Vai trò của gia đình đối với đời sống tình
cảm của học sinh trung học phổ thông

Phan Thị Thu Hà

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Luận văn Thạc sĩ. Xã hội học: 60 31 30
Nghd: PGS.TS. Hoàng Bá Thịnh
Năm bảo vệ: 2014

Keywords: Xã hội học; Trường trung học phổ thông; Gia đình
Contents:
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Gia đình và đặc biệt là các bậc cha mẹ đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với
sự hình thành và phát triển toàn diện của con cái. Mặc dù vậy, không phải lúc nào, ở
đâu, gia đình và cha mẹ cũng nhận thức và thực hiện tốt được các chức năng này.
Trong bối cảnh hiện nay, việc thực hiện các chức năng của gia đình đối với con cái
chịu sự tác động khá lớn bởi nhiều yếu tố bên ngoài. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con
cái đứng trước khá nhiều thách thức. Do bận rộn với hoạt động kinh tế để mưu sinh,
nhiều cha mẹ không có thời gian hoặc dành rất ít thời gian để quan tâm đến những
vấn đề của con. Một số người quá chú trọng đến việc chu cấp đầy đủ vật chất cho con
mà không để ý đến những tâm tư, tình cảm của chúng. Giữa cha mẹ và con cái ngày
càng tồn tại khoảng cách vô hình. Nhiều đứa con cảm thấy cô đơn ngay giữa ngôi nhà
của mình vì không có người để giãi bày tâm sự, để định hướng. Đó cũng chính là một
trong những nguyên nhân chính dẫn đến một số vấn đề tiêu cực xảy ra đối với con cái,
đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên trong thời gian gần đây như: Quan hệ tình dục sớm,
nạo phá thai… Theo thống kê của Hội Kế hoạch hóa gia đình thì Việt Nam là một
trong ba nước có tỷ lệ phá thai cao nhất thế giới (1,2-1,6 triệu ca mỗi năm), trong đó
20% thuộc lứa tuổi vị thành niên[56]. Ngoài ra, hiện tượng nhiều vị thành niên tự tử
vì những lý do vụn vặt trong thời gian trở lại đây cũng rất đáng lo ngại. Tình trạng

tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học. Trong đó, chức năng giáo dục nhận được sự
chú ý từ các nghiên cứu hơn cả. Tác giả Nguyễn Linh Khiếu đề cập đến mục tiêu giáo
dục thế hệ trẻ trong giai đoạn hiện nay[20]. Tác giả cho rằng, quan niệm giáo dục của
gia đình chưa thoát khỏi quan niệm truyền thống là gia giáo nhưng trong giai đoạn
hiện nay, việc giáo dục con cái nên hướng tới xây dựng con người phát triển toàn
diện, thống nhất giữa mặt tự nhiên và xã hội trong bản thân mỗi con người. Ngoài ra,
ông nhấn mạnh đến vấn đề giáo dục giới tính và giáo dục tình dục cho thế hệ trẻ trong
gia đình vẫn còn ít được quan tâm [20]. Theo Nguyễn Linh Khiếu giáo dục sức khỏe
sinh sản vị thành niên là một bộ phận của giáo dục gia đình nhưng ít được đề cập đến
[20, tr.443]. Bởi vì, nhiều người vẫn có quan niệm giáo dục sức khỏe sinh sản vị
thành niên là “vẽ đường cho hươu chạy”. Nghiên cứu của Nghiêm Sỹ Liêm “Vai trò
của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay” đã đưa ra thực trạng và
những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục gia đình đối với thế hệ trẻ hiện nay. Thông qua
kết quả nghiên cứu, tác giả đã đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm nâng
cao vai trò của gia đình đối với trẻ em [23]. Nghiên cứu của Đoàn Thị Thanh Huyền
tìm hiểu khía cạnh giáo dục đạo đức cho con cái trong các gia đình nông thôn hiện
nay. Tác giả đề cập đến thực trạng đạo đức của trẻ em, việc giáo dục đạo đức cho con
cái trong các gia đình nông thôn thể hiện ở các nội dung, phương pháp, thời gian dành
cho giáo dục, những khó khăn trong việc giáo dục con cái [18].Tác giả Phạm Thanh
Vân đã phân tích quyền được chăm sóc, giáo dục của trẻ em ở Việt Nam và chỉ ra
quan điểm giáo dục không đúng đắn thường dẫn đến xung đột giữa phương pháp giáo
dục của gia đình với nhà trường, hoặc sự đối lập trong cách giáo dục giữa cha và mẹ,
hoặc sử dụng phương pháp giáo dục trẻ bằng việc đánh đập và hành hạ [49]. Nguyễn
Đức Mạnh cũng chỉ ra quy tắc đánh giá và cư xử theo những chuẩn mực phổ quát
trong giáo dục con cái. Cha mẹ cần chăm sóc và giáo dục con cái không chỉ theo đặc
thù gia đình mà cả những tiêu chuẩn phổ quát là điều kiện thuận lợi cho trẻ phát triển
các phẩm chất và nhân cách tốt [25]. Tác giả Lê Ngọc Văn nhấn mạnh tới yếu tố tác
động của bối cảnh toàn cầu hóa, công nghiệp hóa và hiện đại hóa, việc chăm sóc, giáo
dục trẻ em hoàn toàn khác với trước đây. Môi trường và điều kiện sống cũng như
những kỳ vọng đối với trẻ em cũng thay đổi gắn liền với quyền trẻ em, đồng thời đòi

Châu, Sơn La. Đồng thời, nghiên cứu quan tâm đến nội dung, cách thức và thời điểm
cha mẹ giáo dục con cái phòng tránh tệ nạn ma túy cũng như các nhân tố tác động và
thuận lợi, khó khăn của việc này [6].
Nói chung, chức năng giáo dục của gia đình đã thu hút được sự quan tâm của
nhiều nhà nghiên cứu. Các nghiên cứu khác nhau đã khẳng định được vai trò quan
trọng của gia đình đối với việc hình thành và xây dựng nhân cách thế hệ trẻ. Nội dung
giáo dục, phương pháp giáo dục, những nhân tố ảnh hưởng… được nhiều tác giả tập
trung làm rõ. Tuy nhiên, chức năng tâm lý – tình cảm của gia đình đối với các thành
viên, đặc biệt là con cái vẫn chưa được chú ý nhiều.
Bên cạnh vai trò giáo dục của gia đình, chủ đề quan hệ giữa cha mẹ và con cái
cũng được nhiều tác giả trong nước quan tâm. Trong những nghiên cứu này, các tác
giả tập trung vào một số nội dung như thực trạng mối quan hệ cha mẹ - con cái, sự
gắn kết giữa cha mẹ và con cái, mô hình ứng xử cha mẹ và con cái, xung đột và giải
quyết xung đột trong mối quan hệ cha mẹ - con cái [36] [14]. Các nghiên cứu đã chỉ
ra, mối quan hệ cha mẹ - con cái với sự gắn kết cao sẽ giúp cha mẹ và con cái hiểu
được nhau, thúc đẩy mối quan hệ tích cực, bảo vệ con cái khỏi các rủi ro và hành vi
nguy cơ. Một số tác giả còn quan tâm đến mối quan hệ cha mẹ - con cái và hành vi
lệch chuẩn của trẻ [10]. Một số mô hình ứng xử cha mẹ - con cái phổ biến được các
nghiên cứu chỉ ra là Tôn ti, thứ bậc trong quan hệ cha mẹ - con cái và những biểu hiện
của mô hình cha mẹ độc đoán; mô hình Dân chủ - cha mẹ là bạn của con và mô hình
cha mẹ làm gương [36]. Nghiên cứu của Lưu Song Hà nêu ra ba kiểu quan hệ cha mẹ
- con cái điển hình: Quan hệ tin tưởng – bình đẳng, Quan hệ bàng quan – xa cách và
Quan hệ nghiêm khắc – cứng nhắc [10]. Nhóm tác giả Lê Minh Thiện, Lê Thị Thu
Hiền đưa ra ba cách ứng xử của cha mẹ khi đề cập đến mối quan hệ giữa cha mẹ và
con cái: Lối ứng xử tin tưởng bình đẳng; Lối ứng xử bàng quan xa cách và Lối ứng xử
nghiêm khắc cứng nhắc. Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra cách ứng xử của cha mẹ và con
cái trong gia đình ở những lĩnh vực khác nhau có sự khác nhau. Trong vấn đề học
hành của con cái, cha mẹ có lối ứng xử tin tưởng và bình đẳng. Lối ứng xử theo kiểu
bàng quan, xa cách hiện nay hầu như không còn phù hợp [34].
Một số nghiên cứu đã đề cập đến vai trò của gia đình, đặc biệt là bố mẹ đối với

việc học tập và mối quan hệ bạn bè, quan hệ yêu đương đóng vai trò khá quan trọng
trong đời sống tình cảm của con cái, đặc biệt trong lứa tuổi vị thành niên. Tuy nhiên,
ít nghiên cứu đề cập đến vai trò hỗ trợ của gia đình trong lĩnh vực này. Tác giả Trần
Thị Vân Anh, Hà Thị Minh Khương đã từng nói đến chủ đề này nhưng chưa phân tích
sâu. Con cái tâm sự về chuyện yêu đương với mẹ ở các gia đình thành thị cao hơn hẳn
so với nông thôn. Trong khi đó, người cha ở thành thị và nông thôn không được tin
tưởng trong vấn đề này [2]. Một nghiên cứu khác của Nguyễn Hữu Minh phân tích
phân tích mối quan hệ giữa các đặc điểm gia đình và một số mặt trong đời sống tinh
thần của thanh niên và vị thành niên để làm nổi bật vai trò hỗ trợ tình cảm của gia
đình với đối tượng này [27]. Trong đó, tác giả đã chỉ ra một số yếu tố tác động đến
đời sống tình cảm của vị thành niên và thanh niên thông qua nơi ở, điều kiện kinh tế
gia đình, cha mẹ còn sống/đã mất vào thời điểm các em 14 tuổi, cha mẹ li dị/không li
dị, Sự gắn kết gia đình, học vấn của người cha… Trạng thái sức khỏe tinh thần của vị
thành niên và thanh niên được xác định thông qua một số chỉ báo: Cảm giác bản thân có
giá trị đối với gia đình; Kỳ vọng về cuộc sống gia đình trong tương lai; Trải nghiệm
trầm cảm; đã từng bị thương do người trong gia đình; Có ý định tự tử… [27].
Nhìn chung, nghiên cứu về vai trò giáo dục của gia đình và mối quan hệ giữa
cha mẹ và con cái khá phong phú. Tuy nhiên, các nghiên cứu này còn chưa đề cập,
hoặc đề cập tương đối ít về đời sống tình cảm của con cái cũng như vai trò hỗ trợ của
gia đình đối với lĩnh vực này. Do đó, nghiên cứu này được thực hiện nhằm khai thác
những khía cạnh còn chưa được bàn đến trong các nghiên cứu trước đây.
3.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
Mối quan hệ cha mẹ - con cái, đặc biệt ở lứa tuổi vị thành niên cũng là một
trong những chủ đề thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài.
Một số nhà nghiên cứu tập trung vào kiểu quan hệ và tương tác hàng ngày giữa cha
mẹ và vị thành niên (Amal Gamal Shehata, Fatma Hussein Ramadan, 2010), vai trò
của gia đình trong đó có bố mẹ đối với đời sống tinh thần của vị thành niên (Jami F.
Young, Kathuy Berenson, Patricia Cohen và Jesenia Garcia, 2005). Quan hệ cha mẹ
và con cái vị thành niên mang tính gắn kết cao là một yếu tố ảnh hưởng tích cực tới
thành tích học tập của vị thành niên (Hair et all, 2002). Sự tham gia, quan tâm của cha

(permissive). Những cha mẹ không đáp ứng cũng không yêu cầu là kiểu cha mẹ thờ ơ
(rejectingneglecting). Những đứa trẻ có cha mẹ có thẩm quyền thường có hành động
tích cực, tự chủ cao, tự tin, trưởng thành, học vấn cao. Những đứa trẻ có cha mẹ độc
đoán trở nên rụt rè, ít khả năng xã hội, và phụ thuộc khi chúng lớn lên. Những đứa trẻ
trong gia đình có bố mẹ dễ dãi thiếu sự trưởng thành, tự giác kỷ luật, kỹ năng lãnh đạo
và thiếu khả năng đương đầu với những ảnh hưởng từ nhóm bạn xấu. Cuối cùng, nếu
sống với cha mẹ kiểu thờ ơ đứa trẻ sẽ chịu hầu hết các vấn đề nghiêm trọng, kỹ năng
học thuật hạn chế, hành vi lệch chuẩn, gồm lạm dụng rượu và cồn. Phong cách làm
cha mẹ khác nhau sẽ tạo nên các môi trường gia đình khác nhau. Gia đình có sự đối
thoại, giải quyết xung đột tốt, tôn trọng lẫn nhau, con cái sẽ có những thành tích tốt
hơn. Mô hình hành vi của cha mẹ bên trong và bên ngoài gia đình và các kiểu quan hệ
giữa cha mẹ là nhân tố khác có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của vị thành niên.
Như vậy, các nghiên cứu nước ngoài liên quan đến gia đình, cha mẹ, con cái
cũng thường tìm hiểu mô hình, cách thức tương tác giữa cha mẹ và con cái mà chưa
khai thác chủ đề vai trò của gia đình đối với đời sống tình cảm của con cái.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
 Đưa ra các biện pháp cụ thể nâng cao vai trò của gia đình đối với đời sống tình
cảm của học sinh trung học phổ thông
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
 Hệ thống hóa và thao tác hóa các khái niệm, lý thuyết sử dụng trong nghiên
cứu
 Tìm hiểu vai trò của gia đình đối với đời sống tình cảm của học sinh trung học
phổ thông
 Tìm hiểu một số yếu tố ảnh hưởng đến vai trò của gia đình trong đời sống tình
cảm của học sinh trung học phổ thông.
 Đề xuất một số giải pháp tăng cường vai trò của gia đình đối với đời sống tình
cảm của học sinh trung học phổ thông
5. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu

 Phần lớn sự hỗ trợ của người thân đối với học sinh THPT dừng lại ở việc lắng
nghe, chia sẻ các vấn đề mà các em gặp phải.
 Các nhóm gia đình khác nhau; nghề nghiệp, học vấn của bố mẹ ảnh hưởng đến
sự khác biệt trong quan tâm đến tình cảm của con cái
6.3. Khung phân tích

Đặc điểm của gia đình
(địa bàn sinh sống, loại
hình, mức sống)
Đặc điểm của bố mẹ
(trình độ học vấn, nghề
nghiệp) Vai trò của gia đình đối với tình cảm liên quan việc học

Cơ cấu mẫu của đề tài cụ thể như sau:
 Trường học: (đơn vị: %)
- Đại diện cho địa bàn nông thôn: Trường Trung học phổ thông Thường Tín, huyện
Thường Tín: 150 (chiếm 50%)
- Đại diện cho địa bàn thành thị: Trường Trung học phổ thông Yên Hòa, quận Cầu Giấy:
150 (chiếm 50%)
- Trong đề tài này, chúng tôi tìm hiểu sự khác biệt của những nội dung nghiên cứu giữa địa
bàn nông thôn và thành thị thông qua sự so sánh giữa hai trường THPT nói trên.
 Giới tính: (đơn vị: %)
- Học sinh nam: 139 (chiếm 46,3%)
- Học sinh nữ: 161 (chiếm 53,7%)
 Khối lớp: (đơn vị: %)
- Học sinh lớp 10: 100 (chiếm 33,3%)
- Học sinh lớp 11: 100 (chiếm 33,3%)
- Học sinh lớp 12: 100 (chiếm 33,3%)
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]Trần Thị Kim Anh (2004), Vai trò của gia đình trong việc giáo dục con cái ở đô thị hiện nay,
Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, Khóa luận tốt nghiệp
[2]Trần Thị Vân Anh, Hà Thị Minh Khương (2009), Quan hệ cha mẹ với con ở tuổi vị thành
niên, Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới, quyển 19, số 6.
[3]Mai Huy Bích (2010), Xã hội học gia đình, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội
[4]Phạm Thanh Bình (2007), Stress trong học tập của học sinh THPT, Tạp chí Tâm lý học số 12
(105), 12 – 2007
[5]Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới, Unicef Việt Nam
(2011), Các mối quan hệ trong gia đình Việt Nam: Một số kết quả phân tích sâu Điều tra Gia
đình Việt Nam 2006.
[6]Trần Thị Hồng Chuyên (2010), Vai trò của cha mẹ trong việc giáo dục con cái phòng tránh tệ
nạn ma túy, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, Khóa luận tốt nghiệp
[7]Dương Tự Đam (1999), Gia đình trẻ và việc hình thành nhân cách thanh niên, Nhà xuất bản
Thanh niên.

[23]Nghiêm Sỹ Liêm (2001),Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ở nước ta hiện
nay, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Luận án tiến sỹ
[24]Maurice Porot (2004), Trẻ em và quan hệ gia đình, Nhà xuất bản Thế giới
[25]Nguyễn Đức Mạnh (2004), Gia đình và chăm sóc, giáo dục trẻ em tuổi mầm non trong gia
đình hiện nay, Tạp chí Khoa học phụ nữ (3), tr.21-26

[26]Đặng Hoàng Minh, Nguyễn Cao Minh, Victoria.K.Ngô và các cộng sự (2009), Lo lắng của
cha mẹ Việt Nam về các vấn đề phát triển tâm lý của con trẻ, Tạp chí Tâm lý học số 11 (128), 11
– 2009
[27]Nguyễn Hữu Minh (2006), Gia đình – nguồn hỗ trợ tình cảm cho thanh niên và vị thành
niên, Tạp chí Xã hội học số 3 (95).
[28]Nguyễn Hữu Minh và cộng sự (2008), Báo cáo thường niên về nghiên cứu gia đình và giới,
Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới
[29]Nguyễn Phương Thảo (2013), Ứng xử của cha mẹ đối với con cái vị thành niên – Qua cuộc
khảo sát tại thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh, Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới, quyển 23,
số 5, tr.63 - 73
[30]Lê Thi (1997), Vai trò gia đình trong việc xây dựng nhân cách con người Việt Nam, Nhà
xuất bản Phụ nữ, Hà Nội.
[31]Lê Thi (2011), Mối quan hệ ứng xử giữa cha mẹ và con cái, Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và
Giới, Quyển 21, số 1, tr.17
[32]Lê Thi (2011), Quan hệ cha mẹ - con cái trong gia đình nhìn từ góc độ giới, Tạp chí Nghiên
cứu Gia đình và Giới, số 5.
[33]Lê Minh Thiện, Đỗ Duy Hưng (2009), Nhận thức về “tình yêu tuổi học trò” của học sinh
trung học phổ thông, Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới, Quyển 19, số 5.
[34]Lê Minh Thiện, Lê Thị Thu Hiền (2012), Cách ứng xử giữa cha mẹ với con cái trong các gia
đình vùng đồng bằng sông Hồng, Tài liệu Hội thảo khoa học Gia đình Việt Nam trong bối cảnh
công nghiệp hóa và hội nhập tại Hà Nội, ngày 26 tháng 3 năm 2012
[35]Lê Ý Thu (2000), Cuộc sống gia đình, Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội.
[36]Đặng Bích Thủy (2012), Quan hệ cha mẹ - con cái vị thành niên: Cơ sở lý luận và những vấn
đề đặt ra ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Gia đình và Giới số 2.

interactions between parents and adolescents, Tạp chí Khoa học Hoa Kỳ, số 6 (9): Kiểu quan hệ
và tương tác hàng ngày giữa cha mẹ và vị thành niên
[53]David Cheal (2002), Sociology of family life, Palgrave Publishers
[54]Gerald R.Adams, Thomas P.Guilotta, Carol Markstrom-Adams (1994), Adolescent life
Experiences, Brooks/Cole Publishing, California
[55]Jami F. Young, Kathuy Berenson, Patricia Cohen và Jesenia Garcia (2005), Vai trò của hỗ
trợ từ cha mẹ và nhóm đồng đẳng trong việc dự đoán sự trầm cảm của vị thành niên, Tạp chí
Nghiên cứu Vị thành niên, số 15 (4)
[56] Bài viết “” />thanh-nien-chuyen-dau-long!.htm
[57] Bài viết “”
[58]Bài viết “Adolescent Peer Culture – Parents’ Role”, website:
/>ROLE.html