MỞ ĐẦU
1.Lý do lựa chọn đề tài
Nửa đầu thế kỷ XX, Phan Khôi là nhà báo nổi bật. Ông là cây bút nổi
tiếng về sự sắc sảo và thẳng thắn, thường đề cập đến các vấn đề thời sự,
nhạy cảm trong xã hội. Ông cũng là người khởi xướng và tham gia những
cuộc tranh luận sôi nổi trên báo chí thời bấy giờ.
Vốn là người thông minh, nhạy cảm trước cái mới và giàu tinh thần
nhập thế, ông sớm bỏ lối học khoa cử, để chuyển sang học chữ quốc ngữ
và tiếng Pháp. Với sức lao động phi thường, thể hiện ở số lượng tác phẩm
báo chí khổng lồ đăng tải trên báo chí khắp ba miền từ những năm 20 đến
những năm 50 của thế kỷ XX (các tờ: Đông Tây, Đăng Cổ Tùng báo, Nam
Phong, Thực nghiệp dân báo, Hữu Thanh, Hà Nội báo, Phụ nữ thời đàm…
ở Hà Nội; Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ Tân văn, Trung lập…
ở Sài Gòn; Tràng An và thành lập tờ Sông Hương ở Huế…), Phan Khôi
thực sự là tên tuổi lớn của báo chí Việt Nam.
Từ số lượng khổng lồ các tác phẩm báo chí, có thể nói, ông là người
có những đóng góp to lớn thúc đẩy sự phát triển của báo chí Việt Nam nửa
đầu thế kỷ XX. Trong bài viết tham dự tọa đàm nhân dịp 120 năm ngày
sinh của Phan Khôi (1887-2007), nhà nghiên cứu, sưu tầm danh nhân lịch
sử nước Việt Lê Minh Quốc viết: “Nếu chỉ chọn lấy một nhà báo tiêu biểu
nhất của xứ Quảng trong thế kỷ XX, tôi sẽ chọn lấy Phan Khôi. Đó là một
hình ảnh kỳ lạ nhất, cô độc nhất, bản lĩnh nhất của lịch sử báo chí Việt
Nam hiện đại”. Thời kỳ làm báo sung sức nhất của Phan Khôi là những
năm 1928-1939, đặc biệt là quãng thời gian ông làm chủ bút tờ Phụ nữ
Tân văn (từ 02/5/1929 đến 21/4/1935).
Tuy nhiên, do những quan điểm về văn nghệ và liên quan tới nhóm
Nhân văn Giai phẩm, trong một thời gian dài ông bị cách ly và không được
quyền đăng bài vở; dư luận cũng hầu như không đề cập đến Phan Khôi.
Trên thực tế, những tư tưởng của Phan Khôi về các vấn đề xã hội, về con
đường phát triển đất nước, về những nhược điểm của dân tộc Việt Nam…
cho đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự và tính giá trị; các bài báo, sức

báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Từ đó, làm sáng tỏ những đóng góp
của ông đối với báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX, trên các khía cạnh: Sự
phát triển những quan điểm chính trị - xã hội, học thuật thông qua báo chí;
ngôn ngữ; thể loại, nghiệp vụ báo chí; những bài học cho người làm báo
hiện nay.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Luận án tập trung nghiên cứu bối cảnh xã hội Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX, hệ thống các tác phẩm, các hoạt động của Phan Khôi trong lĩnh
vực báo chí, những ý kiến đánh giá về Phan Khôi và hoạt động báo chí của
2
ông qua các thời kỳ để làm rõ những đóng góp của Phan Khôi đối báo chí
Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu, luận án tập trung khảo sát các
tác phẩm báo chí của Phan Khôi từ năm 1928 đến năm 1939. Đây là thời
gian nhà báo Phan Khôi hoạt động nghề nghiệp sung sức nhất, để lại dấu
ấn đậm nét nhất đối với nền báo chí Việt Nam. Những kết quả lao động
báo chí của ông thời kỳ này đã góp phần tạo nên diện mạo báo chí Việt
Nam đầu thế kỷ XX.
4. Giả thuyết nghiên cứu
Do những quan điểm về văn nghệ và mối quan hệ với nhóm Nhân
Văn Giai Phẩm của Phan Khôi những năm 1956-1958, nên hiện nay những
đánh giá về ông không nhất quán, với các luồng ý kiến trái ngược nhau:
Có ý kiến đánh giá rất cao những đóng góp của Phan Khôi trong các lĩnh
vực lịch sử, văn học, báo chí, văn hóa, xã hội,… nhưng cũng không ít ý
kiến phê bình, chỉ trích gay gắt các quan điểm của ông. Có một xu hướng
thứ hai là: Do những tế nhị liên quan đến vụ Nhân Văn Giai Phẩm, người
ta không nhắc đến Phan Khôi, và do đó, ông trở thành người xa lạ! Đây
chính là tình huống có vấn đề.

đóng góp và hạn chế của Phan Khôi (thông qua các hoạt động và ấn phẩm
báo chí của ông) theo tuần tự thời gian trong suốt sự nghiệp báo chí của
ông, đặc biệt là giai đoạn 1928 - 1939.
- Phương pháp chuyên gia: Tác giả trực tiếp gặp gỡ (hoặc xin ý kiến
bằng văn bản) các nhà báo lão thành, các nhà hoạt động văn hóa, các nhà
ngôn ngữ, các nhà khoa học, giảng viên, người thân trong gia đình nhà báo
Phan Khôi - là những người đã dành thời gian tìm hiểu, nghiên cứu và có
am hiểu sâu sắc cuộc đời và sự nghiệp của Phan Khôi về những nội dung
mà luận án quan tâm.
- Phương pháp tổng hợp: Trên cơ sở phân tích tư liệu thu được cùng
ý kiến phân tích của các chuyên gia, luận án sẽ tổng hợp và làm rõ những
đóng góp cũng như những hạn chế về những mặt khác nhau (như mục tiêu,
quan điểm chính trị - xã hội, văn hóa, ngôn ngữ, thể loại, phương pháp - kỹ
năng, bản lĩnh nghề nghiệp…) của Phan Khôi đối với báo chí Việt Nam.
6. Đóng góp mới của luận án
- Làm sáng tỏ được những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí
Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Đây là nội dung mà do nhiều nguyên nhân,
chúng ta chưa đề cập và nghiên cứu; đồng thời góp phần bổ sung một cách
nhìn đầy đủ, toàn diện hơn trong nghiên cứu lịch sử báo chí Việt Nam đầu
thế kỷ XX.
4
- Kết quả luận án góp một cách nhìn mới, đánh giá công bằng hơn
đối với sự nghiệp báo chí của Phan Khôi, bên cạnh những hạn chế của ông
ở những thời điểm lịch sử cụ thể.
7. Kết cấu luận án
Ngoài phần mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu, kết luận, danh
mục tài liệu tham khảo, luận án chia thành bốn chương, gồm:
Chương 1: Thân thế, sự nghiệp báo chí của Phan Khôi những năm
đầu thế kỷ XX.
Chương 2: Quan điểm chính trị - xã hội trong các tác phẩm báo chí

Khôi sung sức nhất trên diễn đàn báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
2. Tình hình nghiên cứu Phan Khôi ở ngoài nước
2.1. Phan Khôi trong các công trình, nghiên cứu
của các học giả ngoài nước
Qua tìm hiểu, chúng tôi không tìm được tài liệu nước ngoài nào với
quy mô của một công trình nghiên cứu mang tính hệ thống về Phan Khôi
nói chung, về những đóng góp của Phan Khôi đối với báo chí nói riêng.
Các nghiên cứu khác của các tác giả Việt Nam ở nước ngoài cũng là
những bài nghiên cứu nhỏ lẻ; một số nhóm sinh viên Việt Nam ở nước ngoài
cùng tham gia quá trình sưu tập các tác phẩm báo chí của Phan Khôi.
2.2. Chương trình phát thanh phát trên đài RFI
2.3. Trang o của GS Trần Hữu Dũng, đại
học Wright State University tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ đăng tải toàn bộ các
sưu tập của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân về Phan Khôi.
2.4. Hồ sơ “Nhân văn giai phẩm” của Thụy Khuê (tại địa chỉ
), dành chương 15 nói về Phan Khôi, đề cập thân
thế, sự nghiệp, con đường văn hóa của Phan Khôi đặt trong bối cảnh
những phong trào chống Pháp đầu thế kỷ XX.
2.5. Tạp chí Hợp lưu của người Việt Nam ở Mỹ năm 1997 ra số
chuyên về Phan Khôi.
3. Những vấn đề đặt ra
3.1. Trong thời gian dài, dư luận xã hội, sách, báo, những nghiên cứu
về Phan Khôi rất ít ỏi.
3.2. Sau thời kỳ đổi mới (1996), những nghiên cứu về Phan Khôi
nhiều hơn, khẳng định những đóng góp của ông trên các phương diện khác
nhau: học giả, văn chương - báo chí, chính trị - văn hóa - xã hội.
6
Tuy nhiên, qua tìm hiểu những nghiên cứu này (trong nước và ngoài
nước gồm cả sách và các bài nghiên cứu đăng tạp chí, hội thảo ), có thể
thấy đó là những cách tiếp cận mang tính đơn lẻ, hoặc là tập hợp những

NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
1.1. Bối cảnh lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
1.1.1. Bối cảnh chung
Năm 1918, Chiến tranh thế giới lần thứ Nhất kết thúc. Sau chiến
tranh, một cục diện thế giới mới với sự phát triển mạnh mẽ của phong trào
cộng sản, phong trào công nhân và phong trào giải phóng dân tộc ra đời
sau thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Mười Nga
Trong bối cảnh chung đó, đế quốc Pháp vừa ra sức bóc lột nhân dân
chính quốc, vừa đẩy mạnh khai thác các thuộc địa cả cũ và mới. Thêm vào
đó, Pháp còn có những điều chỉnh trong chính sách thuộc địa để cho việc
khai thác hiệu quả hơn, trong đó Đông Dương được Pháp đặt vào kế hoạch
khai thác trước hết.
1.1.2. Tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
Sự chuyển biến của nền kinh tế, cùng với sự thay đổi trong chính
sách thuộc địa - lấy “hợp tác với người bản xứ” làm cho xã hội Việt Nam
có sự thay đổi về kết cấu dân cư, sự phân hóa xã hội trở nên phức tạp hơn,
mâu thuẫn xã hội quyết liệt hơn xung quanh vấn đề cách mạng dân tộc,
dân chủ. Tùy vào địa vị kinh tế và xã hội trong hệ thống thuộc địa, mỗi
giai cấp, mỗi tầng lớp có vai trò và tiếng nói chính trị khác nhau.
Có thể nói, 30 năm đầu thế kỷ XX là giai đoạn lịch sử mang tính bản
lề quan trọng trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam cận - hiện đại. Đây
chính là giai đoạn quyết định chiều hướng phát triển của Việt Nam trong
những giai đoạn tiếp theo, tạo ra những tiền đề tư tưởng, tổ chưc và lực
lượng cho sự phát triển của phong trào giải phóng dân tộc ở những giai
đoạn sau, mà sớm nhất là thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm
1945, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.
1.2. Sự phát triển báo chí đầu thế kỷ XX
1.2.1. Giai đoạn trước chiến tranh thế giới thứ Nhất
1.2.2. Trong thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ Nhất
1.2.3. Báo chí Việt Nam thời kỳ 1919 - 1930

Sau khi bán tờ Sông Hương, Phan Khôi vào lại Sài Gòn, chủ yếu dạy
học tại trường tư thục Chấn Thanh. Trong thời gian này Phan Khôi vẫn
viết báo, nhất là vẫn theo đuổi những cuộc tranh luận trên báo chí với đồng
nghiệp ở các nơi.
1.3.3. Hoạt động báo chí của Phan Khôi từ Cách mạng tháng Tám
đến cuối đời
Thời gian ở Việt Bắc (1947-1954), ông tập trung vào hai loại công
việc: nghiên cứu tiếng Việt và dịch thuật.
9
Gần 40 năm cầm bút, trên diễn đàn báo chí, Phan Khôi đã hoạt động
liên tục, có tờ ông làm chủ nhiệm, chủ bút: Phụ nữ Thời đàm (1933),
Tràng An (1936), Sông Hương (1936-1937); đặt dấu ấn đậm nét trên các tờ
Đông Pháp Thời báo, Thần chung và đặc biệt là Phụ nữ Tân văn. Ngòi bút
của ông luôn tung hoành trên các mặt báo. Dưới bút pháp nghị luận sắc
sảo, đanh thép, ông không ngần ngại phê phán chế độ xã hội đương thời,
đấu tranh cho tự do và bình đẳng xã hội. Cùng với bút pháp nghị luận, nhà
báo - học giả Phan Khôi đã góp phần phản ánh hiện thực xã hội đương
thời, bảo tồn và phát triển tiếng Việt, đấu tranh cho bình đẳng giới, giải
phóng phụ nữ… Ông đã góp phần mở mang dân trí - “Khai dân trí” theo
“tư tưởng dân quyền” của phong trào Duy tân trên mặt báo chí nói chung
và trên báo Phụ nữ Tân văn nói riêng. Với quá trình hoạt động và công
hiến trong vai trò của một ký giả xuất sắc, một học giả uyên bác, ông thực
sự có công vào sự phát triển nền báo chí Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
Những chương tiếp theo sẽ nghiên cứu, khẳng định sự đóng góp này.
Chương 2
QUAN ĐIỂM CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI TRONG
CÁC TÁC PHẨM BÁO CHÍ CỦA PHAN KHÔI
2.1. Quan điểm chính trị
2.1.1. Về vai trò bảo hộ của Pháp
Tinh thần “nhập cuộc”, cùng với kiến thức uyên thâm và sự sắc sảo

cho thuyết “Pháp - Việt đề huề”, hoạt động không vì lợi ích của nhân dân.
- Đấu tranh quan điểm về con đường phát triển
Với vốn kiến thức sâu rộng, uyên bác, Phan Khôi đã đưa ra những
quan điểm về con đường phát triển đất nước - muốn phát triển phải thực
hiện cải cách.
Những năm 20-30 của thế kỷ XX được xem là giai đoạn “xâm lăng
văn hóa” của Phương Tây đối với phương Đông. Văn hóa phương Đông
đứng trước thách thức: phương Tây “thôn tính” hay tiếp thu những tư
tưởng tiến bộ của văn hóa phương Tây để tự làm mới để hòa nhập vào
dòng chảy của thời đại. Vấn đề cấp thiết đặt ra đối với nền văn hóa là
muốn tồn tại thì phải “duy tân”. Phan Khôi cho rằng: Muốn duy tân cải
cách thì phải bắt đầu từ học thuật tư tưởng mà duy tân cải cách trước. Dưới
ngòi bút sắc sảo, Phan Khôi đã bàn về những bài học từ Nhật Bản, nước
Tàu để đi đến khẳng định phải cải cách tư tưởng học thuật trước rồi sau
mới cải cách các lĩnh vực khác. Quan điểm về cải cách của Phan Khôi còn
thể hiện rõ, mạnh mẽ trong chùm bài tranh luận phản bác "cái thuyết châu
Âu sắp tan nát" của học giả Cô Hồng Minh và càng được làm sâu sắc thêm
trong Bài nhận diện tình hình học thuật tư tưởng ở Trung Hoa đương đại.
11
2.2. Quan điểm xã hội
2.2.1. Những quan điểm học thuật
Một trong những nét vẽ quan trọng để khắc họa chân dung nhà báo
Phan Khôi chính là tinh thần học thuật sâu sắc trong ngòi bút của ông,
những đóng góp trong nghiên cứu những vấn đề học thuật của ông trên
báo chí tạo nên một phần diện mạo báo chí Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đây
là thời kỳ báo chí dành một phần nội dung không nhỏ làm diễn đàn cho
các cuộc thảo luận về học thuật của các học giả. Đây cũng là kênh thông
tin qua trọng nâng cao nhận thức của nhân dân, của công chúng báo chí
bấy giờ. Như đã đề cập ở phần trên, với loạt bài thảo luận về tư tưởng học
thuật, Phan Khôi đã làm cho tờ Phụ nữ tân văn nổi tiếng, được cả những

mới, sớm đặt vấn đề tiếp nhận tư tưởng Âu Tây để đổi mới xã hội, rõ nhất
là xây dựng quan niệm mới về người phụ nữ trong sự bình đẳng về giới
tính, xem đổi mới vị trí người phụ nữ là góp phần đổi mới xã hội; một nhà
xã hội học biết phân tích sự chuyển động bên trong xã hội và đặt ra các
vấn đề về phẩm chất người hoạt động chính trị, phẩm chất quan chức trong
bộ máy quản lý.
Cũng không quá lời khi cho rằng, Phan Khôi thuộc trong số những trí
thức hàng đầu có công tạo ra mặt bằng tri thức và văn hoá cho xã hội Việt
Nam những năm đầu thế kỷ XX. Những quan điểm chính trị - xã hội trong
các tác phẩm báo chí của Phan Khôi là những đóng góp quan trọng góp
phần nâng cao nhận thức đối với công chúng về những vấn đề chính trị, xã
hội; về con đường phát triển của Việt Nam, những vấn đề học thuật.
Những kiến thức đó càng có ý nghĩa, khi đất nước ta đang bị đặt trong ách
đô hộ của thực dân Pháp. Những đóng góp này không chỉ có ý nghĩa trong
bối cảnh lịch sử đương thời, mà ở chừng mực nào đó còn giữ nguyên giá
trị trong xây dựng và phát triển đất nước ngày nay.
Chương 3
NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA PHAN KHÔI ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN
TIẾNG VIỆT TRONG BÁO CHÍ
3.1. Những đóng góp của Phan Khôi với Việt ngữ học
Trong suốt hơn 40 năm gắn bó với nghiệp viết, Phan Khôi đã sử
dụng tiếng Việt để viết, chủ yếu là viết báo, dịch thuật. Và, qua thực tế sử
dụng tiếng Việt, ông nghiên cứu tiếng Việt. Bằng hoạt động báo chí, Phan
Khôi chuyển tải những tri thức có tính nguyên tắc, quy tắc về sự ra đời và
phát triển của tiếng Việt. Trong đó, nguyên tắc về sự vận động và phát
triển của tiếng Việt cùng với sự vận động và phát triển của xã hội; một số
quy tắc về cấu trúc chữ, từ, câu; các biện pháp tu từ và những đặc điểm
riêng biệt của tiếng Việt…, có những nội dung Phan Khôi đã kết luận, có
13
những hiện tượng ông mới chỉ phân tích, phát hiện hoặc cảm nhận, nhưng

thưởng thức báo chí quốc ngữ. Đây là một trong những đóng góp nổi trội
của Phan Khôi trong việc hiện đại hóa báo chí tiếng Việt, góp phần đưa
báo chí Việt Nam hội nhập một cách tự nhiên vào dòng chảy chung của
nền báo chí thế giới.
14
3.3. Phổ biến và phát triển tiếng Việt
Trong thời kỳ bắt đầu phát triển chữ quốc ngữ ở Việt Nam, giới sĩ
phu người Việt, do từng gắn bó với Nho giáo và Hán học, đã phải trải qua
nhiều khó khăn trong thay đổi nhận thức để có thể thừa nhận hệ chữ latin
phiên âm tiếng Việt là chữ quốc ngữ của cộng đồng mình. Họ đã phải vượt
lên hàng loạt những băn khoăn được đặt ra, như, mối bận tâm vì nguồn
gốc Âu Tây của dạng chữ viết mới này của tiếng Việt, hay là sự gần gũi
của chữ viết này với kẻ thực dân đang cai trị đất mình… với vốn kiến thức
xã hội uyên thâm, Phan Khôi đặt ngôn ngữ trong mối quan hệ của văn hóa,
xã hôi, và ông hiểu sâu sắc rằng, xã hội muốn phát triển, người dân phải có
thông tin, có tri thức. Do đó, việc phổ biến và phát triển tiếng Việt luôn
đau đáu trong ông. Suốt cuộc đời gắn bó với nghiệp viết, ông viết tiếng
Việt, gắn bó với tiếng Việt để tìm tòi, phát hiện và đúc kết thành những
quy tắc, quy luật, những đặc điểm của tiếng Việt, và quan trọng hơn là
thông qua báo chí, khẳng định yêu cầu như một tất yếu để đất nước phát
triển, đó là phổ biến và phát triển tiếng Việt trong nhân dân, trong xã hội.
Những đóng góp của Phan Khôi đối với phát triển tiếng Việt trong báo
chí Việt Nam đầu thế kỷ XX thực sự có ý nghĩa, trong điều kiện tiếng Việt
vừa ra đời, lại trong bối cảnh đất nước đang chịu sự đô hộ của thực dân Pháp.
Đây được xem như những viên gạch đầu tiên làm nên nền móng để những
người làm báo thời kỳ đó và cả những thế hệ những người làm báo, làm công
tác nghiên cứu hôm nay thông qua hoạt động nghề nghiệp của mình tiếp tục
giữ gìn và phát triển sự trong sáng của tiếng Việt. Qua hoạt động báo chí,
Phan Khôi chứng tỏ khả năng của một nhà ngữ học vừa nghiên cứu tiếng
Việt vừa tác động đến sự phát triển của tiếng Việt trong thời hiện đại.

quan đến cộng đồng, đến đông đảo dân cư, mà còn quan trọng là việc tác
động vào hệ thống giá trị tinh thần, tư tưởng, những quan niệm giá trị đạo
đức và nhân phẩm, giá trị của con người trong mối quan hệ với dư luận xã
hội. Và, trong xã hội hiện đại, khi Việt Nam đang thực hiện công cuộc đổi
mới, phát triển nền kinh tế thị trường, trong bối cảnh xu hướng toàn cầu
hóa mạnh mẽ, cùng với vai trò của báo chí đối với xã hội không ngừng
tăng, thì vấn đề tăng cường đạo đức nghề nghiệp càng được đặt ra với yêu
cầu cao, vì trong điều kiện này, quan hệ đạo đức nghề nghiệp của nhà báo
cũng đã dạng và phức tạp hơn rất nhiều.
- Về vấn đề tự do ngôn luận
Trong điều kiện báo chí hoạt động dưới chế độ kiểm soát ngặt nghèo
của chính quyền bảo hộ, việc đề cập đến vấn đề tự do ngôn luận thật không
đơn giản. Tuy nhiên, với phông kiến thức dày dặn về lý thuyết và thực tiễn
vấn đề và sự tinh tế trong ngòi bút, Phan Khôi vẫn bàn về nội dung này,
ngay trên mặt báo.
16
Ngay từ khi nền báo chí Việt Nam vừa ra đời, mọi vấn đề liên quan
đến báo chí và hoạt động báo chí còn quá mới mẻ trong xã hội, trong công
chúng, mà Phan Khôi đã có những phân tích thấu đáo, mang tính bản chất
của nghề báo, của hoạt động báo chí như trên, có thể nói, đó là những tư
tưởng xuất chúng. Và, quan trọng hơn, những quan điểm của ông về tự do
ngôn luận, đến nay, vẫn còn nguyên giá trị. Những quan điểm này rất gần
với những tổng kết trong phát triển lý luận báo chí, đó là những vấn đề lý
thuyết về tự do và tự do báo chí, đó là không thể và không bao giờ có tự do
tuyệt đối. Trong hoạt động xã hội, tự do chỉ được thực hiện trong khuôn
khổ pháp luật và hệ thống giá trị văn hóa, do pháp luật và hệ giá trị ấy quy
định. Đối với hoạt động báo chí, tự do báo chí phải tuân thủ trật tự của
pháp luật, do pháp luật quy định - tối thượng là hiến pháp.
4.1.2. Về kỹ năng làm báo
- Cách tiếp cận và phản ánh cuộc sống của báo chí.

Trên tờ Đông Pháp thời báo, Phan Khôi đã bắt đầu viết tiểu phẩm báo
chí với bút danh Tân Việt trong tiểu mục "Câu chuyện hằng ngày" do Chủ
báo Diệp Văn Kỳ đặt ra, Phan Khôi trở thành tay bút chính tìm tòi thể
nghiệm dạng sáng tác mới mẻ này và nhân đây xây dựng một "mặt nạ tác
giả" hay là một kiểu tác giả đặc thù mà sự tồn tại của nó gắn liền với kiểu
giao tiếp gián cách giữa tác giả với độc giả thông qua kênh truyền thông
báo chí”.
Với sự ra đời và phát triển mạnh mẽ trên báo chí và sự tiếp nhận của
công chúng báo chí, tiểu phẩm báo chí khẳng định vai trò là một loại vũ
khí sắc bén vạch mặt, đấu tranh với kẻ thù chính trị, là một phương tiện có
tác dụng tự phê bình, phê bình, chỉ cho xã hội thấy những khía cạnh chủ
yếu của từng sự việc xấu cản trở quá trình tiến triển của xã hội, góp phần
bồi dưỡng phát triển cái tốt đẹp và tích cực. Phan Khôi nắm bắt được
những đặc điểm cơ bản này, bằng những trải nghiệm cuộc sống và vốn tri
thức sâu rộng về văn hóa, xã hội, học thuật, ông đã thể hiện thể loại mới
trên báo chí đương thời, với một màu sắc rất riêng.
- Đặc điểm tiểu phẩm báo chí Phan Khôi.
Thứ nhất, tất cả những đề tài Phan Khôi khai thác để viết tiểu phẩm
báo chí đều là những chuyện có thật trong đời sống hàng ngày.
Thứ hai, tiểu phẩm báo chí Phan Khôi thể hiện rõ nét đặc trưng cơ
bản của tiểu phẩm báo chí, đó là tính châm biếm sâu sắc.
Thứ ba, Phan Khôi đã rất thành công nghệ thuật sử dụng ngôn từ
trong các tiểu phẩm báo chí của mình.
Thứ tư, một số thủ pháp hài hước, châm biếm.
18
4.3. Những đóng góp của Phan Khôi trong phát triển thể loại
bình luận, chuyên luận
4.3.1. Sự ra đời và những đặc điểm cơ bản của thể loại bình luận,
chuyên luận (loại tác phẩm chính luận)
4.3.2. Phan Khôi viết thể loại bình luận, chuyên luận trên Đông

19
của các chuyên mục dành cho tiểu phẩm trên mặt báo sẽ thấy ngay điều
này: Nói hay đừng, Guồng trần xoay máy, Câu chuyện hàng ngày, Câu
chuyện hàng tuần Cùng với việc diễn ra các cuộc tranh luận về các vấn
đề về học thuật, về đời sống xã hội (như đề cập trong chương 3), là sự
xuất hiện của các bài báo thuộc thể loại bình luận, chuyên luận nhằm làm
sáng tỏ những nội dung tranh luận. Bằng lao động sáng tạo của mình,
trong vai trò người viết chính của chuyên mục Câu chuyện hàng ngày
trên Thần chung, Trung lập và vai trò trung tâm của các cuộc tranh luận
trên báo chí đầu thế kỷ XX, Phan Khôi đã có những đóng góp quan trọng
trong việc định vị và phát triển thể loại tiểu phẩm báo chí, bình luận,
chuyên luận nói riêng và phát triển thể loại tác phẩm báo chí nói chung
trong những năm 20 - 30 của thế kỷ XX. Đây chính là một trong những
bước tiến, đưa hoạt động báo chí nói riêng, diện mạo báo chí Việt Nam
mang tính chuyên nghiệp, đến gần hơn với những tiêu chí phát triển của
báo chí thế giới.
KẾT LUẬN
Phan Khôi là một trong những người đầu tiên thuộc thế hệ đa tài giai
đoạn nửa đầu thế kỷ XX, thế hệ được sinh ra và sống trong thời kỳ lịch sử
mang tính bản lề quan trọng trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam cận -
hiện đại. Có thể nói, đây chính là giai đoạn quyết định chiều hướng phát
triển của Việt Nam trong những giai đoạn tiếp theo, tạo ra những tiền đề tư
tưởng, tổ chức và lực lượng cho sự phát triển của các phong trào giải
phóng dân tộc và thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, do
Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Đây cũng là thời kỳ nền văn hóa Nho
học và Tây học cùng lúc ảnh hưởng đến nền văn hóa Việt nam. Trong điều
kiện lịch sử ấy, Phan Khôi đã lựa chọn cho mình con đường để cống hiến,
đó là tham gia hoạt động báo chí: quản lý cơ quan báo chí khi ông sáng lập
và làm chủ nhiệm tờ Sông Hương; là cây bút chính của nhiều tờ báo, nhất
là thời gian ông tham gia hoạt động báo chí ở Sài Gòn; cộng tác, viết bài

nhận thức mới về nghề báo, kỹ năng làm báo. Vốn kiến thức uyên thâm
cùng sự phong phú trong ý tưởng, sự sắc sảo của ngòi bút, ý thức rõ vai
trò, trách nhiệm của nhà báo trong việc tác động vào xã hội thông qua hoạt
động nghề nghiệp và sự ý thức sâu sắc về đạo đức nghề nghiệp chính là
những yếu tố tạo nên một phong cách Phan Khôi của báo chí Việt Nam
đầu thế kỷ XX.
Hai là, bằng lao động sáng tạo của mình, Phan Khôi đã có những
đóng góp quan trọng trong việc định vị và phát triển các thể loại báo chí,
trong đó tiêu biểu là tiểu phẩm, bình luận, chuyên luận. Đây chính là một
trong những bước tiến, đưa hoạt động báo chí nói riêng, diện mạo báo chí
21
Việt Nam mang tính chuyên nghiệp, đến gần hơn với những tiêu chí phát
triển của báo chí thế giới.
2. Qua hoạt động báo chí, Phan Khôi bộc lộ khả năng của một nhà
tư tưởng sớm biết đặt ra những vấn đề giá trị di sản Nho giáo cổ truyền
trước thời đại mới, trực tiếp đưa ra những quan niệm mới về luân lý, bình
đẳng và dân chủ, tiếp nhận tư tưởng Tây Âu để đổi mới xã hội. Với vốn
kiến thức uyên thâm cả Nho học và Tây học, ông có điều kiện đối chiếu,
sàng lọc để chắt lấy những tinh hoa của từng phía, nhằm cổ vũ, truyền bá
một mô hình văn hóa Việt mới, trong đó, chú trọng chuyển đổi nhận thức,
tư duy, như đầu mối của công cuộc cải cách. Trong môi trường hoạt động
nghề nghiệp, thực tiễn sinh hoạt, ông tiếp cận, cập nhật tri thức và các sự
kiện thế giới, cũng như giao lưu, tiếp xúc với nhiều đối tượng, tầng lớp;
qua đó, thường xuyên được học hỏi, tiếp nhận đa dạng các thực tiễn, tích
lũy nhiều kinh nghiệm Trên cơ sở đó, ông có điều kiện phát triển một
nhận thức và tư duy dân chủ, hiện đại; với cách nhìn, cách nghĩ cởi mở,
khoáng đạt là tiền đề cho các tư tưởng và quan niệm nhân sinh tiên tiến,
đậm chất nhân bản. Không đáng ngạc nhiên khi tác giả của những bài báo
kịp thời, hữu ích, đáp ứng được nhu cầu đời sống thường nhật của quần
chúng ấy, ông trở thành người hướng đạo về tinh thần cho người đọc, vừa

triển tiếng Việt trong thời hiện đại nói chung. Với những đóng góp trong
phát triển tiếng Việt và mở mang giáo dục thông qua hoạt động báo chí
của mình, Phan Khôi xứng đáng với vai trò của một trong những nhà văn
hóa có công trong khai hóa dân trí đối với dân tộc Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX.
Những đóng góp tiêu biểu:
Một là, các bài viết mang chức năng thông tin, giới thiệu tri thức
mới, bàn luận, lý giải các vấn đề nhân sinh thiết thực, nhận định về các sự
kiện thời sự , việc gợi mở, khai hỏa các cuộc tranh luận về chủ đề, trong
đó có các vấn đề về nữ giới, mang lại những tác động tích cực, sâu sắc đối
với sự chuyển biến các quan niệm, tập quán văn hóa.
Hai là, qua hoạt động báo chí, Phan Khôi đóng góp những nghiên
cứu phát triển góp phần hoàn thiện tiếng Việt về các phương diện ngữ
pháp, ngữ âm, từ vựng; đặt ra những yêu cầu về sự phát triển cách diễn đạt
hiện đại vào ngôn ngữ báo chí, nhằm đưa hoạt động báo chí vào chuyên
nghiệp. Ông đặt ngôn ngữ trong mối quan hệ của văn hóa, xã hội, và
khẳng định yêu cầu như một tất yếu để đất nước phát triển, đó là phổ biến
và phát triển tiếng Việt trong nhân dân, trong xã hội.
4. Bên cạnh những đóng góp quan trọng trên, ông cũng có những
hạn chế. Là người mang đậm tư duy trọng lý, có những lúc, trong nhìn
nhận vấn đề, ông trọng lý đến mức cực đoan, để rồi thiếu đi sự linh hoạt và
tính biện chứng trong phân tích, đánh giá các sự việc, hiện tượng của đời
23
sống xã hội. Tinh thần nhập thế, ưa phản biện, có những lúc ông đưa ra
những quan điểm, nhận định về đời sống chính trị, văn hóa, xã hội chưa
thực sự phù hợp, và cũng vẫn theo góc nhìn nhận, đánh giá có phần cực
đoan. Tuy nhiên, những hạn chế này, trong thời điểm lịch sử cụ thể đối với
một người gắn bó với nghiệp viết, một trong những người thuộc thế hệ
xuất chúng giai đoạn chót của thời kỳ cận đại chuyển sang hiện đại - rất
ủng hộ cách tân, đổi mới - chúng ta hoàn toàn có thể hiểu và chia sẻ.