B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. H CHÍ MINH
INH T TP. H CHÍ MINH TRN NGC TRÂM
NGUYN ÌN
H HÙNG

PHÂN TÍCH NHNG BIU HIN GIAN LN BÁO CÁO TÀI
CHÍNH THÔNG QUA S KT HP CH S Z VÀ CH S P
CA CÁC CÔNG TY NIÊM YT TRÊN TH TRNG
CHNG KHOÁN VIT NAM LUN VN THC S

PGS.TS. VÕ VN NH
Nm 2013

B GIÁO DC VÀ ÀO TO
TRNG I HC KINH T TP. H CHÍ MINH
TRNG I HC KINH T TP. H CHÍ MINH ình Hù
I

Mc lc
Trang ph bìa
Li cam đoan
Mc lc
Danh mc các ch vit tt
Danh mc các bng, biu đ và hình v
M U 1
CHNG 1: TNG QUAN GIAN LN BÁO CÁO TÀI CHÍNH VÀ VAI
TRÒ CA CH S Z TRONG PHÁT HIN GIAN LN BCTC 6
1.1 Khái nim 6
1.1.1 Gian ln 6
1.1.2 Gian ln báo cáo tài chính 7
1.2 Các nghiên cu trc đây v gian ln và gian ln báo cáo tài chính 7
1.2.1 V hc thut 7
1.2.2 Nghiên cu ca các t chc ngh nghip 11
1.2.3 Các trng hp gian ln báo cáo tài chính đin hình ti Hoa
K ………………………………………………………………….14
1.3 Các hình thc gian ln báo cáo tài chính 19
1.3.1 Che giu n phi tr và chi phí 19
1.3.2 Ghi nhn doanh thu không có tht 20
1.3.3 nh giá sai tài sn 20
1.3.4 Ghi nhn sai niên đ 20
1.3.5 Không công b thông tin quan trng 20
1.4 Z’Score và vai trò trong phát hin gian ln báo cáo tài chính 21

KT LUN CHNG 3 60
KT LUN 61
Danh mc tài liu tham kho
Ph Lc
III

Danh mc các ch vit tt

ACFE : Hip hi các nhà điu tra gian ln Hoa K
BBC : Công ty C phn Bibica
BBT : Công ty C phn Bông Bch Tuyt
BCTC : Báo cáo tài chính
CEO : Giám đc điu hành
CFO : Giám đc tài chính
COSO : y ban quc gia v chng gian ln báo cáo tài chính ca Hoa K
DVD : Công ty C phn Dc phm Vin ông
FBI : Cc iu tra Liên Bang Hoa K
SEC : y ban Chng khoán và hi đoái ca Hoa K
TRI : Công ty C phn nc gii khát Sài Gòn - Tribeco
TP.HCM : Thành ph H Chí Minh

IV

Danh mc các bng, biu đ và hình v

Biu đ 2.5: Xu hng bin đng hiu s (∆P - ∆Z) so vi ngng 0,37 47

Danh mc các hình v
Hình 3.1: Mô hình nhn din gian ln báo cáo tài chính…………………….531
M U

1. Tính cp thit ca đ tài
Gian ln báo cáo tài chính trên th gii ngày càng gia tng và tr thành
vn đ nghiêm trng đi vi các doanh nghip, chính ph, và các nhà đu t.
c bit là ti các quc gia có th trng vn, gian ln báo cáo tài chính đã đe
da đn nim tin ca công chúng vào thông tin trên th trng.
Ti Hoa k, chi phí ca các t chc doanh nghip b tn hi liên quan
đn gian ln hàng nm c tính hn 400 t đôla, vi gian ln l trung bình
ca mt doanh nghip là khong 6% trên tng s doanh thu. Trng hp đin
hình, gian ln báo cáo tài chính  công ty Enron đã gây ra khon l 80 t đôla
trên th trng vn hóa ca các nhà đu t bao gm các t chc tài chính và
các nhân viên nm gi c phiu ca công ty.
Vi s liu trên, chúng ta thy gian ln báo cáo tài chính gây ra nh
hng nghiêm trng đi vi th trng vn nói chung và đi vi các công ty
niêm yt nói riêng (bao gm phá sn, nhng thay đi quan trng trong quyn
s hu, b hy niêm yt trên th trng chng khoán). Do đó, nghiên cu gian
ln báo cáo tài chính có giá tr ln bi vì tính hiu qu và sc khe ca th
trng vn ph thuc vào cht lng, tính trung thc, tính hu ích, và tính
đáng tin cy ca báo cáo tài chính đc cung cp trên th trng. Vic ngn
chn và phát hin gian ln báo cáo tài chính mang tính quyt đnh đi vi s
phát trin nn kinh t và s hng thnh ca mt quc gia.
Ti Vit Nam, nhng gian ln báo cáo tài chính gn đây thông qua

chính.
3. Mc đích và phm vi nghiên cu
3.1 Mc đích nghiên cu
Nghiên cu tìm hiu v mi quan h gia gian ln báo cáo tài chính và
các ch s Z, ch s P đ nhn dng nhng tín hiu v biu hin gian ln báo
cáo tài chính thông qua các ch s này.
3
3.2 Phm vi nghiên cu
Tác gi ch tp trung vào kho sát ch s Z và ch s P ca 04 công ty
niêm yt, bao gm:
- Công ty c phn Bông Bch Tuyt (BBT)
- Công ty c phn Bibica (BBC)
- Công ty c phn Dc phm Vin ông (DVD)
- Công ty c phn nc gii khát Sài Gòn – Tribeco (TRI)
4. i tng và phng pháp nghiên cu
4.1 i tng nghiên cu
Nhng bin đng, tng quan ca các ch s Z và ch s P ca 04 trng
hp xy ra gian ln báo cáo tài chính đã đc phát hin trên th trng chng
khoán Vit Nam.
4.2 Phng pháp nghiên cu
Nghiên cu bt đu bng vic kho sát lý thuyt v gian ln, gian ln báo
cáo tài chính và các hình thc gian ln báo cáo tài chính đng thi kho sát
các nghiên cu trc đây trên góc đ lý thuyt và bài hc kinh nghim v
gian ln báo cáo tài chính đ tìm ra mô hình tng quan gia gian ln báo cáo
tài chính và các ch s, t s tài chính ca doanh nghip.
Trên c s lý thuyt và các kho sát v các nghiên cu trc đây, nghiên
cu bài hc kinh nghim t các trng hp gian ln báo cáo tài chính đin
hình trên th gii, nghiên cu s da trên gi thuyt nghiên cu là gian ln
báo cáo tài chính có mi quan h vi các ch s, t s tài chính ca doanh
nghip. Trên c s đó, câu hi nghiên cu là:

vn đc chia thành ba chng:
Chng 1: Tng quan gian ln báo cáo tài chính và vai trò ca ch s Z
trong phát hin gian ln báo cáo tài chính
Chng 2: Phân tích nhng biu hin gian ln báo cáo tài chính thông
qua s kt hp ch s Z và ch s P ca các công ty niêm yt ti Vit
Nam
5
Chng 3: Xây dng mô hình nhn din gian ln báo cáo tài chính
thông qua bin đng và tng quan ca ch s Z kt hp ch s P

6
CHNG 1: TNG QUAN GIAN LN BÁO CÁO
TÀI CHÍNH VÀ VAI TRÒ CA CH S Z TRONG PHÁT HIN
GIAN LN BÁO CÁO TÀI CHÍNH

1.1 Khái nim
1.1.1 Gian ln
Gian ln là mt hat đng đc thc hin trong môi trng kinh t, xã
hi và gây ra hu qu xu cho nn kinh t, doanh nghip và các cá nhân. Có
rt nhiu đnh ngha v gian ln, c th nh sau:
- Theo Hip hi các nhà điu tra gian ln Hoa K, gian ln là vic lm
dng hoc áp dng sai mt cách ch tâm đi vi tài sn hoc ngun
lc ca doanh nghip vi mc đích t li.
- Cc điu tra liên bang Hoa k (FBI) trình bày mt đnh ngha rng
hn nhng hu ích v gian ln. C th v ti phm vn phòng có
nhng đc tính nh la di, hành đng che giu, hoc li dng s tin
tng. Nhng hành đng gian ln đc tha nhn bi cá nhân và t
chc cha đng yu t liên quan đn tin, bt đng sn, hoc dch v,
đ tránh tr tin hoc mt tin, hoc đ bo đm thun li cá nhân
hoc doanh nghip.

1.2.1.1 Edwin H. Sutherland (1883-1950)
- Phm vi kho sát
Hành vi gian ln đc thc hin bi nhà qun lý đi vi ch s hu.
- Kt qu nghiên cu
 Ti phm hc cng cn phi đc nghiên cu bài bn, ging nh toán
hc, lch s hay ngoi ng.
8
 Quá trình phm ti thng thông qua mt quá trình giao tip vi xã
hi, vì hành vi phm ti không th tin hành nu nh không có s tác
đng ca yu t bên ngòai.
 Mt t chc mà có các nhân viên không lng thin s nh hng
ngay đn các nhân viên lng thin.
1.2.1.2 Donald R.Cressey (1919-1987)
- Phm vi kho sát
Phân tích gian ln di góc đ tham ô và bin th, thông qua kho sát
200 trng hp ti phm kinh t.
- Kt qu nghiên cu
Mô hình “Tam giác gian ln”, gm ba nhân t sau:
 Áp lc: có th là nhng b tc trong cuc sng cá nhân nh khó khn
v tài chính, rn nt trong mi quan h gia ngi ch và ngi làm
thuê… Qua kho sát nhng hành vi gian ln, Donald R.Cressey đã
tóm tt v sáu trng hp chính to nên áp lc nh sau:
o Loi 1: Khó khn v tài chính
o Loi 2: Hu qu t tht bi cá nhân
o Loi 3: Khó khn v kinh doanh
o Loi 4: B cô lp
o Loi 5: Mun ngang bng ngi khác
o Loi 6: Mi quan h ch - th
 C hi: Khi đã b áp lc, nu có c hi, h sn sàng thc hin hành vi
gian ln. Có 2 yu t liên quan đn c hi là nm bt thông tin và k

kim soát ca t chc
 Có thói quen c bc
 Chu áp lc t gia đình hay ph thuc gia đình quá mc
10
 Không đc ghi nhn thành tích
o Mt s du hiu liên quan đn t chc:
 t quá nhiu lòng tin vào nhân viên ch cht
 Thiu th tc phê chun thích hp
 Không yêu cu công b đy đ các khon đu t và thu
nhp cá nhân
 Không tách bit chc nng bo qun tài sn và xét
duyt
 Thiu kim tra hay soát xét đc lp vic thc hin
 Không theo dõi chi tit các hot đng
 Không tách bit chc nng bo qun tài sn vi chc
nng k toán
 Không tách bit mt s chc nng v k toán
 Thiu ch dn rõ ràng v nhim v và quyn hn
 Thiu s giám sát ca kim toán ni b
 Mô hình bàn cân gian ln: gm 3 nhân t là hoàn cnh to ra áp lc,
c hi và tính trung thc ca cá nhân. Khi hoàn cnh to ra áp lc, c
hi thc hin gian ln cao cùng vi tính liêm chính ca cá nhân thp,
nguy c xy ra gian ln là rt ln. Ngc li, khi hoàn cnh to ra áp
lc, c hi thc hin gian ln thp cùng vi tính liêm chính cao, nguy
c xy ra gian ln là rt thp.
1.2.1.4 Richard C.Hollinger (1983)
- Phm vi kho sát
Nghiên cu vi c mu ln vi hn 10.000 nhân viên làm vic ti Hoa
K.
- Kt qu nghiên cu

12
 Phn ln các ngành công nghip liên quan đn gian ln báo cáo tài
chính là các ngành dch v tài chính và ngân hàng, các c quan qun
lý công cng, và các doanh nghip sn xut.
1.2.2.2 COSO (2010)
- Phm vi kho sát
Phân tích 347 báo cáo tài chính gian ln ca các công ty  M trong
sut 10 nm t nm 1998 đn 2007.
- Kt qu nghiên cu
So vi COSO 1999, s trng hp gian ln ngày càng ln hn, liên
quan đn các công ty ln hn (nh Enron, WorldCom, …), liên quan
đn CEO và CFO nhiu hn, và liên quan đn khai khng doanh thu
nhiu hn. C th, nh sau:
 S tin gian ln báo cáo tài chính gn 400 triu đôla M cho mt
trng hp, gp 16 ln trng hp gian ln trên báo cáo COSO 1999
ch có 25 triu đôla M cho mt trng hp.
 im bình quân gian ln là 12,05 triu đôla M trong nghiên cu hin
ti, gp 3 ln đim bình quân gian ln 4,1 triu đôla M trên nghiên
cu COSO 1999.
 Các công ty gian ln báo cáo tài chính có đim bình quân tài sn và
doanh thu ch di 100 triu đôla M, ln hn các công ty gian ln
trên nghiên cu COSO 1999, có đim bình quân tài sn và doanh thu
di 16 triu đôla M.
 S lng CEO và CFO liên quan đn gian ln báo cáo tài chính chim
89%, tng lên t 83% trên nghiên cu COSO 1999.
 Gian ln doanh thu chim hn 60%, so vi con s 50% trong nghiên
cu COSO 1999.
13
 26% công ty gian ln thay đi kim toán gia k báo cáo tài chính
sch và báo cáo tài chính gian ln, ngc li ch có 12% công ty

- Phm vi kho sát
Nghiên cu 10.000 t chc  30 ngành công nghip khác nhau và  15
nc v gian ln.
- Kt qu nghiên cu
 Phn ln các nhà qun tr cp cao (82%) ch ra rng tt c các gian ln
vi phm bi nhân viên và 28% là các nhà qun lý.
 Hu nh 2/3 các t chc có th có gian ln trong vòng 12 tháng trc.
 Phn ln các t chc (80%) biu l s quan tâm ln đn kh nng gian
ln nghiêm trng trong t chc ca h.
 Gn 33% các t chc nói rng xem xét gian ln đc thc hin gn
đây trong t chc ca h.
 Hn 40% các t chc ch ra s thiu ht chính sách c th liên quan
đn báo cáo gian ln trong t chc ca h.
1.2.3 Các trng hp gian ln báo cáo tài chính đin hình ti Hoa K
Zabihollah Rezaee (2002), đã tin hành thu thp và thng kê v các
trng hp gian ln báo cáo tài chính đin hình ti Hoa K t nhng nm
1990 đn 2002, các thng kê v các trng hp gian ln đin hình đc tp
hp nh sau:
15
Bng 1.1: Thng kê các trng hp gian ln báo cáo tài chính
ti Hoa K
Tên Công Ty
Ng


ng s

n và
công nghip du
lch
HBO &
Company
Hai nhà sáng l

p,
Ch tch và Giám
đc điu hành
Th

i ph

ng l

i
nhun khong
hàng trm triu
đôla M t 1997
đn tháng 3/1999
Truy

n hình cáp
và lnh vc
truyn hình v
tinh



gia dng đin
W.R.Grace &
Company
Giám đ

c tài
chính
S


d

ng bút toán
đo đ thi phng
li nhun
T

p đoàn hóa
cht

16
Tên Công Ty
Ng

i th


khng ngun vn
Công ty v


đi

n,
khí gas t nhiên,
thông tin liên lc,
giy
Digital
Lightware, Inc.
Nhà sáng l

p và
các c đông ln
Khai kh

ng
doanh thu
Cung c

p thi

t b


kim tra và công
ngh cho ngành
công nghip vin

Giám đ

c đi

u
hành và 6 nhà
điu hành khác
Th

i ph

ng các
báo cáo li nhun
Công ty ph

n
mm
Informix
Corporation
Nhóm nhà qu

n
lý cp cao và các
nhà kim toán
Khai kh

ng
doanh thu
Công ty ph


qun tr, Giám
đc điu hành
Th

i ph

ng
doanh thu và thu
nhp thun
In

n tem bu
chính và tin t
quc gia
Livent, Inc.

Chín nhà qu

n lý
cp cao, Giám
đc, và các nhân
viên k toán ca
Big-Five
Khai kh

ng
doanh thu, vn
hóa chi phí
Công ty gi


có thng hiu
Premier Laser
Systems, Inc.
Phó ch


t

ch h

i
đng qun tr,
Giám đc tài
chính
Khai kh

ng
doanh thu hàng
quý
Cung c

p thi

t b


và trang thit b y
t