong khan sử thi Ê Đê. Ở đây không phải
nghệ nhân bị chi phối bởi tư duy thần thoại, mà cảm quan về thế giới của họ là cảm
quan “hiện thực huyền ảo” nên dẫn đến hiện tượng này.
Nhìn chung thủ pháp phóng đại trong thể hiện nhân vật của sử thi Ê Đê
thường là cách nói cường điệu, gây ấn tượng mạnh. Khi Mdrong Dăm vừa được sinh
ra, thoáng chốc đã “biết bò. Trời rạng sáng hôm sau đã biết vịn đi theo phên nhà, đến
trưa đã biết chạy từ gian trong ra gian ngoài. Ôi, con của ai mà lớn như thổi. Nó rất

20
nhanh tay, nhanh mắt, nó chưa biết chạy mà đã biết nhảy”. Hbia Sun thật tài giỏi

trán được”. Những so sánh này chỉ mang giá trị hình thức, thường là không thực.
Tuy nhiên nó phản ánh lí tưởng thẩm mĩ của nghệ nhân về một cái gì đó thật to lớn,
hoàn mĩ .
Nghệ thuật so sánh trong sử thi Ê Đê đã đạt tới mức độ khác nhuần nhuyễn,
điêu luyện, tô điểm thêm vẻ đẹp cho “viên ngọc quý” như lời người ta đã dùng để ca
ngợi về các sử thi nói chung và khan “Mdrong Dăm” nói riêng. Tất cả những hình
ảnh đẹp đẽ đó trường tồn trong văn học như những hành ảnh nên thơ, kỳ thú nhất,
rực rỡ nhất.

21
Tiểu kết

Nhân vật trong sử thi Ê Đê nói chung và sử thi “Mdrong Dăm” nói riêng
bao gồm có nhân vật trung tâm (nhân vật anh hùng), nhân vật phụ nữ (nhân vật
người đẹp), nhân vật tù trưởng (Mtao), nhân vật bà Duôn Sun và nhân vật thần
linh (A Du, A Diê).
Nhân vật trung tâm của sử thi dân gian bao giờ cũng đại diện cho mơ ước
và khát vọng về sức mạnh, tài năng và phẩm chất của cộng đồng. Nói cách khác,
qua hình ảnh nhân vật trung tâm, người ta gửi gắm mơ ước và khát vọng của
mình. Nhân vật trung tâm của sử thi Ê Đê chính là những người tù trưởng anh hùng,
những người thủ lĩnh quân sự tài ba không chỉ trong chiến trận mà còn xứng đáng là
người chăm lo cho sự giàu mạnh của muôn làng. Các nhân vật này đã vượt qua
những khó khăn, nguy hiểm trong các cuộc chiến tranh với kẻ thù. Sử thi Ê Đê bên
cạnh âm hưởng ngợi ca cuộc sống của cộng đồng còn đề cao hình tượng người anh
hùng bằng những lời lẽ trang trọng nhất, đẹp đẽ nhất. Nghệ thuật sử thi của người Ê
Đê cũng đạt tới một trình độ phát triển khá cao với những nhân vật, những hình ảnh
đẹp và sinh động khiến người ta không khỏi ngỡ ngàng và thán phục

về mặt sinh học, vừa biểu hiện sự khám phá, thâm nhập vào thiên nhiên nhằm mang
lại lợi ích cho con người, đồng thời, nhân vật này còn là người xây dựng, người tổ
chức và điều hành hình thái xã hội đầu tiên của lịch sử loài người, hình thái công xã
thị tộc.
Sử thi Mơ Nông tập trung ca ngợi các anh hùng trong chiến trận như Lêng,
Mbong, Kră, Năng, Lông, Doi, v.v Các nhân vật anh hùng chiến trận là những
người khỏe mạnh, tài giỏi và dũng cảm một cách phi thường. Trong cộng đồng, họ
hơn mọi đồng tộc, bản thân họ rất tự tin về sức mạnh của mình.
Hình ảnh chàng dũng sĩ Lêng được xuất hiện khá nhiều trong các tác phẩm.
Đặc biệt có những tác phẩm vai trò của người dũng sĩ này được xây dựng một cách
nổi bật. Dù vậy, bên cạnh Lêng, còn có rất nhiều những nhân vật tài giỏi, hùng mạnh
khác. Đó là một nhóm người, được gọi chung bằng đại từ "họ". Họ hợp thành sức
mạnh chung của cả cộng đồng và điều đó mới quyết định phần thắng trong những
cuộc giao tranh.
Ngoài người anh hùng, sử thi Mơ Nông cũng khắc họa về người phụ nữ. Đó là
nàng Bing, vợ của Yang. Nàng mang vẻ đẹp ngoại hình với những trang phục đặc
biệt, Trang phục thì cũng chủ yếu ở vòng đeo tay, đeo chân, ở hoa tai Dù không
được nói nhiều, những nhân vật phụ nữ Mơ Nông cũng để lại ấn tượng trong lòng
người nghe. Họ chưa được miêu tả rõ nét là xinh đẹp hay diễn biến tâm lý ra sao
nhưng cách họ được thể hiện trong tác phẩm sử thi cũng cho ta hiểu một chút về vẻ
ngoài, tính cách linh hoạt của họ.
Trong ot ndrong, xác định nhân vật là thần linh, bán thần, con người là một
việc làm không dễ. Các vị thần trong sử thi Mơ Nông chiếm vị trí khá đông đảo:
Ting, Mbong con Jri (thần cây đa), hai nữ thần Deh, Dai là em của thần Ting, Mbong;
thần Krong, Dong là các thần âm thanh chiêng, đồng la, thần Vah, Vănh là các nữ
thần ngải Mỗi thần lại có những chức năng riêng của mình: thần thì trông giữ chân
trời (Deh, Dai), thần trông giữ bầu trời (Bing, Jông con Lêt), thần Kêng, Kăng con
Unh lại làm nhiệm vụ coi giữ lửa
3.2. So sánh và lí giải việc thể hiện nhân vật trong sử thi Ê Đê với sử thi
Mơ Nông

thuật xây dựng hình tượng hay rộng hơn là nghệ thuật sử thi của hai dân tộc đã có
nhiều thay đổi.
Nhân vật anh hùng trong sử thi Ê Đê là nhân vật duy nhất trong cả tác phẩm
có vai trò quyết định đối với mọi biến cố của cộng đồng, tập trung toàn bộ sức
mạnh. Trong khi đó, ở sử thi của người Mơ Nông, hình tượng người anh hùng chiến
trận dù được đề cao, ca ngợi song họ chưa phải là đối tượng duy nhất của tác phẩm.
Bên cạnh họ, còn nhiều cá nhân xuất sắc khác, về sự tài giỏi, lòng dũng cảm được ca
ngợi không kém gì. Nhân vật anh hùng trong sử thi Ê Đê được xây dựng nhất quán
hơn trong tài năng và tính cách so với nhân vật anh hùng trong sử thi Mơ Nông.
Người phụ nữ trong sử thi Ê Đê được miêu tả cụ thể, có suy nghĩ, tình cảm ,
thái độ rõ nét. Họ mang trong mình tình mẫu tử tha thiết và cả những nỗi băn khoăn,
lo sợ rất rõ ràng. Vẻ đẹp của họ được gợi lên rất cụ thể. Họ xuất hiện với tần suất
nhiều. Họ là nguyên nhân gây nên những cuộc chiến giữa các tù trưởng. Còn người
phụ nữ trong sử thi Mơ Nông thì rất đơn giản cả về ngoại hình lẫn tính cách. Họ
hiện khá mờ nhạt. Đặc biệt, những suy nghĩ, tâm tư, tính cách thì gần như rất hạn
chế, ít được đề cập đến. Người phụ nữ trong sử thi Mơ Nông xuất hiện không nhiều,
chỉ ở một dung lương vừa phải của tác phẩm. Vẻ bên ngoài của họ chủ yếu được gợi
ra từ trang phúc và chỉ tập trung ở trang sức.

24
Nhân vật thần linh trong sử thi Ê Đê và Mơ Nông đều can thiệp vào đời sống
của con người. Tuy nhiên, thần linh trong sử thi Ê Đê ít can thiệp hơn. Còn trong sử
thi Mơ Nông thì thần linh gần với cuộc sống của con người, cũng có những nét tâm
tư, tình cảm, cũng có cuộc sống như con người. Thần linh can thiệp khá sâu vào đời
sống con người. Đôi khi, thần linh chính là nguyên nhân của một cuộc chiến tranh
nào đó.
Việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong sử thi mỗi dân tộc lại tồn tại
ở những cấp độ khác nhau. Chúng phản ánh một phần trình độ tư duy nghệ thuật,
trình độ phát triển văn hóa và thế giới quan của mỗi tộc người có những nét không
tương đồng trong mối quan hệ so sánh với nhau. Ngôn từ trong sự thi Ê Đê giàu tính

của cái thiện đối với cái ác. Các cuộc chiến trong sử thi Mơ Nông không nhấn mạnh
đến ranh giới đó mà chỉ phản ánh một sự thật của xã hội. Đó là sự va chạm quyền

25
lợi, tranh chấp giữa các bon làng với nhau theo nghĩa những ai làm việc xấu sẽ bị
phía bên kia đáp trả thích đáng. Về thời điểm ra đời, dù cùng trong một hình thái xã
hội, nhưng sử thi Mơ Nông, có lẽ, xuất hiện sớm hơn sử thi Ê Đê một khoảng thời
gian nhất định. Giai đoạn những pho sử thi của người Mơ Nông ra đời, những thiết
chế xã hội của chế độ thị tộc bộ lạc đang ở giai đoạn phát triển nhất. Khi đó tính bền
vững chắc chắn hơn. Sử thi Ê Đê ra đời muộn hơn sử thi Mơ Nông khi mà chế độ thị
tộc, bộ lạc đang trong giai đoạn suy tàn.
Vai trò của cá nhân trong cộng đồng xã hội của sử thi mỗi dân tộc cũng
được thể hiện ở những mức độ khác nhau. Vào giai đoạn phát triển của chế độ thị
tộc - bộ lạc khi mà sự cố kết cộng đồng tập thể còn chặt chẽ, khăng khít. Nằm vào
chặng cuối của con đường hình thành, phát triển và suy tàn của chế độ xã hội thị tộc,
cái cá nhân trong sử thi Ê Đê dường như phát triển cao hơn, mạnh hơn thể hiện qua
những nhân vật anh hùng tiêu biểu. Các cuộc chiến tranh của người Mơ Nông, nơi
tập trung sức mạnh của nhiều cá nhân giỏi giang, mạnh mẽ, phần nào phản ánh được
vai trò của tập thể cộng đồng. Sự nhấn mạnh vào sức mạnh tập thể cho thấy rõ trong
xã hội nảy sinh sử thi Mơ Nông, mức độ phân hóa chưa rõ ràng. Cái cá nhân mờ
nhạt trong cái chung. Vai trò của tập thể được nhấn mạnh và đề cao.
Việc sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong sử thi mỗi dân tộc lại tồn tại ở
những cấp độ khác nhau. Chúng phản ánh một phần trình độ tư duy nghệ thuật, trình
độ phát triển văn hóa và thế giới quan của mỗi tộc người có những nét không tương
đồng trong mối quan hệ so sánh với nhau. Tiểu kết

Các nhân vật là con người và thần linh trong sử thi Mơ Nông hoạt động xen