KẾT CẤU DÁN GHÉP TRONG THIÊN SỨ
CỦA PHẠM THỊ HOÀI
Đỗ Thanh Hương
1

hạm Thị Hoài là nữ nhà văn hải ngoại đầy cá tính và sáng tạo. Những
sáng tác của chị đã đem lại cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại một luồng
gió mới. Độc giả thích thú với những tiểu thuyết của chị không chỉ ở nội dung
mới mẻ, thấm đẫm cảm quan hiện đại mà còn nhận thấy ở đó một tài năng
thực sự với những đổi mới trong tư duy tiểu thuyết. Trong đó, không thể
không kể đến tư duy phân mảnh

hệ quả của cảm quan hậu hiện đại. Lối tư
duy ấy đưa đến một kết cấu dán ghép độc đáo trong các tiểu thuyết của
Phạm Thị Hoài, tiêu biểu là "Thiên sứ".

1. MỞ ĐẦU
Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đang có những cách tân đáng kể về hình thức. Trong đó,
việc đưa tiểu thuyết đi theo tiếng gọi của trò chơi, tư duy, giấc mơ hay thời gian là những xu
hướng chính. Việc cách tân đó đã tạo cho tiểu thuyết những hướng tiếp cận mới và mở ra
những giá trị rất mới lạ cho tác phẩm hiện đại.
Trước đây, nhạc tính, hội hoạ là đặc trưng của thơ cổ (thi trung hữu hoạ, thi trung hữu
nhạc). Nhưng hiện nay, với sự vượt quá thể loại và nhiều lí do khác nữa khiến những đặc tính
trên xâm chiếm khá sâu vào địa hạt của văn xuôi mà đặc biệt là tiểu thuyết. Kĩ thuật hội hoạ
hiện đại phát triển, tư duy tiểu thuyết đương đại có sự giao thoa, gặp gỡ với kĩ thuật của
ngành nghệ thuật vốn rất gần gũi với văn học này tạo nên một nghệ thuật tiểu thuyết mới.
Mối quan hệ giữa hội hoạ và tiểu thuyết hiện đại giờ đây không còn dừng lại ở khía cạnh
khắc hoạ những bức tranh thiên nhiên, con người hay cách phối màu cho những mảng hiện
thực cuộc sống. Kĩ thuật hội hoạ đã chi phối cách tổ chức tác phẩm, tạo nên kết cấu độc đáo,
thể hiện cảm quan thời đại.
Phạm Thị Hoài là cây bút nhạy bén với thế giới hiện đại. Những kĩ thuật của hội hoạ hiện

Cửa sổ

Mưa

Bé Hon

Chủ Nhật

Tủ sách

Chuyển
động Brown

Biến cố

Những gương mặt

Mô hình I

Không đề

Đám tang

Lễ cầu
hôn

Đám cưới

Thơ Ph.


tâm tưởng, vào kí ức Như thế, Phạm Thị Hoài còn vượt xa hơn cả những hoạ sĩ lập thể để
tạo ra được một bức tranh không phải từ những góc nhìn khác nhau về sự vật mà nhìn các sự
vật ở những hướng nhìn, những thời điểm, những tâm trạng khác nhau. Mỗi một hướng nhìn,
một thời điểm và một tâm trạng ấy lại tạo ra một mảnh ghép hiện sinh của cuộc sống khác
nhau.
Sự đa dạng của những mảnh ghép làm nên thành công của bức tranh. Miếng ghép đầu
tiên là một khung "cửa sổ"  một sự vật mở ra một góc nhìn với bên ngoài, mở ra một thế
giới khác ngoài thế giới chật hẹp của căn phòng 16m
2
. Khung cửa sổ là tâm điểm từ đó không
gian và thời gian của bức tranh cuộc sống cứ được nới rộng thêm các chiều kích. Tiếp theo đó
lại là một miếng ghép về một hiện tượng thời tiết  "mưa". Mưa làm nhòe đi mọi thứ bằng
những sợi tơ như thuỷ tinh, bằng những âm thanh rầm rập hay rả rích nhưng lại tô đậm thêm
"những chuỗi xoắn kép" được bện bằng những điệp từ "sao" và "tại sao". Những sợi tơ thuỷ
tinh ấy đã quyện âm hưởng của nó với âm hưởng bão tố của cuộc sống để tạo thành những
chuỗi xoắn kép bó chặt đời sống tinh thần của con người trong cái gia đình chật hẹp ấy, "bóp
nghẹt những giấc mơ ở tuổi chớm dậy thì về cảnh tượng một cặp vợ chồng ấm êm hoà thuận,
người vợ dịu dàng, chẳng bao giờ hỏi "tại sao", người chồng âu yếm, chẳng bao giờ phàn
nàn, không thể sống như bố mẹ, một ngàn lần không". Bé Hon là một dáng hình trắng trong,
một tâm hồn thuần khiết và ngọt ngào vụt xuất hiện rồi lại vụt biến mất khỏi cuộc sống như
một thiên thần. Miếng ghép này dường như không thực mà hư ảo, lung linh. Bé Hon chỉ là
một hình hài bé nhỏ nhưng đã mang đến cho bức tranh một mảng màu tươi sáng hơn rất
nhiều so với gam màu xám xịt, gỉ mốc của miếng ghép "Cửa sổ" hay mảng màu mờ đục của
màn "Mưa". Đó cũng có thể còn là một miếng ghép "chủ nhật" ướt đẫm, lênh láng nước, hay
một cái "tủ sách" đầy ặc những "tài sản văn hoá nhân loại". Đó cũng có thể là những miếng
ghép về những "mô hình", những homo  A hay homo  Z, những con người tồn tại chỉ như
những mô hình thuộc về một cấu trúc nhất định. Đó còn có thể là những thứ siêu hình hơn
như: "Chuyển động Brown" hay "Hành trình Magellan" hoặc những "Biến cố", "Đám tang",
"Cầu hôn", "Đám cưới" trong cuộc sống. Đặc biệt hơn, đó lại còn có thể là những trang
"Nhật kí chị Hằng" hay những dòng "Thơ Ph" lãng mạn. Và không chừng, đó chỉ là một

Trong cái thế giới của những hình khối vuông vức ấy, con người dường như cũng không
còn là con người mà trở thành những mô hình kí hiệu theo định giá trị, hoặc homo  A, hoặc
homo  Z. Phải chăng đó chỉ còn là những mô hình không trái tim, không tình yêu, không cả
niềm tin và không cả tồn tại? Đó là những vật thể được người ta chế tạo ra như để chuẩn bị
tham gia vào những trò chơi? Dường như Phạm Thị Hoài cố ý xoá bỏ những dấu hiệu nhận
biết từng người riêng lẻ để quy nhân loại vào hai loại mô hình: homo  A, hoặc homo  Z.
Các nhân vật  trừ những nhân vật có quan hệ thân thiết với cô bé Hoài  còn lại đều không
có tên, thay vào đó chúng được gọi bằng những đại từ nhân xưng hoặc đại từ quan hệ. Không
những không có tên, thậm chí những con người đó còn không có mặt, bé Hoài gọi đó là
"những thằng người không mặt". "Mười lăm năm trời, bao nhiêu người đã đi qua bảng phân
loại của tôi? Họ là ai, nghề nghiệp, tuổi tác, đẹp xấu, gầy béo, công dân hay ngoài vòng pháp
luật, trinh tiết hay đã qua đủ cám dỗ, sống vững vàng bằng hai chân trên mặt đất hay phiêu
diêu tận đâu đâu, đạo tặc hay hiền nhân, nhóm máu này hay nhóm máu khác Tất cả không
đáng kể". "Này là những kẻ mang một lúc cả chùm mặt vừa thật, vừa ảo trên vai, cái nọ hét
vào cái kia ỏm tỏi. Rồi lại những kẻ mỗi lúc phô ra một bộ mặt, một série mặt [ ]. Rồi những
kẻ suốt đời đeo mặt nạ, không gỡ nổi, lớp hà ăn chặt vào mạn tàu. Cả những kẻ có không đến
một gương mặt trên cổ, chỉ hai phần ba, thậm chí một nửa, hẫng hụt, tàn phế, phần còn lại từ
lâu đã chết, bất động những khối u trung tính không ai nỡ cắt bỏ vì quan điểm thẩm mĩ dân
dụng". Tất cả tạo nên một thế giới hỗn loạn với những nhân hình dị dạng, những mô hình con
người.
Không những thế, con người trong xã hội đó còn kì dị tới mức: "Anh ta gắn bó với
chúng. Suốt đời, anh ta chỉ gắn bó với những gì đã được định giá. Bằng cách này, cách khác,
anh ta góp nhặt một bảng thống kê tổng hợp những giá trị dương, và chỉ việc lắp ráp chúng
thành hình mẫu cuộc đời mình. Trò Tri Uẩn, em hiểu chứ? Trò lắp ghép vài mẩu gổ cố định
thành muôn vàn hình thù khác nhau. Mỗi cuộc đời một variante. Triệu triệu phiên bản từ 1
bảng giá trị dương thuần nhất". Cuộc đời cũng được định giá, được lắp ghép từ những "giá trị
dương thuần nhất", có khác gì sống cuộc sống đã được
lập trình.
Ngay cả bảng giá trị của con người cũng có thể được mô hình hoá thành những công
thức và những hình vẽ hình học: "Tôi hình dung thày Hoàng, cái tên thật thiếu trung lập,

hoa đèn lồng ngày hội, những tàu điện nhởn nha đón đưa khách ngoại ô lỉnh kỉnh quang gánh
thúng mẹt lần hồi kiếm sống ngày thường, dòng xe đạp không lúc nào dứt công chức đi về,
đội quân ngày càng hùng mạnh, ngày càng lăm le lấn chiếm, đội quân tủ kính Hàng Đào, sạp
chợ Đồng Xuân, nhịp thời gian túa ra từ hệ thống loa phóng thanh, được khẳng định một lần
nữa trên mặt vuông chiếc đồng hồ lớn nhất thành phố trên nhà bưu điện, và hơn hết là những
vuốt ve yêu đương vụng trộm nồng nàn của các cặp tình nhân, những kẻ không dám cầm tay
nhau trên đường phố, không hôn nhau giữa thanh thiên bạch nhật, không thước đất chôn điều
bí ẩn đầy quyến rũ của xác thịt mình ". Một bức tranh rực rỡ sắc màu, tràn ngập âm thanh,
khoáng đạt và ứa đầy nhựa sống. Nó nhẹ nhàng hơn, thanh thoát hơn rất nhiều so với ấn
tượng nặng nề về những bức tranh lập thể ở trên. Đây là những khoảnh khắc thư giãn hiếm
hoi đối với cả nhân vật người kể chuyện và độc giả. Điều đó phần nào lấy lại được cân bằng
cho không khí của câu chuyện.
2.3. Chất liệu độc đáo từ ngôn ngữ kể chuyện
Góp phần đắc lực làm nên kết cấu dán ghép của bức tranh lập thể đầy ấn tượng trên là
chất liệu độc đáo từ ngôn ngữ kể chuyện. Dí dỏm mà độc đáo, lạnh lùng mà thâm thúy, ngôn
ngữ kể chuyện của Thiên sứ khiến độc giả bật cười mà băn khoăn.
Phạm Thị Hoài đã dùng rất nhiều những thuật ngữ chuyên môn hẹp, những thuật ngữ
khoa học tự nhiên chêm vào giữa những từ ngữ văn chương một cách tự nhiên. Những công
thức, những con số toán học cũng được đưa vào thường xuyên và nhuần nhuyễn. Hiện tượng
này giống việc các hoạ sĩ lập thể đưa những chữ cái vào trong tranh của mình để gợi ý đến
chủ đề hay dùng chính nó làm chủ đề cho bức tranh. Cả không gian, thời gian, thế giới tình
cảm thậm chí là bảng giá trị của con người đều được gọi tên bằng những thuật ngữ vật lí, toán
học: chuyển động brown, bức xạ nhiệt, hình hypebol, hệ quang phổ Những từ nước ngoài
không cần chú thích cũng xuất hiện khá nhiều trong tác phẩm: collection, the end of
something, Voilà Chúng giống như những nét vẽ lạ, những chấm màu lạ làm phong phú và
tô đậm phong cách của tác giả trong bức tranh nhiều màu sắc ấy.
Việc sử dụng những câu ngắn, câu đặc biệt dày đặc trong tiểu thuyết đã tạo ra những
cách quệt màu độc đáo, làm lộ rõ những vết màu trên tranh. Đó là mục đích của hoạ sĩ tài ba
Phạm Thị Hoài trong việc tạo ra những bức tranh ấn tượng độc đáo.
2.4. Thông điệp từ Thiên sứ

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Lại Nguyên Ân, 150 thuật ngữ văn học, Nxb Đại học Quốc gia, H., 2003.
2. Trương Đăng Dung, Tác phẩm văn học như là quá trình, Nxb Khoa học và Xã hội, H., 2004.
3. Nguyễn Đăng Điệp, Vọng từ con chữ, Nxb Văn học, H., 2003.
4. Trịnh Bá Đĩnh, Chủ nghĩa cấu trúc trong văn học, Nxb Văn học và Trung tâm Quốc học, H.,
2002.
5. Đặng Anh Đào, Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại, Nxb Đại học Quốc gia, H.,
2001.
6. Đỗ Đức Hiểu, Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, H., 2000.
7. La Khắc Hoà, Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam qua sáng tác
của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài, Bài viết tham dự Hội thảo Quốc tế, 2006.
8. Nguyễn Khải, Văn xuôi trước yêu cầu của cuộc sống, Tạp chí Văn nghệ quân đội (1), tr.99 
105, 1984.
9. Kundera. M, Nghệ thuật tiểu thuyết, (Nguyên Ngọc dịch), Nxb Đà Nẵng, 1998.
10. Thụy Khuê, Phạm Thị Hoài

Thiên sứ, http://chimviet.free.fr.
GLUED STRUCTURE IN THIEN SU NOVEL OF PHAM THI HOAI
Do Thanh Huong
Abstract
Pham Thi Hoai is an overseas female writer who is very creative and has a strong personality.
Her compositions have brought to Vietnamese modern novels a breath of fresh air. Readers are
interested in her novels not only besause of new content, imbued with modern feeling but also seeing
there a real talent with innovations in novel thinking. In particular, not to mention fragmentary
thinking

the result of post

modern sense. That way of thinking leads to a unique glued structure in
the novels of Pham Thi Hoai and Thien su is typical.