Văn bia và giá trị nghiên cứu qua loại hình bia
hậu ( khảo sát trên địa bàn Hà Tây cũ)

Nguyễn Bích Trà

Viện Việt Nam học & Khoa học phát triển
Luận văn ThS ngành: Việt Nam học; Mã số: 60 31 60
Người hướng dẫn: PGS.TS. Vũ Văn Quân
Năm bảo vệ: 2011 Abstract. Vài nét về văn bia Việt Nam: Khái lược về thuật ngữ văn bia, nguồn gốc
của văn bia, sự hình thành và phát triển văn bia, tình hình sưu tầm và nghiên cứu văn bia, các
loại hình văn bia, những giá trị của văn bia Việt Nam. Khái quát văn bia Hà Tây: Trình bày
khái quát về địa danh hành chính của vùng đất Hà Tây cũ qua các thời kỳ lịch sử, nghiên cứu
về văn bia ở Hà Tây theo niên đại, theo sự phân bố của huyện thành ở Hà Tây để làm rõ lịch
sử về các nhân vật anh hùng, lịch sử của làng xã, lịch sử khoa bảng, tình hình kinh tế, văn hóa,
xã hội Hà Tây thời kỳ trước. Bia hậu Hà Tây và những giá trị nghiên cứu: Bia hậu Hà Tây
xuất hiện bắt đầu từ thế kỷ XVII và bùng phát về số lượng ở niên đại Chính Hòa, Cảnh Hưng.
Bia hậu có nhiều giá trị khi nghiên cứu về lịch sử làng xã, về tình hình kinh tế, xã hội, văn
hóa Hà Tây thời kỳ trung và cận đại.

Keywords. Việt Nam học; Văn bia; Hà Tây; Bia hậu; Di sản văn hóa

Content
MỤC LỤC

MỤC LỤC 5
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 8
DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ 9
MỞ ĐẦU 10

2.2.2. Những nội dung chủ yếu 67
2.2.2.1. Văn bia góp phần nghiên cứu các nhân vật lịch sử 67
2.2.2.2.Văn bia góp phần nghiên cứu các di tích văn hóa lịch sử 69
2.2.2.3. Văn bia góp phần tìm hiểu các hoạt động của làng xã 71
2.2.3.4. Văn bia góp phần nghiên cứu sinh hoạt văn hóa 80
2.2.3.5. Văn bia góp phần nghiên cứu phong tục, tập quán ở địa phương 82
* Tiểu kết chƣơng 2 85
CHƢƠNG 3: BIA HẬU VÀ NHỮNG GIÁ TRỊ NGHIÊN CỨU 86
3.1. Bia hậu 86
3.1.1. Số lượng 86
3.1.2. Phân bố 87
3.1.2.1. Phân bố theo không gian 87
3.1.2.2. Phân bố theo thời gian 89
3.2. Giá trị nghiên cứu của bia hậu 91
3.2.1. Về hình thức 91
3.2.1.1. Kích thước 92
3.2.1.2. Mỹ thuật 93
3.2.1.3. Người soạn 94
3.2.2. Về nội dung 95
3.2.2.1. Tục bầu hậu, cúng hậu 95
3.2.2.2.Vấn đề huy động đóng góp cộng đồng được phản ánh qua loại hình bia
hậu…………………………………………………………………………… 106
3.2.2.3. Phong tục, tập quán làng xã được thể hiện qua bia hậu………………110
* Tiểu kết chƣơng 3 113
KẾT LUẬN 114
TÀI LIỆU THAM KHẢO 116
PHỤ LỤC ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.

Hà Tây (cũ) vốn là vùng đất cổ và cũng là địa phương có số lượng văn
bia Hán Nôm nhiều nhất trong cả nước. Cho đến năm 2007, chúng ta đã sưu
tầm được khoảng 2700 thác bản văn bia ở đây và chủ yếu từ các di tích đình,
chùa, đền, miếu [30, tr.51]. Với nhiều loại hình, nội dung văn bia phản ánh
đa dạng và phong phú về các lĩnh vực văn hóa, xã hội, lịch sử, kinh tế của
địa phương. Tuy nhiên, chưa có một công trình nào nghiên cứu về những giá
trị nội dung của văn bia Hà Tây.
Trong số văn bia ở Hà Tây có một loại hình văn bia tôi đặc biệt chú ý,
đó là văn bia hậu Thần, hậu Phật, hậu Hiền (gọi chung là văn bia hậu). Văn
bia hậu chiếm một khối lượng lớn trong số văn bia ở Hà Tây. Loại văn bia
này bắt đầu xuất hiện từ những năm giữa thế kỷ XVII và có sự phát triển
nhanh chóng về số lượng ở thời kỳ sau. Nội dung ghi lại trên bia hậu rất
phong phú và có giá trị để nghiên cứu tình hình văn hóa xã hội ở Hà Tây nói
riêng và Việt Nam thời kỳ phong kiến nói chung. Chính vì những lý do trên,
tôi quyết định đề tài cho luận văn của mình là: “Văn bia và giá trị nghiên
cứu qua loại hình bia hậu (khảo sát trên địa bàn Hà Tây cũ)”.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Văn bia đã có ở Việt Nam cách đây hơn một thiên niên kỷ và niên đại
cổ nhất còn tìm thấy được là bia đời Tùy, niên hiệu Đại Nghiệp thứ 14 (618).
Ba thế kỷ sau, năm 973, với cột kinh Hoa Lư trên đó khắc những bài kinh
Phật ghi nhận thêm sự hiện diện của thể loại văn bia khắc trên đá của Việt
Nam [39]. Trải qua các triều đại Lý – Trần – Lê sơ – Mạc - Lê Trung hưng -
Tây Sơn - Nguyễn, văn bia được dựng ở khắp các làng quê và ngày càng
phát triển.
Nghiên cứu và tìm hiểu giá trị văn hóa của kho thác bản văn bia Việt
Nam đang là sự quan tâm của các nhà nghiên cứu trong nước và ngoài nước.
Công trình nghiên cứu văn bia Hán Nôm sớm nhất là vào cuối thế kỷ
XVIII của nhà bác học Lê Quý Đôn, trong sách “Kiến văn tiểu lục” mục
Thiên chương, ông đã nêu tên được 16 bài văn bia của các đời Lý – Trần –
Lê [14]. Tiếp đó, đến công trình của học giả Bùi Huy Bích, trong bộ sưu tập

văn bia của từng địa phương trong đó có tỉnh Hà Tây. Nghiên cứu về văn bia
Hà Tây có những công trình như sau: Văn bia Hà Tây do Nguyễn Tá Nhí
chủ biên, xuất bản năm 1993, biên dịch và giới thiệu 40 bài văn bia [34]; Tư
liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội, do Vũ Văn Quân chủ biên, xuất bản
năm 2010 [34]. Đây là cuốn sách giới thiệu thư mục thác bản văn bia Hán
Nôm trước năm 1945, trong đó có 14 quận huyện thuộc tỉnh Hà Tây (cũ),
với hơn một nghìn văn bia.
Những năm gần đây có một số luận án Tiến sĩ và Thạc sĩ chuyên
ngành Hán Nôm đã đi sâu nghiên cứu khai thác giá trị của văn bia. Các luận
án Tiến sĩ về văn bia như: Văn bia Việt Nam và giá trị của nó khi nghiên cứu
văn học Việt Nam thời Trung đại của Trịnh Khắc Mạnh [24]; Văn bia thời
Lê xứ Kinh Bắc và sự phản ánh sinh hoạt làng xã của Phạm Thị Vinh [52];
Văn bia khuyến học Việt Nam của Nguyễn Hữu Mùi [31]; Văn bia thời Mạc
và đóng góp của nó trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam thế kỉ XVI của Đinh
Khắc Thuân[41]. Và một số luận văn Thạc sĩ như: Nghiên cứu văn bia chợ
của Đỗ Bích Tuyển[45]; Nghiên cứu văn bia chữ Nôm của Nguyễn Thị
Hường [17] ; Nghiên cứu văn bia chùa quận Ba Đình Thành phố Hà Nội của
Đoàn Trung Hữu [19]; Nghiên cứu văn bia huyện Đông Sơn tỉnh Thanh Hóa
của Ngô Thị Thanh Tâm [37]; Nghiên cứu hệ thống văn bia đình Thừa Thiên
Huế của Nguyễn Lãm Thắng [39], v.v.…
Cùng với các loại văn bia khác, văn bia hậu cũng đã bắt đầu được nhiều
nhà nghiên cứu Hán Nôm khai thác. Những bài viết giới thiệu về bia hậu
được đăng trên các Tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Tạp chí Hán Nôm, Tạp chí
Khảo cổ học, v.v… Luận văn Thạc sĩ viết về bia hậu có đề tài: Tìm hiểu văn
bia hậu thời Tây Sơn của Lê Văn Cường [9].
Những công trình nghiên cứu trên là tiền đề cho tôi tìm hiểu, nghiên
cứu về văn bia và bia hậu ở Hà Tây.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Lựa chọn đề tài này, tôi muốn tìm hiểu về văn bia Việt Nam nói
chung, văn bia Hà Tây nói riêng và tôi đặc biệt lưu ý đến loại hình bia hậu ở

Đồng thời tôi sử dụng tài liệu do PGS.TS Vũ Văn Quân (ch.b) (2010):
Tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội: Thư mục tư liệu trước 1945. T1, 2.
Nxb Hà Nội. Trong đó tập một của tập sách này giới thiệu và tóm tắt toàn bộ
các văn khắc Hán Nôm khắc trên đá (văn bia) hoặc chuông khánh ở hầu hết
các địa điểm như đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ họ, văn miếu, văn chỉ, lăng
mộ trên địa bàn Hà Nội, được sắp xếp theo thứ tự ABC tên các địa danh,
trong đó có văn bia các huyện của Hà Tây (cũ).
Tài liệu “ Văn bia Hà Tây” do Nguyễn Tá Nhí (ch.b), xuất bản năm
1993 cũng là cuốn tư liệu quan trọng trong quá trình nghiên cứu.
Các bài viết trên các tạp chí về văn bia, bia hậu cũng là những tư liệu
tham khảo quan trọng trong quá trình nghiên cứu về văn bia và giá trị nghiên
cứu của loại hình bia hậu.
7. Đóng góp của luận văn
Luận văn góp phần cung cấp tư liệu đã được định tính, định lượng về
văn bia Hà Tây và bia hậu Hà Tây. Đây là lần đầu tiên có luận văn nghiên
cứu phân loại văn bia Hà Tây theo niên đại, theo địa danh và theo loại hình
di tích.
Luận văn đã nghiên cứu giá trị của văn bia Hà Tây và bia hậu qua các
thời kỳ lịch sử. Qua đó cho thấy sự vận động và biến đổi của xã hội, kinh tế
ở địa phương.
Giá trị nghiên cứu của loại hình bia hậu trong luận văn này cho thấy
những mặt tích cực, những nét đẹp văn hóa của hình thức cúng hậu và
những mặt còn hạn chế.
8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung luận văn được chia
làm ba chương như sau:
Chương 1. Vài nét về văn bia Việt Nam
Khái lược về thuật ngữ văn bia, nguồn gốc của văn bia. Giới thiệu về
sự hình thành và phát triển văn bia, tình hình sưu tầm và nghiên cứu văn bia,
các loại hình văn bia, những giá trị của văn bia Việt Nam.

số 3, tr.54- 63.
5. Trần Thị Kim Anh (2007): Tìm hiểu văn bia từ góc nhìn thể loại, Tạp
chí Hán Nôm, số 5, tr.43 – 51.
6. Phạm Văn Ánh (2008): “Một số đặc điểm chính của văn bia thời
Trần”, Thông báo Hán Nôm học năm 2007. Nxb Viện KHXH- Viện
Nghiên cứu Hán Nôm, tr. 36- 53.
7. Bùi Thanh Ba (1970): Thư mục văn bia Việt Nam, Tập 1- 25, Ban Hán
Nôm.
8. Trường Chinh (1986): Về văn hóa văn nghệ, Nxb Văn học, Hà Nội.
9. Lê Văn Cường (2009): Tìm hiểu văn bia Hậu thời Tây Sơn, Luận văn
Thạc sĩ Hán Nôm, Khoa Hán Nôm, Trường Đại học KHXH và Nhân
văn, Hà Nội.
10. Trần Văn Giáp (1969): “Văn bia Việt Nam, công dụng thác bản văn
bia Việt Nam đối với khoa học xã hội, Tạp chí nghiên cứu lịch sử, số
118, tr.3 - 19.
11. Phạm Xuân Độ (1941): Sơn Tây tỉnh, Nxb L'Auteur.
12. Lê Quý Đôn (1962): Kiến văn tiểu lục, Nxb Sử học, Hà Nội.
13. Lê Quý Đôn (2007): Đại Việt thông sử, Ngô Thế Long dịch, Văn
Tân hiệu đính, Nxb Văn hóa thông tin.
14. Mai Hồng (2004): “Tục bầu Hậu Thần, Hậu Phật qua một số tấm bia
ở một làng quê Thái Bình”, Thông báo Hán Nôm học 2003, Nxb Viện
KHXH- Viện nghiên cứu Hán Nôm, tr.270- 277.
15. Nguyễn Quang Hồng (ch.b)(1992): Văn khắc Hán Nôm Việt Nam,
Nxb KHXH, Hà Nội.
16. Nguyễn Đình Hưng (2006): “Ba bài thơ cổ khắc trên vách đá Chùa
Hang”, Tạp chí Hán Nôm, số 1, tr.76-78.
17. Nguyễn Thị Hường (2005): Nghiên cứu văn bia chữ Nôm, Luận văn
Thạc sĩ khoa học Ngữ Văn, Hà Nội.
18. Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên (1967): Đại Việt sử ký
toàn thư Cao Huy Giu dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, Nxb KHXH.

(từ thế kỷ XV- XX). Luận án Tiến sĩ Ngữ Văn, Hà Nội
32. Trần Nghĩa (1984): Sưu tầm bảo vệ thư tịch Hán Nôm. Tạp chí Hán
Nôm, số 1, Tr.11- 20.
33. Nguyễn Tá Nhí (ch. b) (1993): Văn bia Hà Tây, Nxb Bảo tàng tổng
hợp, Sở văn hóa thông tin thể thao Hà Tây.
34. Quốc sử quán triều Nguyễn (1992): Đại Nam nhất thống chí. Phạm
Trọng Điềm dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, Tập 4. Nxb Thuận Hóa.
35. Vũ Văn Quân (ch.b) (2010): Tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội:
Thư mục tư liệu trước 1945, tập 1 - 2. Nxb Hà Nội.
36. Nguyễn Ngọc Quỳnh (2001): Tục cúng hậu xưa và nay qua các tấm
bia Hậu. Thông báo Hán Nôm học năm 2000, Nxb Viện KHXH- Viện
Nghiên cứu Hán Nôm, tr.480-490.
37. Ngô Thị Thanh Tâm (2008): Nghiên cứu văn bia huyện Đông Sơn
tỉnh Thanh Hóa, Luận văn Thạc sĩ Hán Nôm, Đại học Khoa học xã
hội và Nhân văn, Hà Nội.
38. Hà Văn Tấn (1965): ‘Từ một cột kinh Phật năm 973 vừa phát hiện ở
Hoa Lư, Tạp chí nghiên cứu lịch sử, số 2, tr 39- 50.
39. Nguyễn Lãm Thắng (2010): Nghiên cứu hệ thống văn bia đình Thừa
Thiên Huế. Luận văn Thạc sĩ Hán Nôm, Đại học Khoa học xã hội và
Nhân văn, Hà Nội.
40. Dương Thị The, Phạm Thị Thoa (1987): “Đôi nét về bia Hậu”, Tạp
chí Hán Nôm, số 2, Tr.35-36.
41. Đinh Khắc Thuân (1996): Văn bia thời Mạc và đóng góp của nó
trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam thế kỉ XVI. Luận án Phó Tiến Sĩ
Khoa Học Ngữ Văn, Hà Nội.
42. Đinh Khắc Thuân (1987): “ Văn bản chuông Thanh Mai thế kỷ VIII”,
Tạp chí Hán Nôm, số 1, Tr. 14-21.
43. Đinh Khắc Thuân (1996): Văn bia thời Mạc, Nxb KHXH, Hà Nội.
44. Đặng Văn Tu, Nguyễn Tá Nhí (ch.b.) (2008): Địa chí Hà Tây, Nxb
Sở Văn hóa thông tin Hà Tây.

59. J. Rouan (1925): Hà Đông tỉnh địa dư chí, Nxb Trung Bắc tân văn.
60. Ríp Tin B.L (1982): “Hoàng Lê nhất thống chí” và những truyền
thống của tiểu thuyết vùng Viễn Đông trong cuốn Truyền thống và
cách tân trong nền văn học các nước Đông Nam Á, Matxcơva.
61. Hoàng Việt Văn Tuyển.
62. Lâm Đào An: Tìm thấy 68 văn bia đá cổ.

22/12/2010.