TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

VŨ MINH CHÂU

KHẢO SÁT HÌNH TƢỢNG RÙA
TRONG VĂN HÓA, VĂN HỌC
DÂN GIAN VIỆT NAM KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS.GVC NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

Hà Nội - 2014
MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1
1. Lý do chọn đề tài 1
2. Lịch sử vấn đề 2
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5
4. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 5
5. Phƣơng pháp nghiên cứu 6
6. Đóng góp của khóa luận 6
7. Cấu trúc khóa luận 6
NỘI DUNG 7
CHƢƠNG 1: HÌNH TƢỢNG RÙA TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN 7
1.1. Hình tƣợng rùa trong tín ngƣỡng dân gian 7
1.2. Hình tƣợng rùa trong nghệ thuật tạo hình dân gian 15
1.2.1. Rùa trong hội họa, điêu khắc 16
1.2.2. Rùa trong kiến trúc 23
CHƢƠNG 2: HÌNH TƢỢNG RÙA TRONG VĂN HỌC DÂN GIAN 28
2.1. Rùa trong thần thoại 28
2.2. Rùa trong truyền thuyết 30
2.3. Rùa trong truyện cổ tích 36
2.4. Rùa trong ca dao dân ca. 46

ngƣời Việt. Đề tài nghiên cứu “Khảo sát hình tượng rùa trong văn hóa, văn
học dân gian Việt Nam” sẽ nghiên cứu ý nghĩa hình tƣợng rùa trong văn hóa
ngƣời Việt và đi vào các thể loại của văn học dân gian. Công trình nghiên cứu
sẽ giúp ngƣời đọc hiểu đƣợc ý nghĩa linh thiêng của rùa trong văn hóa ngƣời
Việt và dễ dàng hơn khi tiếp xúc với các tác phẩm văn học dân gian có xuất
hiện hình tƣợng rùa.
2
2. Lịch sử vấn đề
Trong lịch sử vấn đề, chúng tôi đề cập trên hai phƣơng diện cơ bản:
lịch sử nghiên cứu hình tƣợng rùa trong văn hóa và lịch sử nghiên cứu hình
tƣợng rùa trong văn học dân gian. Trong đó, chúng tôi đặc biệt chú trọng đến
nghiên cứu hình tƣợng rùa trong văn học dân gian. Hình tƣợng rùa có vai trò
quan trọng trong đời sống tinh thần của ngƣời bình dân xƣa, nó là một yếu tố
văn hóa của ngƣời Việt. Đã có một số công trình nghiên cứu về hình tƣợng
rùa nhƣ:
1. Trong cuốn Truyện ngụ ngôn Việt Nam (1998) - Hội văn nghệ dân gian
Việt Nam - Triều Nguyên – NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, đã đi vào phân
tích bài học quý báu đƣợc rút ra từ các câu chuyện ngụ ngôn trong đó có
truyện ngụ ngôn về rùa. Rùa đại diện cho cả tính xấu và đức tính tốt đẹp của
con ngƣời: chịu khó, cần cù, tốt bụng và sẵn sàng giúp đỡ ngƣời khác khi gặp
khó khăn: Rùa quên lời dặn, Khỉ và rùa đi bắt cá, Hoẵng, rùa và gà rừng
Mỗi câu chuyện ngụ ngôn về rùa là những bài học bổ ích răn dạy ngƣời đời.
2. Nguyễn Thị Ngọc Lan, trong Luận văn Thạc sĩ: Kiểu truyện người
mang lốt vật trong truyện cổ dân gian các dân tộc Việt Nam (1999), đã tìm
hiểu về hình tƣợng ngƣời mang lốt vật, trong đó có lốt rùa. Theo đó, hình
tƣợng rùa xuất hiện trong thần thoại của ngƣời Tày-Thái cổ và ngƣời Việt -
Mƣờng. Tác giả đã khẳng định rùa cũng là một con vật thiêng trong tín
ngƣỡng sùng bái vật thiêng của ngƣời Việt Nam.
3. Trần Minh Phƣơng với công trình: Hình tượng rùa trong văn hóa dân
gian Tây Nam Bộ (09-12- 2010), đã nghiên cứu hình tƣợng rùa trong một

trí tiêu biểu trong điêu khắc đình làng (2014), bên cạnh những biểu tƣợng tự
nhiên: mặt trăng, mặt trời, nƣớc, mây hay lấy cây cỏ để trang trí nhƣ: tùng,
4
cúc, trúc, mai, sen và tác giả cũng đề cập đến họa tiết trang trí là động vật,
nổi bật là hình tƣợng tứ linh trong đó có hình tƣợng con rùa. Tác giả khẳng
định, ở đình làng, hình tƣợng rùa có mặt trong các bố cục trang trí rùa - hạc
(hạc đứng trên lƣng rùa) - biểu tƣợng của sự trƣờng tồn, vĩnh cửu, đồng thời
còn thể hiện sự chịu đựng, nhẫn nhịn, bền bỉ Ngoài những bài nghiên cứu
chuyên sâu này, vẫn còn rất nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực văn hóa không
chính thức về hình tƣợng rùa, nhƣng cũng đề cập đến hình tƣợng văn hóa rùa.
Qua đó, ta thấy hình tƣợng rùa trong văn hóa dân gian của ngƣời Việt Nam
giữa một vị trí quan trọng, nó đã làm phong phú cho giá trị văn hóa lâu đời
của dân tộc.
Còn nghiên cứu hình tƣợng rùa trong các tác phẩm văn học dân gian
chỉ là các bài phân tích nhỏ lẻ và sơ lƣợc trong từng tác phẩm cụ thể nhƣ đi
vào phân tích bài học đƣợc rút ra trong truyện ngụ ngôn Rùa và thỏ hay
Truyền thuyết hồ gươm trong các sách giáo khoa bậc tiểu học hay trung học
cơ sở.
Có thể khẳng định rằng: đã có rất nhiều công trình đã đề cập đến hình
tƣợng rùa trong văn hóa của các dân tộc trên lãnh thổ Việt Nam, song chƣa có
công trình nào nghiên cứu đề tài: Khảo sát hình tượng rùa trong văn hóa, văn
học dân gian một cách chính thức, hay đƣợc xem xét một cách hệ thống. Vì
thế, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài này với mong muốn bƣớc đầu tìm
hiểu hình tƣợng rùa trong văn hóa đến văn học dân gian Việt Nam một cách
tổng quát và hệ thống hơn. Một trong những biểu tƣợng văn hóa và văn học
dân gian có ý nghĩa quan trọng đối với ngƣời Việt cổ đó là hình tƣợng rùa.
Qua đó, sẽ giúp độc giả hiểu rõ hơn về biểu tƣợng văn hóa rùa và đặc biệt dễ
dàng hơn khi tiếp nhận tác phẩm văn học dân gian có hình tƣợng rùa.

5

Hình tƣợng rùa trong văn hóa dân gian của ngƣời Việt giữ vị trí quan trọng và
thiêng liêng. Đồng thời trong quá trình nghiên cứu chúng tôi đặc biệt quan tâm
tới sự diễn hóa của hình tƣợng rùa trong các tác phẩm văn học dân gian.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong đề tài nghiên cứu này, chúng tôi đã sử dụng các nghiên cứu cơ
bản nhƣ: Phƣơng pháp hệ thống, phƣơng pháp lịch sử, phƣơng pháp phân tích
tổng hợp, phƣơng pháp so sánh, phƣơng pháp nghiên cứu liên ngành và kết
hợp thêm nhiều phƣơng pháp nghiên cứu khác.
6. Đóng góp của khóa luận
Với đề tài này, chúng tôi hi vọng góp phần làm rõ những nét độc đáo
về hình tƣợng văn hóa rùa trong tín ngƣỡng dân gian và nghệ thuật tạo hình
dân gian của ngƣời Việt. Qua đó, khẳng định những nét đẹp văn hóa truyền
thống vẫn tồn tại trong ý thức của ngƣời Việt cho đến tận ngày nay.
Khóa luận góp phần làm rõ sự diễn hóa của hình tƣợng rùa từ văn hóa
đi vào thơ ca dân gian, truyện cổ dân gian một cách độc đáo, phù hợp với
quan niệm và sự sáng tạo của tác giả dân gian.
Mặt khác, với đề tài này, chúng tôi hi vọng nhìn nhận một cách thấu
đáo những nét nghĩa đặc trƣng của một biểu tƣợng dân gian đƣợc thể hiện
trong văn hóa và đi vào các sáng tác văn học.
7. Cấu trúc khóa luận
Ngoài phần Mở đầu; Kết luận; Tài liệu tham khảo,Phụ lục, Nội dung
chính của khóa luận gồm hai chƣơng sau:
- Chƣơng 1: Hình tƣợng rùa trong văn hóa dân gian
- Chƣơng 2: Hình tƣợng rùa trong văn học dân gian

7
NỘI DUNG

CHƢƠNG 1: HÌNH TƢỢNG RÙA TRONG VĂN HÓA DÂN GIAN


là ưu thế của vùng chân núi, vùng giáp ranh đối với vùng hạ bàn, ưu thế của
bộ lạc làm nghề nông với bộ lạc còn gắn nhiều với sông nước buổi đầu thời
đại đồng thau. Về sau, khi ưu thế của bộ lạc Chim của các vua Hùng suy
thoái thì nổi bật lên hàng đầu của lịch sử Việt Nam cổ đại là ưu thế của bộ
lạc Rùa hay đúng hơn là bộ lạc Tây Âu vốn chiếm cứ cả một miền giàu
khoáng sản ở Việt Bắc và lấn chiếm cả một miền đồng bằng cao ráo của xứ
Bắc có lẽ xưa kia vốn là của bộ lạc Chim- Rồng” [12]. Những vật tổ đại diện
cho vùng sông nƣớc đã có xu thế ảnh hƣởng mạnh hơn khi ngƣời Việt tiến
sâu xuống đồng bằng. Hình ảnh cha Rồng và con Rùa lƣỡng tính có vẻ in dấu
ấn đậm trong tín ngƣỡng thờ vật tổ đã chứng minh vai trò chi phối đời sống
sinh hoạt cũng nhƣ tâm linh ngƣời Việt của nguồn nƣớc.
Quy (hay rùa) là một trong 4 linh vật (tứ linh) theo tín ngƣỡng dân gian
Việt Nam. Nó đã xuất hiện trong truyện cổ tích từ thời An Dƣơng Vƣơng,
nhiều nhà nghiên cứu cho rằng đó là bóng dáng của thần Visnou, một tối
thƣợng thần của đạo Bà la môn. Dân tộc Thái có truyền thuyết Thần Rùa
đƣợc Đấng tối cao cử xuống dạy cho dân biết cách làm nhà theo hình rùa
đứng. Bởi vậy, trên cột thiêng (tức là biểu tƣợng linh hồn của ngôi nhà, bản
mƣờng hay đất nƣớc) bao giờ cũng có hình Thần Rùa - “Pua Tấu”). Dân tộc
Bahnar Tây Nguyên có câu chuyện Thần rùa giúp cua, dâng nƣớc đánh Thần
diều gây nên nạn đại hồng thủy. Ngƣời Khơ - me Nam Bộ, trong lễ cầu mƣa
bao giờ cũng đào hố cạnh cây bồ đề trong chùa, đặt biểu tƣợng cá và rùa
9
xuống hố rồi mời thầy cúng hoặc sƣ đến tụng kinh cầu mƣa để cứu vớt chúng
sinh thủy cƣ (rùa, cá…) cầu xin các thần linh ban mƣa lành xuống. Rùa cũng
là sự hóa thân của đức Ca Diếp (Kasyapa), vị tổ thứ nhất trong thần phả, vừa
là của đạo Phật, vừa của đạo Hinđu…
Trong tín ngƣỡng của một số tộc ngƣời cƣ trú ở vùng núi nƣớc ta thời
viễn cổ có tục thờ thần rùa. Sử thi Đẻ đất đẻ nƣớc của ngƣời Mƣờng cho biết,
nhân vật có tài thiết kế, xây dựng chính là thần rùa vàng. Thần rùa vàng giúp
con ngƣời dựng ngôi nhà theo kiểu cấu trúc giống cái mai của mình, nguyên

(âm), mai khum tƣợng trƣng cho trời (dƣơng). Hình tƣợng rùa đội bia tƣợng
trƣng cho hạnh phúc, phát triển và sự chịu đựng. Đó là quan niệm dân gian,
đến đạo đức Nho giáo thì lại nhìn Quy theo nghĩa xấu, coi là âm vật của đàn
bà nên đời Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị không còn thấy bóng dáng rùa
trên các mảng chạm khắc. Ở bia Văn miếu Huế thì Quy bị làm dày lên gấp đôi
để tránh hình tƣợng gán ghép này. Trong quan niệm dân gian đất Bắc, Quy là
cao quý , nhiều khi nó là chủ nguồn nƣớc (rùa phun nƣớc thiêng), là một linh
vật của đất Phật
Theo phong thủy thì rùa đƣợc xem là con vật thiêng liêng mang lại
nhiều điềm lành và tài lộc. Rùa là 1 trong 4 tứ linh, 4 thần thú trấn giữ 4
phƣơng. Những con vật đó là: rồng xanh (Đông), chim chu tƣớc (Nam), hổ
trắng (Tây), rùa (Bắc). Rùa còn là biểu tƣợng của sự trƣờng thọ. Mọi ngƣời
đều hƣởng đƣợc lợi ích từ sự hiện hữu của rùa. Trong tứ linh, rùa đứng hàng
thứ ba, sau Rồng (Long), Kỳ Lân (Lân) và trƣớc chim Phƣợng hoàng
(Phụng). Rùa, hay Quy là biểu tƣợng của sự cao quý, là chủ nguồn nƣớc (rùa
phun nƣớc thiêng), là một linh vật của đất Phật. Theo tín ngƣỡng dân gian
quy là con vật sống rất lâu năm, chuyên ăn rau cỏ, nhiều khi không ăn, chỉ
11
hớp sƣơng mà sống và lớn lên. Quy sống trên 5000 năm thì gọi là Thần Quy.
Quy sống trên 10.000 năm đƣợc gọi là Linh Quy. Rừng nào có Thần Quy ở
thì rừng ấy không có cây cỏ độc hại, không có các loài thú độc nhƣ: rắn, rít,
hổ, beo, v.v…Trong văn hóa Việt Nam, rùa là một linh vật đƣợc tôn trọng từ
ngàn xƣa. Còn riêng trong phong thủy, rùa là linh vật mang nhiều ý nghĩa
nhất. Nó là tạo vật duy nhất trong tứ linh thật sự tồn tại và có thể dễ dàng tìm
thấy. Vì vậy, rùa không đơn thuần là biểu tƣợng của tuổi thọ, mà còn của sự
bảo vệ, che chở, hỗ trợ, sự sang trọng và triển vọng (Hình VI, phụ lục).
Trong phong thủy, con rùa giống nhƣ những ngọn đồi phƣơng Bắc
vững chãi, đảm bảo cho gia đình có sự liên kết chặt chẽ, lâu bền. Con rùa còn
đƣợc cho là ngƣời vận chuyển ma trận huyền ảo của chín con số cơ bản mang
trên lƣng và gây sự chú ý cho Phục Hy – vị hoàng đế đầu tiên trong truyền

để mỗi khi làm cỗ, khi nấu ăn ngày tết, rùa đƣợc "ăn" hơi cơm và thức ăn
ngon nhất, quý nhất. Cách thể hiện này bộc lộ một tình cảm thuần tuý chủ
quan mà không chịu sự chi phối của bất cứ một thứ tôn giáo nào, là sự công
nhận rùa nhƣ thành viên của gia đình, cộng đồng mình. Bên cạnh đó, trong
kiến trúc nhà ở, ngƣời Thái Đen làm nhà với hình dạng hai mái hồi cong nhƣ
mai con rùa, gắn với thần thoại rùa dạy ngƣời Thái làm nhà ở thuở khai thiên
lập địa, thần rùa “Pua Tấu” dạy cho ngƣời Thái biết cách làm nhà theo hình
rùa đứng. Theo GS Võ Quang Nhơn thì "Rùa có thể tiêu biểu cho việc sản
xuất trên hai lĩnh vực: nông nghiệp và chài lưới. Cái đó phải chăng phần
nhiều thần thoại Việt Nam được đặt ra hay được tô điểm lại vào thời kì mà
kinh tế nông nghiệp đã xuất hiện nhưng chưa át hẳn nghề chài lưới ". Con
rùa, nhƣ vậy, gắn bó tự nhiên với mô hình sản xuất nông nghiệp của ngƣời
Thái Đen, với nghề chài lƣới. Nên rùa đã theo cách đó mà đi vào trong tâm
linh của họ. Tuy nhiên, để vƣơn lên thành một biểu tƣợng thì bản thân hình
13
tƣợng này phải đạt đến một giá trị mỹ cảm riêng. Đó là ý nghĩa gắn bó mật
thiết với lối tƣ duy, với tình cảm và quan niệm của ngƣời Thái. Chọn rùa làm
một loài vật gắn bó thiết thân với dân tộc mình, ngƣời Thái Đen không xuất
phát từ góc độ thẩm mỹ. Con rùa đối với họ là con vật có bề ngoài bình
thƣờng, không có gì nổi bật ấn tƣợng, lại vốn sinh ra chậm chạp. Xuất phát
của sự lựa chọn ấy là từ góc độ mỹ cảm (tức tình cảm thẩm mỹ). Họ đặc biệt
yêu mến con vật này vì thấy đây là một loài vật đẹp từ trong bản chất. Trong
thực tế, rùa là con vật gần gũi với ngƣời Thái, lại rất đỗi hiền lành. Có một bài
tụng ca phƣơng Tây, đƣợc gán cho Homere, ngợi ca thần Heme, trong đó, vị
thần này nói với rùa: 'Ta chào ngươi hỡi con vật bản tính dễ thương, đối với
ta ngươi là điềm thật lành ". Cũng nhƣ một số dân tộc, ngƣời Thái Đen bị
chinh phục trƣớc hết ở cái chất lành của nó. Con vật này thuần tính từ trong
bản chất. Nó dự báo và là tín hiệu của những điều tốt đẹp.
Thêm nữa, tình cảm mến yêu loài rùa phải đƣợc khơi tìm từ bản chất
con ngƣời Thái. Ngƣời Thái Đen vốn rất gắn bó với môi sinh tự nhiên nên