Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung Khoa Ngữ Văn TRNG I HC S PHM H NI 2
KHOA NG VN
********* TH DUNG

THIấN NHIấN T NC TRONG
HNG C QUC M THI TP CA
Lấ THNH TễNG V HI TAO N

KHểA LUN TT NGHIP I HC
Chuyờn ngnh: Vn hc Vit Nam Ngi hng dn khoa hc
THS. AN TH THY
H NI - 2014 Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung Khoa Ngữ Văn
LI CAM OAN

Tụi xin cam oan rng, õy l kt qu nghiờn cu riờng ca tụi; nú
khụng trựng vi cụng trỡnh nghiờn cu ca bt c tỏc gi no ó c cụng
b. Nu sai tụi xin hon ton chu trỏch nhim.

H Ni, ngythỏngnm
Sinh viờn Th Dung
2.1. Cm quan thiờn nhiờn t nc trong Hng c quc õm thi tp 23
2.1.1. Thiờn nhiờn t nc trong cm quan thng ngon 23
2.1.2. Thiờn nhiờn t nc trong cm quan lch s 37
2.2. Ngh thut th hin thiờn nhiờn t nc trong Hng c quc õm thi tp
43
2.2.1. Bỳt phỏp t cnh ng tỡnh 43
2.2.2. Bỳt phỏp c l 47
2.2.3. Bỳt phỏp t thc 53 Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung Khoa Ngữ Văn

KT LUN 58
TI LIU THAM KHO 60
Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 1 Khoa Ngữ Văn

M U

1. Lớ do chn ti
Cuc khi ngha Lam Sn do Lờ Li lónh o ó thnh cụng tt p,
m ra mt thi kỡ mi cho lch s dõn tc: thi kỡ t nc c c lp sau
hn hai mi nm b gic Minh ụ h. Mi mt kinh t, chớnh tr, vn húa xó
hi cú iu kin phỏt trin hn bao gi ht.
Do tỡnh hỡnh lch s quyt nh, vn hc sut th k XV u nhm ca
ngi chin cụng oanh lit ca nhõn dõn ta trong sut cuc khỏng chin chng

tõm ỳng mc.
Xut phỏt t nhng lớ do trờn, chỳng tụi chn ti Thiờn nhiờn t
nc trong Hng c quc õm thi tp ca Lờ Thỏnh Tụng v hi Tao n
mong mun c tỡm hiu, c hc hi ti nng vn chng v nhõn cỏch
lch s ca nhng nh th th k XV v hi vng ti s gúp phn soi sỏng
mt phng din c bn v ch o trong Hng c quc õm thi tp: ú l
thiờn nhiờn t nc. T ú giỳp bn c cú nhng hiu bit c bn v Lờ
Thỏnh Tụng v hi Tao n, cng nh giỳp cho vic hc tp, ging dy nhng
bi th trong Hng c quc õm thi tp cú hiu qu hn.
2. Lch s nghiờn cu vn
Hng c quc õm thi tp l tp th ln ca Lờ Thỏnh Tụng v hi
Tao n th k XV. ó cú nhiu cụng trỡnh nghiờn cu v tp th ni ting
ny. Tuy nhiờn, hu ht cỏc nh nghiờn cu mi ch dng li vic phõn tớch
khỏi quỏt tp th, ch cha i vo tng khớa cnh c th. Riờng vi ti
Thiờn nhiờn t nc trong Hng c quc õm thi tp thỡ ớt tỏc gi cp
n, nu cú thỡ cỏc tỏc gi cng ch núi mt cỏch chung chung m cha núi n
nhng biu hin c th ca thiờn nhiờn t nc c th hin trong tp th.
Trong cun Lch s vn hc Vit Nam (tp 2) tỏc gi Bựi Vn Nguyờn
ó cp n cỏc phng din ni dung v ngh thut ca mt s tp th do
Lờ Thỏnh Tụng v hi Tao n sỏng tỏc, trong ú cú Hng c quc õm thi
tp. Tỏc gi ó cp ti nhiu khớa cnh, c bit l v nhng cnh trớ thiờn Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 3 Khoa Ngữ Văn

nhiờn t nc, tỏc gi vit: Tỡnh yờu thiờn nhiờn v tỡnh yờu la ụi trong
th vn ca Lờ Thỏnh Tụng v hi Tao n. Ngoi mc Thiờn a mụn v
Phong cnh mụn trong Hng c quc õm thi tp, cũn cú rt nhiu bi th
Hỏn v Nụm khỏc núi v tỡnh yờu thiờn nhiờn t nc Thng thng cỏc

quc õm thi tp ca Lờ Thỏnh Tụng v hi Tao n ó c cp n
nhng gúc khỏc nhau, hoc giỏn tip hoc trc tip. Tuy nhiờn, nhng
cụng trỡnh nghiờn cu ú cha t thnh vn riờng bit, cha kho sỏt ton
din, h thng, m cũn mang tớnh tn mn. Chớnh vỡ vy, tip thu thnh tu
ca cỏc nh nghiờn cu i trc, chỳng tụi mnh dn tỡm hiu ti Thiờn
nhiờn t nc trong Hng c quc õm thi tp ca Lờ Thỏnh Tụng v hi
Tao n. Hi vng tỡm ra nhng nột c ỏo, hp dn v khng nh c giỏ
tr to ln ca tp th trờn thi n vn hc dõn tc.
3. Mc ớch v nhim v nghiờn cu
3.1. Mc ớch nghiờn cu
ti hng ti nhng mc ớch sau:
- Gúp phn tỡm hiu v tỏc gi Lờ Thỏnh Tụng v hi Tao n.
- Cú c cỏi nhỡn khỏi quỏt nht v thiờn nhiờn t nc trong th ca
trung i Vit Nam, c bit l trong tp th Hng c quc õm thi tp.
3.2. Nhim v nghiờn cu
- Nờu c nhng khỏi quỏt nht v th t v thiờn nhiờn t nc
trong vn hc trc Hng c quc õm thi tp.
- Thy c thiờn nhiờn t nc trong tp th Hng c quc õm thi
tp trờn c hai phng din ni dung v ngh thut.
4. i tng v phm vi nghiờn cu
4.1. i tng nghiờn cu:
Vi khuụn kh ca mt khúa lun tt nghip v kh nng lm ch t liu
cú hn, i tng nghiờn cu ca khúa lun l nhng bi th vit v thiờn nhiờn
t nc trong cun Hng c quc õm thi tp do tỏc gi Phm Trng im v
tỏc gi Bựi Vn Nguyờn phiờn õm, chỳ gii, gii thiu. Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 5 Khoa Ngữ Văn


NI DUNG
CHNG 1. NHNG VN CHUNG

1.1. Tỏc gi, tỏc phm
1.1.1. Tỏc gi
Vn hc ch Nụm na sau th k XV phỏt trin trờn c s k tha
nhng thnh tu ca vn hc na u th k m tiờu biu l Quc õm thi tp
ca Nguyn Trói. Thi ny, Lờ Thỏnh Tụng bt u sỏng tỏc vn th Nụm v
khuyn khớch cỏc triu thn tham gia. Do ú, vic sỏng tỏc vn hc Nụm ó
thnh mt phong tro sụi ni. Phong tro ny ó th hin mt bc tin mi
ca dũng vn hc Nụm. Nhng tỏc phm Nụm thi kỡ ny hin nay cũn gi
c l Thp gii cụ hn quc ng vn v tp th Hng c quc õm thi tp.
Hng c quc õm thi tp l tp th Nụm c ln ca th k XV, nú l
mt tuyn tp ca nhiu cỏc tỏc gi m ng u l Lờ Thỏnh Tụng.
Hin nay a s cỏc nh nghiờn cu u cho rng tỏc gi ca Hng c
quc õm thi tp l Lờ Thỏnh Tụng cựng hai mi tỏm thnh viờn hi Tao n
(Tao n nh thp bỏt cỳ ) do ụng sỏng lp .
1.1.1.1. Lờ Thỏnh Tụng
Trong bi Bỡnh Ngụ i cỏo, Nguyn Trói vit:
T Triu, inh, Lớ, Trn bao i gõy nn c lp,
Cựng Hỏn, ng, Tng, Nguyờn mi bờn hựng c mt phng.
Tuy mnh yu tng lỳc khỏc nhau,
Song ho kit i no cng cú.
Qu tht, t nc ta t xa ti nay, nỳi sụng linh thiờng chung ỳc,
khụng bao gi thiu anh hựng, ho kit. ú l nhng ngi dự cng v
no, vn quan hay vừ tng, lm vua hay lm tụi, bng ti nng trớ tu ca
mỡnh ó úng gúp to ln cho cụng cuc xõy dng v bo v T quc Vit Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 8 Khoa Ngữ Văn

Vng Khc Xng, khụng nờn b anh lp em, dm li vt xe Nghi Dõn -
Bang C. Triu thn n ún Cung Vng song ụng ny t chi. Khi ú h
mi rc T Thnh lờn ngụi, by gi ụng va trũn 18 tui.
Tr vỡ t nc c 38 nm, n cui nm Hng c th 27 nm Bớnh
Thỡn (1496) vua b mt nhng vn t gii quyt nhng vic quan trng. Thỏng
giờng nm sau vua cng mt nng ri mt.
Lờ Thỏnh Tụng l mt nh chớnh tr ti ba, ng thi ụng cng l mt
nh th ln. Va l mt v hong , ụng li va cú phong cỏch ca mt ngh
s giang h thng ngon thỳ non sụng. Lờ Thỏnh Tụng l tỏc gi ca chớn tp
th ch Hỏn v hng trm bi th Nụm. Sau khi lm th, ụng a cho cỏc
triu thn ha li phỏt trin ý mỡnh. ễng chớnh l ngi khi dy lờn mt
khụng khớ sỏng tỏc rt sụi ni lỳc by gi. c bit l ụng cũn cho lp hi Tao
n v t xng l Tao n nguyờn sỳy.
Trong s ham thớch th vn, Lờ Thỏnh Tụng cũn cú mt u im khin
cho vn hc s sau ny phi trõn trng. ú l vic ụng cú s trng th Nụm.
Vn Nụm trc õy thng khụng c coi trng, vỡ th mt ụng vua chuyờn
lm th Nụm v li lm rt nhiu l mt iu ht sc c bit.
Lch s ó tha nhn Lờ Thỏnh Tụng l mt v anh quõn, mt ụng vua
gii, cú ng li chớnh tr rừ rng, cú ch trng giỏo dc quc dõn chu ỏo.
ễng ra lut ỳng n, s dng quan li ỳng sc, ỳng ti. c bit l sut
my chc nm ng quyn, ụng khụng bao gi l l vi trỏch nhim, luụn
coi súc mi vic y , m bo cho b mỏy quc gia hot ng nhp nhng.
1.1.1.2. Hi Tao n
Theo cỏc sỏch i Vit s kớ ton th i Lờ, Vit s thụng giỏm cng
mc i Nguyn, thỏng 11 nm t Móo (1495) nhõn gp thi tit thun hũa,
mựa mng ti tt, mi vic nhn ri, Lờ Thỏnh Tụng sỏng tỏc chớn khỳc ca
lm thnh Qunh uyn cu ca, t son bi ta, t xng l Tao n nguyờn

18. Bựi Ph, (Lờ Xỏ, Kin Thy, Kin An, Hi Dng), Hn lõm vin hiu lớ.
19. Dng Trc Nguyờn, (Thng Phỳc, Thng Tớn, H ụng, H Ni),
Hn lõm vin hiu lớ. Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 10 Khoa Ngữ Văn

20. Chu Hoón, (Hi Dng), Hn lõm vin hiu lớ.
21. Phm Cn Trc, (m Xỏ, Gia Lc, Hi Dng), Hn lõm vin kim tho.
22. Nguyn ch Tn, (Mu Hũa, an Phng, H Ni), Hn lõm vin kim tho.
23. Thun Th, (Tỳ Kiu, Khoỏi Chõu, Hng Yờn), Hn lõm vin kim tho.
24. Phm Nh Hu, (Thỏi Bỡnh), Hn lõm vin kim tho.
25. Lu Dch, (Lói Xuyờn, Kim Thnh, Hi Dng), Hn lõm vin kim tho.
26. m Nhun Huy, (Hng Mc, T Sn, Bc Ninh), Hn lõm vin kim tho.
27. Phm o Phỳ, (Ngha Hng, Sn Nam, Nam nh), Hn lõm vin kim tho.
28. Chu Huõn, (Ngc ụi, Vừ Ging, Bc Ninh), Hn lõm vin kim tho.
Theo sỏch Thoỏi thc kớ vn, cũn cú thờm hai ngi na gi l sỏi phu:
Lng Th Vinh (Cao Hng, Ngha Hng, Nam nh) v Thỏi Thun (Liu
Lõm, Thun Thnh, Bc Ninh).
Hi viờn Tao n thng lm th ch Hỏn, hoc quc õm xng ha
cựng nhau, hay núi ỳng hn l ha nhng bi xng ca Lờ Thỏnh Tụng. S
xut hin ca hi Tao n, ỏnh du s phỏt trin cao ca phong tro sỏng tỏc
vn hc cung ỡnh do Lờ Thỏnh Tụng xng, khuyn khớch. Quan nim
vn húa ca hi Tao n l quan im Nho gia, dựng vn hc phc v nh
nc phong kin.
1.1.2. Tỏc phm
1.1.2.1. Hon cnh ra i
Vn hc l mt hin tng xó hi, vỡ th s hỡnh thnh v phỏt trin ca
mt nn vn hc, mt dũng vn hc hay ch n thun l mt tỏc phm vn

Cú th khng nh rng, Quc õm thi tp ca Nguyn Trói l mt ct
mc ln, sng sng v trớ hng u ca chng ng phỏt trin ca vn hc
ting Vit, l tin quan trng cho s ra i ca Hng c quc õm thi tp,
to ra mt thi i th Nụm rng r nht trong lch s vn hc ting Vit
thi trung i.
c bit, thỏng 11 nm t móo (1495) nhõn gp tit tri thun hũa,
mựa mng ti tt, mi vic nhn ri, Lờ Thỏnh Tụng sỏng tỏc chớn khỳc ca Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 12 Khoa Ngữ Văn

lm thnh Qunh uyn cu ca, t son bi ta, t xng l Tao n nguyờn
sỳy, chn hai mi tỏm vn thn, phong lm Tao n nh tp bỏt cỳ, v truyn
ha li ỳng vn chớn khỳc Qunh uyn cu ca núi trờn.S ra i ca hi Tao
n chớnh l mt trong nhng nguyờn nhõn quan trng dn n s ra i ca
Hng c quc õm thi tp.
Trờn õy l nhng tin lch s - xó hi, vn húa - vn hc a n s
ra i ca Hng c quc õm thi tp. Hiu c nhng tin xut hin tỏc
phm ny s giỳp chỳng ta cú c cỏi nhỡn, mt cỏch ỏng giỏ y , khoa
hc v chớnh xỏc hn, trỏnh c li ỏp t, giỏo iu khi kho sỏt, nghiờn
cu tỏc phm vn chng, nht l vn chng c.
1.1.2.2. Ni dung chớnh
V ni dung ca Hng c quc õm thi tp, tỏc gi Phm Trng im
v Bựi Vn Nguyờn trong cun Hng c quc õm thi tp (tỏi bn ln
2/1982) cho rng: õy l tp hp th nhiu tỏc gi, cho nờn ý th v li th
cng muụn mu muụn vTuy nhiờn, hng sỏng tỏc vn tp trung di s
ch o ca nh vua, t trt t n cỏc ch chung; Tỡnh yờu thiờn nhiờn,
yờu t nc, yờu chớnh ngha, yờu nhng trớ úc thụng minh, yờu nhng tõm
hn trong sỏng, v t ú toỏt lờn lũng t ho dõn tc, trong t quc c lp

chỳng ta ó cú mt dũng vn hc vit, lc lng sỏng tỏc cng ụng o hn,
ti, ch sỏng tỏc ngy cng phong phỳ hn. Trong ú vit v thiờn nhiờn
t nc luụn l mt ch c a chung v ph bin thi kỡ vn hc
ny, c bit th t v thiờn nhiờn t nc c vit nhiu v th hin rừ nột
hn c trong vn hc i Lớ v vn hc i Trn - H.
Th ca i Lý, Trn, v H l mt nn th ca phỏt trin, t nn múng
vng chc cho s hỡnh thnh nn th ca c in Vit Nam. Trong tin trỡnh
vn hc trung i, th ca i Lý, Trn v H cú mt v trớ c bit quan trng
ngay t cỏc cụng trỡnh kho cu ca cỏc nh nghiờn cu ó cú nhng ỏnh giỏ
rt cao v nn thi ca ca giai on ny. Lờ Quý ụn trong Qun th kho
bin v Kinh th din nghaó t ho rng Nc Nam ta, hai triu nh
Lý, nh Trn ngang vo khong triu nh Tng, nh Nguyờn. Lỳc y tinh hoa,
nhõn ti ct cỏch vn chng khụng khỏc gỡ Trung Hoa. Tht vy! khụng Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 14 Khoa Ngữ Văn

nhng nh Lý, nh Trn m l c nh H u l nhng triu i cú mt nn
th ca cú nhng úng gúp to ln khụng th no ph nhn trong nn vn hc
dõn tc. Trong ú mng th ca vit v thiờn nhiờn t nc cú vai trũ quan
trng trong vic gúp phn khng nh v trớ c bit ca th ca di ba triu
i ny trong tin trỡnh vn hc c in dõn tc.
1.2.1. Thiờn nhiờn trong vn hc i Lý
Vn hc i Lý l thi kỡ u tiờn ca nn vn hc Vit Nam c hỡnh
thnh trong giai on lch s ca nh Lý (1009-1225). Di thi Lý, s nh
hng ca o Pht n chớnh tr, vn húa, xó hi, trong ú cú c vn hc khỏ
mnh m. Trong sỏch Vit Nam c vn hc s ca Nguyn ng Chi ó ghi
li Trong th k X, ca chựa ó úng mt vai trũ quan trng v vn hc.
Cng vỡ th m o Pht Vit Nam t ú m cng lm tớn v c chớnh

vn vt qua cỏc mựa xuõn - thu - ụng. Con ngi cng khụng thoỏt khi l
vụ thng y. i ngi cựng s thnh suy rt l ngn ngi. Nhng ú l quy
lut. Con ngi bỡnh thng khụng giỏc ng, thng s hói, au bun trc
cỏi cht. Cũn bc tu hnh cú th vt lờn trờn s bin ng vụ thng m
n vi cỏi i ngó ca v tr. ú l s tr v vi tinh thn vụ ỳy (khụng
s), chp nhn s kt thỳc ca mt dng thc tn ti, hng ti bn th
trng tn. ú l s hũa ng gia ni tõm v ngoi cnh t ti s an nhiờn
vi cừi vụ thy vụ chung theo quan niờm ca o Pht.
Quan nim ny tip tc c th hin rừ hn na trong bi Cỏo tt th
chỳng ca Món Giỏc thin s:
Xuõn kh bỏch hoa lc,
Xuõn ỏo bỏch hoa khai.
S trc nhón tin quỏ.
Lóo tong u thng lai.
Mc v xuõn tn hoa lc tn,
ỡnh tin tc d nht chi mai.
(Xuõn i trm hoa rng, Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 16 Khoa Ngữ Văn

Xuõn n trm hoa ci.
Trc mt vic i mói,
Trờn u gi n ri.
Ch tng xuõn tn hoa rng ht,
ờm qua sõn trc mt cnh mai.)
(Cỏo tt th chỳng)
c bi k ny lờn ta thy tỏc gi thụng qua õy phỏt biu v mt
vn ca Pht hc. ú l quy lut tun hon trong v tr, thiờn nhiờn, cuc

Di thi Trn - H, thiờn nhiờn ó tr thnh i tng miờu t ca vn
hc. Th gii muụn hỡnh muụn v c th hin nhiu gúc vi nhiu sc
thỏi tỡnh cm. Cỏc tỏc gi, vi i sng tớch cc, vui v, vi tõm hn ci m,
nhy cm ó tỡm thy ngun thi hng t mi cnh trớ ca t nc. Cnh vt
trong th u mang rung ng ngh thut tinh t, tỡnh yờu i, yờu thiờn
nhiờn. c bit cỏc vua Trn Thỏnh Tụng, Trn Nhõn Tụng, Trn Anh Tụng,
Trn Minh Tụng u cú nhng bi th hay v cnh thiờn nhiờn ti p.
Vua Trn Nhõn Tụng ó vit bi Xuõn hiu (Bui sm mựa xuõn):
Thy khi khi song phi,
Bt tri xuõn d quy.
Nht song bch h ip,
Phỏch phỏch sn hoa phi.
(Ng dy ng song mõy,
Xuõn v vn cha hay.
Song song ụi bm trng,
Php phi sn hoa bay.)
(Xuõn hiu)
Tỡnh yờu i tha thit ca ụng vua thi s ny th hin ngay trong hai cõu
u. Dng nh ụng day dt, t trỏch mỡnh th , thiu nhy cm nờn khụng
bit xuõn ó v, phi n khi bt gp bm n vi hoa mi cm nhn c
sc sng ca mựa xuõn, cnh sc ca mựa xuõn. Nhng tớn hiu ca mựa xuõn Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 18 Khoa Ngữ Văn

cú tớnh cụng thc trong vn hc c vỡ th vn mang mt hn th riờng, lm
nờn mt bc tranh p, hp dn.
Cng vit v ngy xuõn, gia muụn hng nghỡn tớa ca vn ng.
Trn Thỏnh Tụng li nh ngi c, bõng khuõng hoa xuõn p n vỡ ai.

Lóo tang dip lc tm phng tn,
To o hoa hng gii chớnh phỡ.
Kin thuyt ti gia bn dic ho,
Giang Nam tuy lc bt nh quy.
(Dõu gi lỏ rng tm va chớn,
Lỳa sm bụng thm, cau bộo ghờ.
Nghe núi nh nghốo vn tt,
Du vui t khỏch, chng bng v.)
(Quy hng Nguyn Trung Ngn)
Bn cõu th gin d m ý nh. y l ting lũng thm thớa ca nh th
i vi c hng. Chn quờ nghốo vi nhng hng v m bc, dõn dó m
thm ngon m luụn l nim day dt v cm xỳc chõn thc ca tỏc gi.
ng sau chn la l gm vúc, lu son b ngc, trong th i Trn - H ó
thp thoỏng búng nh dõn, cỏnh ng trong mựa lỳa sm, nhng nong tm
chớn, hng v canh cua bộo chn quờ nghốo Qua nột bỳt t nhiờn v tỡnh
cm yờu mn trõn trng ca cỏc thi s, mt thiờn nhiờn bỡnh d ó c th
hin gn gi, chõn tht, sinh ng v hp dn, em n mt sc thỏi mi m
cho th ca thi Trn - H.
Thi nhõn xa thng cm nhn thiờn nhiờn bng thớnh giỏc v th giỏc
nờn yu t nhc v ha phỏt trin thi trung hu nhc, thi trung hu ha.
Thiờn nhiờn trong th i Trn ch hin lờn nh nhng nột phỏc ha ca tranh
thy mc. ú l nhng nột bỳt chm phỏ gin lc ch khụng phi l nột c
th, t m. Nú khụng ỏp ng yờu cu phõn tớch miờu t nhng li gi kh
nng liờn tng v c bit l gi tỡnh cm sõu sc hn. Thiờn nhiờn õy Khóa luận tốt nghiệp Đại học
Đỗ Thị Dung 20 Khoa Ngữ Văn

khụng hon ton cõm lng nhng cng khụng n ó. ú l nhng ting chim