BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
––––––––––––––––––––

NGUYỄN THỊ THANH VÂN

VĂN XUÔI TRƯƠNG TỬU TRONG TIẾN TRÌNH
VĂN HỌC VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 62 22 01 21

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2014
Công trình được hoàn thành tại:

lĩnh vực. Đặc biệt, trong giai đoạn này, nền văn học nước ta đã hình
thành một lực lượng sáng tác đông đảo và tài năng, góp phần không
nhỏ vào sự thay đổi diện mạo văn học một cách rõ rệt từ nội dung
đến hình thức nghệ thuật. Trương Tửu là một trong những đại diện
tiêu biểu của đội ngũ này.
1.2. Trương Tửu (1913 - 1999) là nhà giáo, nhà văn, nhà
nghiên cứu văn học Việt Nam được nhiều người biết đến. Ông là
một trong những nhà phê bình tiên phong đã đưa phê bình Việt
Nam vào thời hiện đại. Trong lĩnh vực sáng tác văn xuôi, Trương
Tửu là một trong số những nhà văn của dòng văn học hiện thực
phê phán. Sáng tác văn xuôi của Trương Tửu thể hiện rõ chủ đích
đấu tranh xã hội, có tính tư tưởng thống nhất, mang đậm giá trị
nhân văn.
1.3. Tuy nhiên, độc giả hiện nay còn ít biết đến những
trang văn xuôi của Trương Tửu ra đời vào những năm ba mươi,
bốn mươi của thế kỷ XX. Vì vậy, chúng tôi nhận thấy cần phải
triển khai nghiên cứu văn xuôi Trương Tửu một cách hệ thống
để xác định rõ diện mạo và đóng góp của nhà văn trong lĩnh vực
sáng tác đối với tiến trình văn học hiện đại của dân tộc và đối
với đời sống văn hóa đương thời.

2
Với những lý do như vậy, hy vọng đề tài luận án "Văn xuôi
Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX" sẽ có
được những khảo sát, nhận định, đánh giá mới về đối tượng nghiên cứu.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu: Nghiên cứu những phương diện cơ
bản trong văn xuôi Trương Tửu, đặt văn xuôi Trương Tửu trong tiến
trình phát triển của văn học hiện đại Việt Nam đầu thế kỷ XX để xác
định những thành công và hạn chế (nếu có) của cây bút này, thấy

các phương diện khác nhau trong sáng tác văn xuôi của Trương Tửu.
Từ đó, chúng tôi mạnh dạn đi đến khẳng định những đặc điểm mang
tính ổn định trong quá trình sáng tác của nhà văn.
Phương pháp thống kê, phân loại: Chúng tôi sử dụng phương
pháp này để thống kê về các biện pháp nghệ thuật đã được nhà văn
sử dụng trong khi sáng tác. Sau khi thống kê, phân loại có kết quả sẽ
được hệ thống hóa và đặt vào nội dung nghiên cứu.
Phương pháp so sánh: Trong quá trình phân tích, tổng hợp
chúng tôi tiến hành so sánh Trương Tửu với một số nhà văn để
làm sáng tỏ vai trò của Trương Tửu đối với văn học Việt Nam

4
hiện đại, làm rõ vị trí của Trương Tửu trong tiến trình văn học
Việt Nam đầu thế kỷ XX.
5. Đóng góp mới của luận án
Đây là công trình khoa học đầu tiên tập trung nghiên cứu toàn
bộ 13 tác phẩm văn xuôi của Trương Tửu.
Luận án đưa ra những nhận định, đánh giá khách quan, khoa
học về vị trí và đóng góp của nhà văn đối với văn xuôi giai đoạn
1930 - 1945 và với tiến trình văn học hiện đại Việt Nam.
Luận án góp phần soi sáng toàn diện, sâu sắc hơn bức chân
dung văn học của Trương Tửu và diện mạo văn xuôi Việt Nam giai
đoạn 1930 - 1945.
Kết quả của luận án có thể dùng trong các trường Đại học, Cao
đẳng làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu về Trương Tửu và về văn
học hiện đại Việt Nam.
6. Cấu trúc luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và danh mục Tài liệu tham
khảo, nội dung chính của luận án được triển khai trong bốn chương:
Chương 1: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu.

nghiên cứu khoa học.

6
Tác phẩm lý luận phê bình của Trương Tửu ở giai đoạn trước
Cách mạng tháng Tám không được đánh giá là đặc sắc nhưng thực tế
đặt ra câu hỏi: Tại sao càng về sau tên tuổi, tác phẩm của Trương Tửu
càng được đọc giả biết đến và trân trọng nhiều như vậy? Phải chăng
chính sự ngay thẳng, bộc trực nhưng nghiêm túc trong công việc đã làm
nên một Trương Tửu với những cống hiến không thể phủ nhận.
1.1.2. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945
Theo trình tự thời gian, hành trình nghiên cứu về Trương Tửu
giai đoạn này trải qua hai chặng đường; có thể lấy năm 1975 làm
điểm mốc phân chia hai chặng đường đó.
Chặng đường trước năm 1975, giữa hai miền Nam - Bắc, việc
nghiên cứu Trương Tửu cũng có nhiều điểm khác nhau.
Ở miền Bắc, nhìn chung, tình hình nghiên cứu Trương Tửu có
nhiều diễn biến phức tạp, ý kiến đánh giá không đồng nhất, thuận
chiều đối với các tác phẩm lý luận - phê bình văn học của ông. Khi
tập sách Tương lai văn nghệ Việt Nam (1945) của Trương Tửu vừa
ấn hành, nhà nghiên cứu Thanh Bình (Đặng Thai Mai) đã nêu ý kiến
trên bán nguyệt san Tiên Phong của Hội Văn hóa Cứu quốc số 2, ra
ngày 1/12/1945. Tiếp theo, trên bán nguyệt tạp san Tiên phong số 3
(16/12/1945) Thanh Bình tiếp tục tranh luận với Trương Tửu.
Bên cạnh những ý kiến trái chiều, còn phải kể đến lời nhận xét
của Lê Văn Siêu vào năm 1974 về con người và cung cách làm việc
của Trương Tửu trong cuốn Về nhóm Hàn Thuyên và Nguyễn Đức
Quỳnh. Qua đó cho thấy, Trương Tửu dù ở cương vị nào, làm công
việc gì cũng luôn nghiêm túc và tự yêu cầu bản thân tuân thủ những
nguyên tắc nhất định.


Năm 2005, Mã Giang Lân trong cuốn “Những cuộc tranh luận
văn học văn học nửa đầu thế kỷ XX” đã xem xét lại những ý kiến gay
gắt của Đinh Gia Trinh, Hoài Thanh đối với Trương Tửu trước đây và
tìm cách lý giải căn nguyên.
Năm 2007, trong lời giới thiệu cuốn “Trương Tửu - tuyển tập
nghiên cứu phê bình”, Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Đĩnh đã chỉ ra
các lĩnh vực khoa học phương Tây như thuyết chủng tộc - địa lý của
Taine, học thuyết của Marx, phân tâm học Freud mà Trương Tửu đã
tiếp thu, vận dụng khi phê bình các tác phẩm văn học trung đại và
văn học hiện đại Việt Nam.
Năm 2008, nhân dịp kỷ niệm 95 năm sinh của Trương Tửu,
một cuộc hội thảo về Nhà văn được được tổ chức tại Đại học Sư
phạm Hà Nội. Trong cuộc hội thảo này có rất nhiều bài viết về con
người và sự nghiệp của Trương Tửu. Nguyễn Thị Bình có bài Con
người và sự nghiệp Trương Tửu: Những câu hỏi còn bỏ ngỏ. Tham
gia Hội thảo, Kiều Mai Sơn có bài Giáo sư Trương Tửu: Người đào
tạo số mệnh của chính mình. Bài viết đã khẳng định Trương Tửu là
“chiến sĩ tiên phong” luôn “giữ vững một niềm tin”. Phan Ngọc phát
biểu Một vài điều ít được nhắc lại về nhà phê bình Trương Tửu. Tác
giả đề cao con đường tự học và phương pháp dạy học của Trương
Tửu. Nguyễn Đình Chú có bài tham luận “Đôi điều về cuốn sách

9
Tương lai văn nghệ Việt Nam”. Theo nhà nghiên cứu, đây có thể là
công trình tâm huyết nhất của Trương Tửu, nhưng lại là tác phẩm đã
phần nào gây tai nạn nghề nghiệp đối với tác giả. Tiếp tục đưa ra ý
kiến đóng góp vào hội thảo, Lại Nguyên Ân có bài tham luận Cần
tiếp cận nghiên cứu một cách bài bản đối với Trương Tửu như một
tác gia và như một nhân vật văn hóa lịch sử.
Tại cuộc Hội thảo về Trương Tửu, còn có nhiều bài viết và

khác của Nguyễn Thành tham gia hội thảo với tiêu đề Đặc điểm phê
bình văn học của Trương Tửu. Mỗi công trình sau khi được phân tích,
diễn giải, tác giả đều có lời kết luận. Tham gia hội thảo còn có những
tham luận khác của Lê Hoài Nguyên với Trương Tửu trong những
năm 1955 - 1958, của Lê Gia Linh với bài phát biểu xúc động Nhớ lại
“Lớp vỡ lòng văn học” với thầy Trương Tửu, Kiều Mai Sơn với bài
Nhà xuất bản Hàn Thuyên - Một hiện tượng độc đáo, của Nguyễn
Cảnh Tuấn với Lần đầu gặp gỡ Giáo sư Nhà văn Trương Tửu.
Như vậy, sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, quá trình
nghiên cứu về nhà văn Trương Tửu không diễn tiến một chiều theo
một đường thẳng thuận chiều, nhìn chung kết quả nghiên cứu ngày
càng sâu rộng, toàn diện, khách quan, khoa học.

11
1.2. Tiếp nhận văn xuôi của Trương Tửu
1.2.1. Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945
Bàn về sáng tác văn xuôi của Trương Tửu, trước hết là những
ý kiến nhận xét, đánh giá của những người đương thời.
Trong Báo Mai, Sài Gòn, ra ngày 27/10/1938, Kiều Thanh
Quế tìm hiểu và diễn giải thuyết Phân tâm học của S. Freud bằng tri
thức nghiên cứu khoa học và đưa ra ý kiến khẳng định ý nghĩa xã hội
tích cực của cuốn Thanh niên S.O.S. Vũ Ngọc Phan trong cuốn Nhà
văn hiện đại (1942) đã xếp tác phẩm văn xuôi của Trương Tửu mở
đầu cho mục “Tiểu thuyết xã hội”. Vũ Ngọc Phan khảo sát và đánh
giá từng tác phẩm cụ thể của Trương Tửu. Năm 1944, Kiều Thanh
Quế có bài: Nhân quyển vang bóng một thời tục bản trên Tạp chí Tri
Tân (1941-1945). Đặc điểm văn phong Trương Tửu được Nguyễn
Vỹ ngược dòng thời gian hồi tưởng về khiếu ngôn ngữ và lý luận,
đồng thời Nguyễn Vỹ điểm lược các sáng tác của Trương Tửu.
Như vậy, trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, khi văn

giờ đã buộc Trương Tửu phải buông bút trong sự nuối tiếc
nghiệp văn chương. Theo tư liệu đã sưu tập được, chúng tôi nhận
thấy, sau Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là vào những năm
1958 - 1960, sự quan tâm của dư luận công chúng tập trung vào
các tác phẩm lý luận, phê bình văn học của Trương Tửu. Từ thập
niên đầu thế kỷ XXI tới nay, văn xuôi Trương Tửu được quan
tâm trở lại. Công việc sưu tầm, tập hợp, nghiên cứu thu được
những kết quả rõ rệt.

13
Năm 2001, có công trình Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt
Nam (Từ cuối thế kỷ XIX đến 1945.) Tiếp theo đó, văn xuôi
Trương Tửu được tác giả Văn Tâm trong cuốn Từ điển văn học
(Bộ mới - NXB Thế giới, H, 2004) giới thiệu. Năm 2009, Nguyễn
Hữu Sơn có công trình Trương Tửu - Tuyển tập văn xuôi; trong đó
có bài giới thiệu Văn xuôi Trương Tửu trước cách mạng tháng
Tám năm 1945. Năm 2010, nhà nghiên cứu Phong Lê có một số ý
kiến nhận xét về văn xuôi Trương Tửu. Năm 2010, Phạm Thị Mỹ
trong đề tài nghiên cứu Đóng góp của Trương Tửu trong lĩnh vực
sáng tác văn học đã tập trung phân tích một số phương diện nội
dung và nghệ thuật tiêu biểu và trong văn xuôi trương Tửu. Trong
không khí sôi nổi kỷ niệm 100 sinh của nhà văn Trương Tửu
(1913 -2013), tác giả luận án đã tham gia buổi lễ kỷ niệm với bài
Trương Tửu với những cống hiến không thể phủ nhận trong lĩnh
vực văn xuôi hiện đại đầu thế kỷ XX. Trong buổi Hội thảo “Những
thí nghiệm của ngòi bút tôi ” Kỷ niệm 100 năm sinh nhà văn -
Nhà nghiên cứu văn học Trương Tửu - Nguyễn Bách Khoa (1913
- 1999), tại Hội trường Thư viện Hà Nội, tác giả luận án tham gia
tham luận Quan điểm và cảm hứng sáng tác văn xuôi của nhà văn
Trương Tửu nhằm mang đến hội thảo ý kiến bàn luận về vị trí

Cách mạng tháng Tám, khi những tác phẩm đầu tay của nhà văn vừa
đến với độc giả. Đặc biệt, những năm gần đây, ý kiến nhận xét, đánh giá

15
và kết luận về sự nghiệp văn chương của Trương Tửu ngày càng khách
quan, khoa học; những nhận định trái chiều về một số phương diện cũng
dần đi đến thống nhất.
Trong số những bài viết và những công trình nghiên cứu về
văn xuôi Trương Tửu, chưa có công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu
13 tác phẩm văn xuôi Trương Tửu trong tiến trình văn học Việt Nam
đầu thế kỷ XX. Từ thực tế đó, chúng tôi thấy rằng việc lựa chọn đề
tài này là cần thiết trên cả phương diện lý luận và thực tiễn, góp phần
phục dựng và vinh danh chân dung một nhà văn có những đóng góp
thiết thực đối với nền văn học Việt Nam hiện đại. Ý kiến quý báu
của các nhà nghiên cứu đi trước là những gợi mở quan trọng giúp
chúng tôi lựa chọn và triển khai đề tài luận án này.
Chương 2
CƠ SỞ VĂN HOÁ,VĂN HỌC NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
VÀ SỰ XUẤT HIỆN TÁC GIẢ TRƯƠNG TỬU
2.1. Đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX với những
giao lưu và tiếp biến văn hóa
2.1.1. Một xã hội mới với nhiều biến động trong những năm đầu
thế kỉ XX
Ngay từ những năm đầu thế kỷ XX, môi trường văn hóa tư
tưởng ở Việt Nam có nhiều chuyển biến quan trọng, có sự giao lưu
hai luồng văn hóa Đông - Tây. Những luồng tư tưởng mới, quan
niệm mới về đạo đức, lối sống và văn chương, nghệ thuật qua giao
lưu, tiếp xúc văn hóa đã thâm nhập vào đời sống xã hội Việt Nam,
tác động sâu sắc đến văn học đương thời.


17
Chương 3
HỆ THỐNG ĐỀ TÀI VÀ CẢM HỨNG SÁNG TÁC
CỦA NHÀ VĂN TRƯƠNG TỬU
3.1. Đề tài
3.1.1. Đề tài tình yêu
Tình yêu là một trong những đề tài nổi bật của văn xuôi Trương
Tửu. Đề tài tình yêu còn được thể hiện khá linh hoạt, khai thác ở nhiều
góc cạnh, nhiều chiều trong các tác phẩm văn xuôi của ông.
3.1.2. Đề tài tệ nạn xã hội trong hiện thực xã hội đô thị Việt Nam
trước 1945
Những năm đầu thế kỷ XX, xã hội Việt Nam đầy những biến
động phức tạp. Một trong những sản phẩm dù không muốn vẫn được
sinh ra trong xã hội ấy là những hiện tượng trụy lạc của thanh niên, mà
căn nguyên xô đẩy họ chính là xã hội. Không chỉ Trương Tửu quan
tâm khai thác đề tài này mà còn có một số nhà văn nổi tiếng cùng thời
như Nguyễn Công Hoan, và nhất là Vũ Trọng Phụng.
3.1.3. Đề tài lịch sử
Viết về lịch sử trong văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX không
chỉ có Trương Tửu. Ngược dòng thời gian ta thấy Lan Khai là nhà
văn có số lượng tiểu thuyết lịch sử lớn nhất ở thế kỷ XX. Đương thời
các cây bút như Nguyễn Tử Siêu, Nguyễn Triệu Luật… cũng viết
khá nhiều tiểu thuyết lịch sử, nhằm tái hiện "đầy đủ" các sự kiện và
"nguyên mẫu" nhân vật, nhưng trong các tiểu thuyết lịch sử của
mình, Trương Tửu lại có hướng đi riêng.
3.2 Hệ thống nhân vật - yếu tố quan trọng trong việc phát triển đề tài
3.2.1. Nhân vật tích cực
Nhân vật tích cực trong văn xuôi Trương Tửu đã góp một phần
không nhỏ thể hiện những dự đồ sáng tạo, mục đích sáng tác của nhà văn.


đồng quan điểm với Nam Cao cùng chung dụng ý là phản ánh, tố cáo xã
hội và bộc lộ sự cảm thương trước số phận nghiệt ngã của con người.
Tiểu kết
Trương Tửu đã góp phần không nhỏ vào việc hình thành và
phát triển văn xuôi ở Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XX.
Cùng xu hướng hiện thực với Nam Cao, Ngô Tất Tố, Kim Lân, Vũ
Trọng Phụng… Trương Tửu đã thể hiện chân thực đời sống, xã hội
đương thời qua đề tài và cảm hứng sáng tác trong những trang viết.
Sáng tác văn xuôi của Trương Tửu với trên một nghìn trang dày dặn
là minh chứng cho một cây bút trong làng văn xuôi giai đoạn trước
Cách mạng tháng Tám.
Chương 4
MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT
TRONG VĂN XUÔI TRƯƠNG TỬU
4.1.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật qua phương thức trần thuật

4.1.1. Phương thức trần thuật khách quan với những nhân vật
tượng trưng
Phương thức trần thuật khách quan là phương thức nghệ thuật
mà người kể không can dự vào câu chuyện.
Bằng phương thức trần thuật khách quan, nhà văn như một thư
ký ghi lại toàn bộ những quan sát về lớp người mới trong xã hội
thông qua nghệ thuật xây dựng nhân vật. Nghệ thuật xây dựng kiểu
nhân vật tượng trưng cho lớp người mới chính là nghệ thuật xây
dựng về một thế hệ thanh niên trí thức trẻ tuổi đang cựa mình sống
trong chế độ xã hội với nhiều đổi thay.

20

phẩm văn xuôi Trương Tửu bao quát một hệ thống đề tài và phạm vi
nội dung hiện thực rộng lớn.
4.2.3. Kết cấu lồng ghép hai nội dung vấn đề
Khi Trương Tửu sử dụng kết cấu lồng ghép hai nội dung vấn
đề đã tạo sức thuyết phục cho tác phẩm của ông. Với kiểu kết cấu
này, nhà văn đã tạo nên một nội dung cho tác phẩm đồng thời thể
hiện nội dung thứ hai phản ánh đời sống xã hội về tầng lớp trung lưu
ở thành thị những năm đầu thế kỷ XX. Điều quan trọng hơn cả nhà
văn đã lựa chọn đúng đắn phương thức kết cấu để thể hiện những suy
ngẫm về nhân tình thế thái của người viết văn, của người trí thức
luôn được tác giả đặt thành vấn đề để hướng tới cuộc đấu tranh cải
biến xã hội.
4.3. Ngôn ngữ
4.3.1. Lời văn đối thoại
Ngôn ngữ đối thoại cho người đọc những ấn tượng đầu tiên về
nhân vật. Tính cách nhân vật, phẩm chất đạo đức hay bản chất của nhân
vật đều phần nào thể hiện qua ngôn ngữ và cử chỉ. Mặc dù có những
trang văn được viết theo lối gần như là lý luận, hùng biện nhưng đa số
tác phẩm của Trương Tửu phong phú về lời đối thoại giữa các nhân vật.
4.3.2. Lời văn độc thoại
Trong những tác phẩm văn học của Trương Tửu, độc thoại chiếm
một dung lượng không nhỏ và có vai trò rất quan trọng khi thể hiện bản
chất bên trong của nhân vật. Bởi khi đối thoại với chính mình, các nhân
vật sẽ bộc lộ chân thực nhất điều họ nghĩ, quan điểm của mình.

22
4.3.3. Tiếng Pháp được Trương Tửu sử dụng trong các tác phẩm
Qua sự ảnh hưởng văn hóa, văn học phương Tây nói chung và
của Pháp nói riêng đã đưa đến cho văn học Việt một tinh thần mới
với lớp từ mang hơi thở của cuộc sống hiện đại. Có lẽ sự xuất hiện từ

của giáo sư, nhà văn Trương Tửu.
2. Với trên một nghìn trang văn xuôi được viết trong thời gian
năm năm từ 1937 đến 1942, Trương Tửu đã khẳng được một vị trí
trong nền văn xuôi hiện đại đầu thế kỷ XX. Trên hai phương diện nội
dung và nghệ thuật đều cho thấy nhà văn đã có những đóng góp
không nhỏ cho tiến trình phát triển của văn học Việt Nam.
3. Những năm đầu thế kỷ XX ở nước ta nở rộ lên những trang
tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn với lời văn lãng mạn mang tính chủ
quan nhưng không bao lâu các nhà văn như Nguyễn Công Hoan, Nam
Cao, Ngô Tất Tố, Kim Lân, Trương Tửu, Vũ Trọng Phụng xuất hiện.
Họ là những nhà văn cùng chí hướng khi đặt vấn đề hướng ngòi bút vào
việc tả thật về một giai đoạn xã hội. Những trang viết chân thật nhưng
thấm đượm chất nhân văn đã tạo ra vườn hoa văn học giai đoạn 1930 –
1945 đầy hương sắc.
4. Trước trào lưu hiện đại hóa nền văn học đầu thế kỷ XX,
Trương Tửu trên cơ sở tiếp thu những thành tựu của nền văn học
phương Tây cùng vốn văn hóa, văn học truyền thống dân tộc, đặc
biệt phải kể đến vốn kiến thức tự học ông đã góp công sức vào việc
cách tân thể loại văn học Việt Nam theo hướng hiện đại hóa.
Mặc dù sự tiến bộ của nền văn học nghệ thuật đã được minh
định bằng chính thể loại, nhưng việc cách tân văn xuôi của Trương
Tửu còn gắn liền với bối cảnh lịch sử văn học Việt Nam đang diễn ra