TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

PHẠM THỊ MIỀN

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA
PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT
SINH HỌC 10
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
ThS.GVC. HOÀNG THỊ KIM HUYỀN HÀ NỘI – 2014

LỜI CẢM ƠN


Tôi xin cam đoan những vấn đề và nội dung tôi trình bày trong khóa
luận là kết quả nghiên cứu tìm tòi của bản thân tôi dƣới sự hƣớng dẫn của
cô giáo – Thạc sỹ Hoàng Thị Kim Huyền, không trùng lặp với kết quả
nghiên cứu của tác giả khác.
Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhệm.

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2014
Sinh viên

Phạm Thị Miền

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Từ viết tắt

Đọc là
1. CTC
:
Chƣơng trình chuẩn
2. GD - ĐT
:
Giáo dục và Đào tạo
3. GV
:
Giáo viên
4. HĐNK
:
Hoạt động ngoại khóa
5. HS
:

7. Phƣơng pháp nghiên cứu 3
8. Những đóng góp của đề tài 3
Phần II. NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 4
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 4
1.1. Tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu 4
1.2. Cơ sở lý luận 5
1.2.1. Ngoại khóa (extra – curricular) và ngoại khóa SH 5
1.2.2. Vai trò của HĐNK 6
1.2.3. Yêu cầu khi thiết kế HĐNK 7
1.2.4. Quy trình thiết kế HĐNK 7
1.2.4.1. Thiết kế hoạt động ngoại khóa trên giấy 7
1.2.4.2. Thiết kế HĐNK trên các phƣơng tiện hỗ trợ 8
1.2.5. Một số hình thức tổ chức ngoại khóa môn SH 8
1.2.5.1. Tham quan 8
1.2.5.2. Hội vui SH 9
1.2.5.3. Hội thi SH 10
1.2.5.4. Thi HS giỏi SH 11
1.2.5.5. Câu lạc bộ SH 12
1.3. Cơ sở thực tiễn 13
Chƣơng 2: THIẾT KẾ GIÁO ÁN NGOẠI KHÓA PHẦN SINH HỌC VI
SINH VẬT SINH HỌC 10 (CTC) 18
2.1. Phân tích nội dung phần SH VSV lớp 10 – CTC 18
2.1.1. Khái quát nội dung chƣơng trình SH 10 18
2.1.2. Phân tích nội dung phần SH VSV lớp 10 – CTC 18
2.2. Khái quát một số chủ đề ngoại khóa phần SH VSV lớp 10 20
2.2.1. Chủ đề 1: phòng chống bệnh truyền nhiễm 20
2.2.2. Chủ đề 2: ứng dụng của VSV trong xử lý ÔNMT 23
2.2.3. Chủ đề 3: ứng dụng của VSV trong công nghiệp thực phẩm 25
2.2.4. Ma túy và HIV/AIDS 26
2.3. Thiết kế các HĐNK 28

muộn cho đến tạo ra vật nuôi cây trồng biến đổi gen có năng suất vƣợt trội
hay phân lập tuyển chọn nuôi cấy các chủng VSV làm sạch môi trƣờng…
mà nhiều bệnh tật bị đẩy lùi, an ninh lƣơng thực đƣợc bảo đảm, vấn nạn ô
nhiễm môi trƣờng (ÔNMT) từng bƣớc đƣợc xử lý.
Trong trƣờng phổ thông nƣớc ta hiện nay, SH đƣợc coi là một trong
tám môn cơ bản (Ngữ văn, Toán, Vật lý, Hóa học, SH, Lịch sử, Địa lý,
Ngoại ngữ). Trong khoảng chục năm trở lại đây, tính trung bình cứ hai đến
ba năm một lần môn SH đƣợc Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD – ĐT) lựa
chọn là một trong sáu môn thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT) vào
các năm 2001, 2004, 2008, 2009, 2011, 2013)
 
9
. SH cũng là môn thi bắt
buộc trong kỳ thi tuyển sinh vào các trƣờng đại học, cao đẳng thuộc ngành
y, sƣ phạm, nông nghiệp, môi trƣờng.
Ngƣợc lại với sự phát triển vƣợt bậc của các lĩnh vực SH chuyên
ngành là sự không hứng thú của không ít học sinh (HS) THPT với môn học
này. Trừ những HS có dự định thi đại học khối B, hầu hết HS xem môn SH
là một môn học “phải” học chứ không phải là môn “cần” học. Năm 2013,
số lƣợng hồ sơ đăng ký thi tuyển sinh đại học khối B đạt 23,2% (cao nhất là
khối A đạt 39,1% - thực tế là nhiều thí sinh thi khối A đều thi thêm khối B).
Năm 2014, theo kết quả khảo sát sơ bộ tỷ lệ đăng ký tự chọn môn thi tốt
nghiệp tại một số trƣờng THPT trên địa bàn Hà Nội, số lƣợng HS đăng ký

2
thi môn Sinh tƣơng đối thấp (THPT Cầu Giấy 12%, THPT Việt Đức 6,6%,
THPT Phan Huy Chú 8%, THPT Nguyễn Tất Thành 4,9%)
 
7
. Kết quả của

7. Phƣơng pháp nghiên cứu
 Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu các tài liệu có liên
quan làm cơ sở lý luận cho đề tài nhƣ giáo trình Lý luận dạy HS
học, VSV học, Miễn dịch học, Vi rút học…
 Phƣơng pháp điều tra: điều tra thực trạng dạy HS học nói chung,
dạy học phần SH VSV nói riêng và tình hình tổ chức HĐNK SH
tại một số trƣờng phổ thông.
 Phƣơng pháp chuyên gia: tham khảo ý kiến của các giáo viên
(GV) có kinh nghiệm dạy học môn SH ở trƣờng THPT Sáng Sơn –
Sông Lô - Vĩnh Phúc về khả năng thực hiện cũng nhƣ hiệu quả
của chủ đề ngoại khóa đã thiết kế.
8. Những đóng góp của đề tài
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về HĐNK môn SH.
- Thiết kế đƣợc một số chủ đề ngoại khóa phần SH VSV lớp 10 là
tƣ liệu tham khảo cho GV SH, Sinh viên ngành SP SH.

4
PHẦN II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chƣơng 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1. Tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu
HĐNK là hoạt động đã có từ lâu đời trong các nhà trƣờng phổ thông
với hình thức cơ bản là các buổi tham quan, tổ chức các hoạt động thể dục
thể thao, các chƣơng trình hội thi với kiến thức tổng hợp. Từ năm học 2002
- 2003, HĐNK chính thức đƣợc đƣa vào chƣơng trình học với tên gọi là

 
2

Các buổi HĐNK có lồng ghép kiến thức liên quan đến SH nhằm mở
rộng, củng cố kiến thức SH gọi là ngoại khóa SH.
Đặc điểm của HĐNK
HĐNK là hình thức tổ chức dạy học ở trƣờng phổ thông đƣợc tổ chức
ngoài giờ lên lớp bắt buộc và tự chọn nhằm thực hiện những nhiệm vụ học
tập.
Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, lƣợng tri thức của nhân
loại tích lũy ngày càng nhiều mà thời lƣợng của mỗi tiết học lại quá ngắn
không đủ để HS lĩnh ngộ kiến thức, thêm vào đó HS không có điều kiện và
thời gian rèn luyện kỹ năng sống nên không tránh khói lúng túng trƣớc
những tình huống mà thực tế đặt ra, HĐNK xuất hiện nhƣ một giải pháp
nhằm thỏa mãn nhu cầu nhận thức, trau dồi kỹ năng sống, tăng cƣờng hứng
thú và năng lực cá nhân của HS.
Đặc điểm của HĐNK:
- Ngƣời tổ chức: HĐNK do GV chủ nhiệm, GV bộ môn, Đoàn
Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh….phối hợp với HS một lớp
hay một số lớp thực hiện.
- Thành phần tham gia: ngoài ban tổ chức, thành phần chủ yếu của
HĐNK có thể là một nhóm HS, một tập thể lớp, một khối hay
toàn thể học sinh trong trƣờng.
- Thời gian tổ chức: hoạt động thƣờng kỳ hay đột xuất kéo dài
trong 2 tiết học trở lên.

6
- Nội dung: đa dạng, phong phú liên quan đến các mặt văn hóa, văn
nghệ, thể dục thể thao nhằm khắc sâu kiến thức chuyên ngành mà
HS đã đƣợc học trong giờ học chính khóa hoặc mang tính chất

- Kế hoạch cụ thể, chuẩn bị chu đáo;
- Phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi HS, phù hợp với tình
hình thực tế của nhà trƣờng, của địa phƣơng;
- Nội dung ngoại khóa phải phong phú, gần gũi, phù hợp với nhu
cầu nhận thức của HS;
- Thu hút đƣợc sự tham gia của nhiều HS; sự quan tâm, phối hợp
của các tổ chức đoàn thể trong và ngoài nhà trƣờng.
1.2.4. Quy trình thiết kế HĐNK
Có nhiều hình thức khác nhau để tổ chức HĐNK, mỗi hình thức có
những đặc điểm riêng nhƣng đều tuân theo một quy trình xác định, cụ thể là:
1.2.4.1. Giai đoạn 1: thiết kế trên giấy
Đây là giai đoạn cực kỳ quan trọng có tính chất quyết định đến thành
công của buổi ngoại khóa. Giống nhƣ bộ xƣơng của cơ thể, giáo án trên
giấy phải chỉ rõ các vấn đề có liên quan cũng nhƣ định hƣớng tổ chức cho
HĐNK.
Nhìn chung, giai đoạn 1 gồm 4 bƣớc:
 
5

 Bước 1: Xác định mục tiêu của buổi ngoại khóa: mục tiêu là
những gì HS cần đạt đƣợc sau buổi học, có thể là củng cố mở rộng
kiến thức, phát triển kỹ năng mềm…
 Bước 2: Lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức, phƣơng tiện,
phƣơng pháp tổ chức.
Nội dung: căn cứ vào mục tiêu buổi ngoại khóa mà lựa chọn nội dung
cho phù hợp. Nội dung phù hợp với lứa tuổi, tâm sinh lý HS và có mối liên
hệ chặt chẽ với chƣơng trình học chính khóa.

8
Hình thức: có thể có nhiều hình thức tổ chức khác nhau cho một

tác dụng khác nhau, có thể giúp tích lũy hiểu biết trƣớc khi lĩnh hội kiến
thức mới, cũng có thể cung cấp nguồn tài liệu cho HS trong quá trình học
hay củng cố kiến thức cho HS sau giờ học.
Để tổ chức một buổi tham quan có hiệu quả, GV phải là ngƣời chủ
động trong cả quá trình, từ khâu chuẩn bị, cho HS tham quan đến khi kết
thúc. Cụ thể:
Chuẩn bị: Căn cứ vào mục tiêu của buổi tham quan, GV lên kế hoạch
tham quan, xác định chi tiết tất cả những vấn đề có liên quan đến buổi tham
quan, cụ thể:
+ Thời gian, địa điểm tham quan (lƣu ý: phải đi khảo sát trƣớc khi lên
kế hoạch cụ thể và trao đổi kế hoạch với HS).
+ Xác định mục đích, nội dung, yêu cầu đạt đƣợc, đối tƣợng tham gia.
+ Cách thức quản lý HS, biện pháp tổng kết.
+ Một số vấn đề khác: phƣơng tiện đi lại, chi phí, khả năng phối hợp
GV bộ môn khác….
HS cần nắm rõ mục tiêu, kế hoạch thực hiện, tự tìm hiểu về đối tƣợng
tham quan, tự chuẩn bị một số phƣơng tiện vật dụng cần thiết cho quá trình
tham quan.
Tiến hành tham quan: HS tiến hành tham quan dƣới dự hƣớng dẫn của
GV, tập trung vào những vấn đề chính. HS duy trì kỷ luật, trật tự, không vi
phạm kỷ luật nơi đến, chú ý ghi chép thu lƣợm kết quả cần đạt đƣợc. GV
bố trí thời gian tham quan và nghỉ ngơi hợp lý.
Kết thúc: GV yêu cầu các nhóm HS báo cáo tổng kết dƣới hình thức
bài báo cáo, dạng nói hoặc viết. GV tiến hành nhận xét, góp ý, rút kinh
nghiệm.
1.2.5.2. Hội vui SH
Hội vui SH là HĐNK SH phổ biến, dễ thực hiện mà sôi nổi, hấp dẫn,
thu hút đông đảo HS tham gia. Nội dung của nó khá đa dạng nhƣ đố vui,
giải ô chữ, trò chơi, kịch vui… Hội vui SH vừa là cơ hội để ôn tập, củng



11
Trƣớc khi tổ chức cuộc thi cần xin ý kiến chỉ đạo của ban giám hiệu
nhà trƣờng, các tổ chức trong trƣờng, họp tổ chuyên môn để bàn về việc tổ
chức cuộc thi.
Cần lên kế hoạch cụ thể, chi tiết về tất cả vấn đề có liên quan đến cuộc
thi, cụ thể:
Chủ đề cuộc thi, thời gian, địa điểm tổ chức.
Nội dung, đối tƣợng tham gia.
Thành phần ban chỉ đạo, ban tổ chức, ban giám khảo.
Quy chế về thang điểm thi, chỉ tiêu khen thƣởng.
Dự trù kinh phí.
Sau khi lên đƣợc kế hoạch, cần thông qua kế hoạch, phân công cụ thể
ngƣời phụ trách, đồng thời thông báo chủ đề, nội dung, thời gian thi… cho
đối tƣợng tham gia.
Tổ chức cuộc thi theo kế hoạch. Sau phần khai mạc, tổ chức các phần
thi theo sự điều khiển của ngƣời dẫn chƣơng trình. Sau mỗi phần thi ban
giám khảo cần cho điểm công khai. Giữa các nội dung thi có thể xen kẽ các
tiết mục văn nghệ.
Cuối chƣơng trình, cần công bố kết quả, trao giải thƣởng hoặc quà
lƣu niệm để động viên các cá nhân, tập thể tham gia thi.
Sau mỗi cuộc thi, cần tiến hành tổng kết, rút kinh nghiệm, đề ra
phƣơng hƣớng tổ chức mới cho các cuộc thi khác và công khai tài chính.
1.2.5.4. Thi HS giỏi SH
Thi HS giỏi SH là HĐNK đƣợc tổ chức thƣờng niên nhằm tìm ra và
bồi dƣỡng những HS giỏi môn SH chuẩn bị cho các kỳ thi HS giỏi các cấp,
Olympic SH cũng nhƣ khuyến khích động viên phong trào dạy và học tốt
môn SH.
Hoạt động này chỉ giới hạn số lƣợng HS tham gia. Những HS có thành
tích suất sắc nhất đƣợc tổ chức ôn luyện sâu hơn kiến thức chuyên ngành.
13
1.3. Cơ sở thực tiễn
Để tìm hiểu thực trạng tình hình tổ chức HĐNK ở trƣờng phổ thông,
chúng tôi đã thiết kế phiếu điều tra thực trạng (Phụ lục 1), sau đó gửi tới
GV môn SH tại một số trƣờng phổ thông trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc
Nội dung phiếu điều tra nhƣ sau:
14
Câu 1: Theo thầy cô, tầm quan trọng của HĐNK đối với HS là:
A. Rất cần thiết, bắt buộc phải có trong chƣơng trình học.
B. Tƣơng đối cần thiết, nên có trong chƣơng trình học.
C. Không cần thiết, có thể có trong chƣơng trình học hoặc không tùy theo nhu
cầu học của HS.
D. Hoàn toàn không cần thiết, không nên có trong chƣơng trình.
Câu 2: Vai trò của HĐNK đối với HS là:
A. Củng cố kiến thức cho HS trong chƣơng trình học chính khóa.
B. Tạo một sân chơi lành mạnh cho HS, rèn luyện nhân cách, phát triển óc
sáng tạo, kỹ năng mềm.
C. Tăng sự hứng thú của HS đối với các môn học.
D. Không có vai trò gì đối với HS.
Câu 3: Tổ chức HĐNK theo hƣớng:
A. Tổ chức chung cho các môn học, không giới hạn số lƣợng HS tham gia
B. Tổ chức chung cho các môn học, HS có sự đồng đều về trình độ, khả năng
nhận thức.
C. Tổ chức riêng cho từng môn học, nội dung bám sát chƣơng trình học chính
khóa, đối tƣợng là HS trong một lớp hoặc một khối.

Câu 8: Thời gian hợp lý của một chƣơng trình ngoại khóa môn SH là:
A. Một tiết học.
B. Hai tiết học.
C. Một ngày.
D. Tùy thuộc nội dung, nhƣng không quá một buổi.
Câu 9: Kinh phí tổ chức HĐNK môn SH cho HS chủ yếu từ:
A. GV bộ môn.
B. Một phần từ GV bộ môn, một phần từ quỹ lớp.
C. Quỹ lớp.
D. Nhà trƣờng hỗ trợ.
Câu 10: Khó khăn chủ yếu trong tổ chức HĐNK trong nhà trƣờng là:
A. Thiếu kinh phí.
B. Cơ sở vật chất hạn chế.
C. Năng lực của GV.
D. HS không hứng thú hoạt động.
E. Không bố trí đƣợc thời gian.
16
Kết quả điều tra đƣợc trình bày ở bảng sau:
Tổng số: 15 ngƣời
Nội dung
Câu trả lời nhiều nhất
Số lƣợng
1. Tầm quan trọng
B. Tƣơng đối cần
thiết…
10/15
2. Vai trò quan trọng

10/15
10. Khó khăn chủ yếu
E. Không bố trí đƣợc
thời gian
13/15

Từ kết quả thống kê, tôi rút ra một số nhận xét nhƣ sau
- Nhìn chung các thầy cô giáo đã nhận thức đƣợc tầm quan trọng
của HĐNK đối với HS.
- Số lƣợng các buổi ngoại khóa đƣợc tổ chức rất ít mà nguyên nhân
chủ yếu là do không bố trí đƣợc thời gian.

17
- Nội dung chủ yếu của các buổi ngoại khóa là tổ chức các hoạt
động vui chơi theo các chủ đề cho HS có lồng ghép kiến thức
nhằm củng cố kiến thức cho HS trong giờ học chính khóa.
- Trong các buổi ngoại khóa, vai trò của HS chƣa nổi bật, chƣa thật
sự chủ động, nhiệt tình.

2.1.2. Phân tích nội dung phần SH VSV - SH 10 (CTC)
Phần SH VSV là phần cuối cùng trong chƣơng trình SH 10, nghiên
cứu về dạng sống ở cấp độ tế bào và ứng dụng của nó. Phần này gồm ba
chƣơng: 19
 Chƣơng 1: Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở VSV
Gồm 3 bài với nội dung chính nhƣ sau:
- Bài 22: Dinh dƣỡng, chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở VSV:
Khái niệm VSV, các kiểu chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở VSV căn cứ
vào nguồn năng lƣợng và nguồn cacbon, hô hấp hiếu khí, hô hấp kị khí, lên
men.
- Bài 23: Quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở VSV: Đặc điểm
chung của các quá trình tổng hợp, phân giải các chất ở VSV và ứng dụng
của nó trong thực tế cuộc sống.
- Bài 24: Thực hành: Lên men etylic và lactic: khái niệm, quy trình lên
men etylic và lên men lactic.
 Chƣơng 2: Sinh trƣởng và sinh sản của VSV
Gồm 4 bài:
- Bài 25: Sinh trƣởng của VSV: khái niệm sinh trƣởng của quần thể
VSV, đặc điểm sự sinh trƣởng của quần thể VSV trong điều kiện nuôi cấy
liên tục và không liên tục.
-Bài 26: Sinh sản của VSV: khái niệm, đặc điểm các hình thức sinh
sản của VSV.
- Bài 27: Các yếu tố ảnh hƣởng đến sinh trƣởng và sinh sản của VSV:
ảnh hƣởng của các yếu tố vật lý, hóa học đến sự sinh trƣởng, sinh sản của
VSV và ứng dụng của nó trong thực tế cuộc sông.
- Bài 28: Thực hành: Quan sát một số VSV: nhận biết đƣợc một số
VSV.