Website: Email : Tel (: 0918.775.368
A. mở đầu
Lịch sử nhân loại đã chứng kiến nhiều mô hình kinh tế khác nhau. Mỗi
mô hình đó là sản phẩm của trình độ nhận thức nhất định trong những điều
kiện lịch sử cụ thể. Song hiện nay, mô hình kinh tế thị trờng là một mô hình
kinh tế phổ biến và có hiệu quả nhất trong việc phát triển kinh tế của hầu hết
tất cả các quốc gia trên thế giới. Mô hình này không chỉ đợc áp dụng ở các n-
ớc t bản chủ nghĩa, mà còn đợc áp dụng ở các nớc đi theo con đờng xã hội chủ
nghĩa. Nó đợc vận dụng ở các nớc phát triển và cả ở các nớc đang phát triển.
Việt Nam cũng mới sử dụng mô hình kinh tế này đợc khoảng hơn 15 năm nay.
Và có những thành tựu mà chúng ta đã đạt đợc cũng nh có những khó khăn,
những vấn đề gặp phải cần đợc giải quyết trong quá trình chuyển đổi sang mô
hình kinh tế mới. Điều này rất đáng đợc quan tâm.
Và hiện nay, chúng ta cần hiểu rõ về tình hình kinh tế nớc ta và tình
hình kinh tế của thế giới. Nhất là đối với sinh viên khi nghiên cứu về kinh tế
thì đề tài này giúp cho chúng ta trả lời đợc những câu hỏi: "Phải chăng mỗi
một quốc gia muốn có đợc tăng trởng kinh tế và năng suất lao động cao, muốn
sản xuất ra nhiều sản phẩm vật chất cho xã hội thì nhất thiết phải sử dụng mô
hình kinh tế thị trờng ?", "Vì sao mô hình kinh tế thị trờng lại đặc biệt quan
trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia?", "Kinh tế thị trờng hình
thành và phát triển nh thế nào?", "Kinh tế thị trờng bao gồm những nhân tố
nào cấu thành nên và hoạt động của nó ra sao?", "Bối cảnh nền kinh tế thị tr-
ờng Việt Nam ra đời và quá trình hoạt động của nó diễn ra nh thế nào?", "Nền
kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có đặc điểm gì giống
và khác so với nền kinh tế thị trờng của các nớc khác trên thế giới?", "Cách
thức mà chúng ta sử dụng kinh tế thị trờng trong việc phát triển kinh tế?"
Hàng loạt những câu hỏi này sẽ luôn xuất hiện khi chúng ta nghiên cứu
về kinh tế. Đề tài này sẽ giúp cho chúng ta hiểu đợc thêm về bản chất, tính
chất cũng nh nguồn gốc hình thành của nền kinh tế . Ngoài ra còn giúp cho
chúng ta biết thêm đợc về thực tế, những nhân tố, những quy luật nào tác động
đến kinh tế thị trờng. Điều đó thực sự bổ ích và nó sẽ luôn hỗ trợ cho chúng ta

bên làm cơ chế khuyến khích hoạt động kinh tế. Nó là phơng thức tổ chức vận
hành kinh tế - xã hội, không tốt mà cũng không xấu. Tốt hay xấu là do ngời sử
dụng nó. Theo quan điểm này, kinh tế thị trờng là vật "trung tính", là "công
nghệ sản xuất" ai sử dụng cũng đợc
Hai là, xem "Kinh tế thị trờng " là một loại kinh tế - xã hội - chính trị,
nó in đậm dấu ấn của lực lợng xã hội làm chủ thị trờng. Kinh tế thị trờng là
một phạm trù hoạt động, có chủ thể của quá trình hoạt động đó, có sự tác động
lẫn nhau của các chủ thể hoạt động. Trong xã hội có giai cấp, chủ thể hoạt
động trong kinh tế thị trờng không chỉ phải cá nhân riêng lẻ, đó còn là những
tập đoàn xã hội, những giai cấp. Sự tác động qua lại của các chủ thể hoạt động
đó có thể có lợi cho ngời này, tầng lớp hay giai cấp này; có hại cho tầng lớp,
giai cấp khác
Tóm lại: Kinh tế thị trờng là một trong những phơng thức tồn tại (phơng
thức hoạt động) của nền kinh tế mà trong đó các quan hệ kinh tế đều đợc biểu
hiện thông qua quan hệ hàng hoá - thị trờng (tức là mọi vấn đề của sản xuất và
tiêu dùng đều đợc thông qua việc mua bán trên thị trờng). Kinh tế thị trờng là
trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá và vì thế nó hoàn toàn khác với
kinh tế tự nhiên - là nền kinh tế quan hệ dới dạng hiện vật, cha có trao đổi.
I.2. Tính quy luật và sự hình thành kinh tế thị trờng
Quá trình hình thành và phát triển của kinh tế thị trờng gắn liền với quá
trình xã hội hoá sản xuất thông qua các quá trình sau:
2
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
I.2.1. Tổ chức phân công và phân công lại lao động xã hội
Phân công lao động xã hội là sự phân chia lao động xã hội ra các
ngành, các lĩnh vực sản xuất khác nhau, tạo nên sự chuyên môn hoá lao động
và theo đó là chuyên môn hóa sản xuất thành những ngành nghề khác nhau
Do có phân công lao động xã hội, mỗi ngời chỉ sản xuất một thứ hoặc
một vài thứ sản phẩm. Song nhu cầu của họ lại bao hàm nhiều thứ khác nhau,
để thỏa mãn nhu cầu đòi hỏi cần có sự trao đổi sản phẩm giữa họ với nhau

nghiệp, các khu vực ngày càng mật thiết, hiệp tác trao đổi thơng phẩm trên thị
trờng phát triển thành quan hệ hiệp tác ngày càng bền vững
Phân công lao động quốc tế và chuyên môn hoá sản xuất trên thế giới cũng
mở rộng nhanh. Trong quá trình tái sản xuất xã hội, các nớc ngày càng liên hệ
chặt chẽ với nhau, lệ thuộc vào nhau, sự giao lu t bản, trao đổi mậu dịch ngày
càng phong phú.
I.2.2. Đa dạng hoá các hình thức sở hữu t liệu sản xuất
3
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Sở hữu là hình thức xã hội lịch sử nhất định của sự chiếm hữu
Các hình thức sở hữu: Hình thức đầu tiên là công hữu, sau đó do sự phát
triển của lực lợng sản xuất, có sản phẩm d thừa, có kẻ chiếm làm của riêng,
xuất hiện t hữu. Đó là hai hình thức sở hữu cơ bản thể hiện ở mức độ, quy mô
và phạm vi sở hữu khác nhau, phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lợng
sản xuất và lợi ích của chủ sở hữu chi phối. Chẳng hạn, công hữu thể hiện
thông qua sở hữu của nhà nớc, sở hữu toàn dân, sở hữu t nhân thể hiện ở t bản
t hữu lớn, t hữu nhỏ. Ngoài ra còn có hình thức sở hữu hỗn hợp. Nó phát sinh
tất yếu do yêu cầu phát triển của lực lợng sản xuất cũng nh quá trình xã hội
hoá nói chung đòi hỏi. Đồng thời, nhằm thoả mãn nhu cầu, lợi ích ngày càng
tăng và khắc phục sự bất lực, yếu kém của chủ thể kinh tế trong quá trình sản
xuất kinh doanh. Sở hữu hỗn hợp hình thành thông qua hợp tác, liên doanh,
liên kết tự nguyện, phát hành mua bán cổ phiếu
Sở hữu nhà nớc: là hình thức sở hữu mà nhà nớc là đại diện cho nhân
dân sở hữu những tài nguyên, tài sản, những t liệu sản xuất chủ yếu và những
của cải của đất nớc. Sở hữu nhà nớc nghĩa là nhà nớc là chủ sở hữu, còn quyền
sử dụng giao cho các tổ chức, đơn vị kinh tế và các cá nhân để phát triển một
cách hiệu quả nhất
Sở hữu tập thể: là sở hữu của những chủ thể kinh tế (cá nhân ngời lao
động) tự nguyện tham gia. Sở hữu tập thể biểu hiện ở sở hữu tập thể các hợp
tác xã trong nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng, vận tải,. ở các nhóm, tổ,

Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ thúc đẩy sự xã hội hàng loạt
ngành nghề mới và làm cho những ngành nghề cũ đợc cải tạo. Cuộc cách
mạng làm cho cơ cấu ngành nghề của các nớc có sự thay đổi lớn. Trong thời
kì kinh tế tăng trởng nhanh sau chiến tranh, công nghiệp hoá dầu là tổ hợp
ngành nghề mới, có tác dụng quan trọng. Ngày nay những ngành nghề mới
xuất hiện nhờ có sự phát triển sâu sắc của cách mạng khoa học - công nghệ đã
không chỉ có một hai ngành mà xuất hiện hàng loạt ngành công nghiệp mới
nh công nghiệp điện tử, công nghiệp quang học, công nghiệp nguyên tử, công
nghiệp sinh vật, công nghiệp chế biến, công nghiệp tầu vũ trụ.. phát triển
mạnh mẽ. Sự xuất hiện các tổ hợp ngành nghề mới, các ngành nghề cũ không
bị xoá bỏ, mà đợc cải tạo một cách triệt để. Việc sử dụng rộng rãi máy dệt
không có thoi, đầu máy hơi nớc, sự phát triển rộng rãi của lò luyện thép điện
và đúc gang thép liên hoàn, sự tăng vọt của hệ thống máy công cụ điều khiển
và ngời máy công nghiệp .Tất cả những cái đó khiến cho các ngành công
nghiệp cũ nh: dệt, xe lửa, gang thép, máy công cụ đều đổi mới về chất lợng.
Sự phát triển của cách mạng khoa học - công nghệ giúp cho các ngành nghề
mới và các ngành nghề cũ ngày càng kết hợp chặt chẽ với nhau. Các ngành
mới lấy công nghiệp truyền thống làm chỗ dựa và thị trờng chủ yếu cho sự
phát triển của mình, các ngành cũ thì dựa vào các ngành cải tạo kỹ thuật mà
tăng thêm sức mạnh mới
Mặt khác cách mạng khoa học - công nghệ còn tạo ra một loạt thị trờng
mới nh: thị trờng công nghệ, thị trờng vốn, thị trờng lao động, thị trờng tài
chính tiền tệTất cả những thị trờng này đều có mối quan hệ mật thiết với
nhau, và sự phát triển của chúng đều phụ thuộc vào sự phát triển của khoa học
- công nghệ
I.2.4. Sự phát triển phân công và trao đổi ở phạm vi quốc tế
Do phân công lao động nên mỗi ngời chỉ sản xuất một hay một vài sản
phẩm nhất định. Song nhu cầu sản xuất và tiêu dùng của mỗi ngời cần có
nhiều loại sản phẩm. Vì vậy, đòi hỏi họ phải có mối liên hệ trao đổi sản phẩm
cho nhau, phụ thuộc vào nhau. Khi lực lợng sản xuất phát triển cao, phân công

ớc để khắc phục tình trạng khan hiếm, thiếu hụt nguồn lực của nớc mình.
Những yếu tố này tạo nên xu thế tất yếu phục vụ cho nhu cầu phát triển của tất
cả các quốc gia trên thế giới. Bởi vì trên thế giới không có một quốc gia nào
có đầy đủ các yếu tố nguồn lực để tự mình xây dựng một nền kinh tế phát
triển bền vững
Nh vậy toàn cầu hoá kinh tế nhằm khắc phục tình trạng khan hiếm và phân bố
tài nguyên không đều, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của con ngời ngày càng cao
và số lợng dân c ngày một nhiều. Nhng nhiệm vụ đó chỉ đợc diễn ra khi mà
khoa học - công nghệ và lực lợng sản xuất phát triển ở trình độ cao
Do thành tựu của cách mạng khoa học - kỹ thuật, sự bùng nổ thông tin
và tự động hoá ở trình độ cao, xu thế quốc tế hoá lực lợng sản xuất đã tạo điều
kiện hình thành các công ty xuyên quốc gia và xu hớng sáp nhập các công ty
nhỏ thành các công ty có quy mô khổng lồ để tăng khả năng cạnh tranh, nhằm
độc chiếm vai trò chi phối thị trờng quốc tế và khu vực đang ngày một tăng
nhanh
I.3. Các bớc phát triển của kinh tế thị trờng
I.3.1. Từ nền kinh tế tự nhiên chuyển sang nền kinh tế hàng hoá giản đơn
Mặc dù có những đặc điểm riêng, nhng tất cả các phơng thức sản xuất
tiền t bản chủ nghĩa đều có nét chung là nền kinh tế tự nhiên. Trong nền kinh
tế tự nhiên, sản xuất nhỏ chiếm u thế. Nền kinh tế tự nhiên do nhiều đơn vị
kinh tế thuần nhất hợp thành và mỗi đơn vị kinh tế ấy làm đủ việc để tạo ra
những sản phẩm cuối cùng
Trong các nền kinh tế tự nhiên, ruộng đất là t liệu sản xuất chủ yếu,
nông nghiệp là ngành sản xuất cơ bản, công cụ và kỹ thuật canh tác lạc hậu,
6
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
dựa vào lao động chân tay là chủ yếu, chỉ có trong một số trang trại của địa
chủ hoặc phờng hội mới có hiệp tác lao động giản đơn. Trong nền kinh tế dới
chế độ phong kiến, phân công lao động kém phát triển, cơ cấu ngành đơn
điệu, mới chỉ có một số ngành nghề thủ công tách khỏi nông nghiệp, sản xuất

đợc thực hiện qua ba giai đoạn phát triển cả về lực lợng sản xuất, cả về quan
hệ sản xuất mới thích ứng với từng bớc phát triển của lực lợng sản xuất
Kỹ thuật thủ công dựa trên lao động hiệp tác giản đơn:
Hiệp tác giản đơn t bản chủ nghĩa dựa trên cơ sở kỹ thuật thủ công, với
quy mô lớn hơn so với tổ chức sản xuất phờng hội và sản xuất nhỏ cá thể.
Trong giai đoạn hiệp tác giản đơn, công nhân phụ thuộc vào nhà t bản về kinh
tế nhng vẫn còn độc lập về mặt kỹ thuật. Để tổ chức hiệp tác lao động, bớc
đầu tiên phải tập trung t liệu sản xuất, trên cơ sở đó tập trung sức lao động.Tập
trung hiệp tác lao động đòi hỏi phải có sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt
động cá nhân, bảo đảm sự nhịp nhàng trong hoạt động sản xuất đạt đến mục
đích chung. Với sản xuất quy mô lớn, trong hiệp tác giản đơn, phải mua cả
7
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
đống nguyên liệu và buôn bán hàng hoá, do đó đã làm xuất hiện một mạng lới
mua gom nguyên liệu và bán lẻ hàng hoá, từ đó thúc đẩy việc sản xuất và trao
đổi sâu rộng trong xã hội. Hiệp tác giản đơn đã bớc đầu làm xuất hiện sản
xuất lớn t bản chủ nghĩa, nâng cao năng suất lao động xã hội lên rất nhiều.
Việc hiệp tác giản đơn làm xuất hiện sản xuất lớn về mặt quy mô là một bớc
ngoặt rất quan trọng từ sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn
Phân công công trờng thủ công T bản chủ nghĩa:
Sự phát triển của hiệp tác giản đơn t bản chủ nghĩa tất yếu dẫn tới hiệp
tác có phân công, làm xuất hiện các công trờng thủ công t bản chủ nghĩa.
Công trờng thủ công là hình thức xí nghiệp t bản thực hiện sự hiệp tác có phân
công dựa trên cơ sở kỹ thuật thủ công. Công trờng thủ công hình thành bằng
cách tập hợp những thợ thủ công khác nghề, hoặc những thợ thủ công cùng
nghề vào trong một xởng để cùng sản xuất ra một loại hàng hoá
Đặc điểm về tổ chức và kỹ thuật của công trờng thủ công là: Quá trình
sản xuất đợc phân chia thành những giai đoạn, những công việc bộ phận để có
sản phẩm hoàn chỉnh, trên cơ sở đó mỗi công nhân chỉ chuyên làm một công
việc bộ phận. Đặc điểm của sự phân công này là chuyên môn hoá hẹp.

nghiệp, lạm phát và suy thoái
Cơ chế thị trờng dẫn tới sự phân hóa giàu nghèo, dễ phát sinh những
tiêu cực xã hội
Kinh tế thị trờng là một bớc phát triển sau của kinh tế tự nhiên và khi
kinh tế hàng hoá phát triển tới trình độ cao thì đó chính là kinh tế thị trờng.
Trong cơ chế thị trờng thì do những khuyết tật của nó dẫn đến phá vỡ cân đối
của nền kinh tế, gây lãng phí nhiều nguồn lực: t liệu sản xuất, lao động, tạo ra
sự phân hóa xã hội. Vì vậy nhà nớc phải có vai trò nhất định để khắc phục
những nhợc điểm trên
Trong lịch sử phát triển của chủ nghĩa t bản thời kì tự do cạnh tranh thì
kinh tế thị trờng phát triển theo t tởng lý thuyết bàn tay vô hình thì nhà nớc
không can thiệp kinh tế. điều đó dẫn đến việc khủng hoảng kinh tế sau này
(1929 - 1933). Vì vậy đã xuất hiện lý thuyết kinh tế của Keyes yêu cầu nhà n-
ớc phải can thiệp kinh tế và đến năm 1948 đã xuất hiện lý thuyết về nền kinh
tế hỗn hợp trong đó có sự kết hợp của hai nhân tố: sự điều tiết của thị trờng
(Bàn tay vô hình) và sự can thiệp của chính phủ (Bàn tay hữu hình) và cả hai
nhân tố này đều tác động vào nền kinh tế
Nhà nớc có chức năng:
Định hớng sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế, xây dựng cơ sở vật
chất kỹ thuật
Thiết lập về một khuôn khổ về pháp luật, xây dựng hệ thống cơ sở nhất
quán tạo môi trờng ổn định và thuận lợi cho kinh tế phát triển
Hạn chế và khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trờng
Trực tiếp đầu t một số lĩnh vực của nền kinh tế: những ngành kinh tế
công cộng, năng lợng, cầu nhiều vốn.
Quản lý và bảo vệ tài sản công, kiểm kê, kiểm soát hoạt động kinh tế -
xã hội
Phân phối hợp lý các nguồn lực sản xuất
I.4. Các nhân tố của cơ chế thị trờng
Một nền kinh tế muốn vận hành đợc thì trớc tiên phải dựa vào cơ chế thị

Giá cả trên thị trờng phản ánh quan hệ cung cầu về một loại hàng hoá
hoặc dịch vụ nào đó, sự biến động của giá cả sẽ tác động đến ngời bán và ngời
mua: Cụ thể khi cầu cao hơn cung thì ngời bán sẽ tăng giá, điều đó sẽ thúc đẩy
cho ngời sản xuất mở rộng quy mô để làm tăng cung. Trong trờng hợp ngợc
lại cung lớn hơn cầu thì ngời bán phải giảm giá xuống. Khi đó ngời sản xuất
sẽ giảm quy mô để giảm cung và cuối cùng cân đối giữa quan hệ cung - cầu đ-
ợc tái lập để lập lại cân bằng mới
Chức năng của giá cả:
Giá cả có chức năng thông tin (nghĩa là các tin tức về giá cả trên thị tr-
ờng sẽ giúp cho các đơn vị kinh tế, các cá nhân ngời lao động đa ra những
quyết định về sản xuất kinh doanh và tiêu dùng của mình
Giá cả có chức năng phân bố các nguồn lực: khi giá biến động tăng
giảm thì các nguồn lực của sản xuất sẽ dịch chuyển giữa các ngành
Giá cả có chức năng thúc đẩy đổi mới những tiến bộ kỹ thuật công
nghệ. Trong sản xuất, ngời ta luôn luôn tìm cách giảm bớt hao phí lao động xã
hội cần thiết. Để từ đó dẫn tới giảm giá thành để thu đợc lợi nhuận siêu ngạch
(là phần giá ngời sản xuất thu đợc nhiều hơn ngời sản xuất khác nhờ tiến bộ
khoa học - kỹ thuật)
Giá cả có chức năng thực hiện phân phối và phân phối lại thu nhập quốc
dân cũng nh thu nhập cá nhân thông qua chính sách giá cả
Giá cả có chức năng thực hiện việc lu thông hàng hoá. Khi giá cả biến
động thì sẽ tác động tới hành vi ngời tiêu dùng và qua đó tác động vào lu
thông hàng hoá làm thay đổi nhu cầu ngời tiêu dùng
10
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
I.4.3. Cạnh tranh
Cạnh tranh là sự ganh đua giữa các xí nghiệp, các tổ chức kinh tế trong
việc tiêu thụ hàng hoá nhằm thu lợi nhuận cao nhất. Cạnh tranh là một tất yếu
của nền kinh tế thị trờng
Các chức năng của cạnh tranh:

xuất hàng hoá
Chức năng của tiền tệ:
Là thớc đo giá trị (đây là chức năng cơ bản của tiền tệ): tiền dùng để đo
lờng và biểu hiện giá trị của hàng hoá, mọi hàng hoá đều đợc biểu hiện giá trị
của nó bằng tiền. Tiền tệ đợc coi nh là sản phẩm của lao động
Là phơng tiện lu thông: tiền là vật môi giới trong quan hệ lu thông hàng
hoá
Là phơng tịên cất giữ giá trị: tiền đợc rút khỏi lĩnh vực lu thông và
mang vào cất trữ. Khi cần lại đem mua hàng và tiền đợc xem nh một thứ của
cải của xã hội
11
Website: Email : Tel (: 0918.775.368
Là phơng tiện thanh toán: tiền đợc dùng để chi trả sau khi một công
việc đã hoàn thành hoặc dùng để trả nợ
Chức năng tiền tệ thế giới: trao đổi hàng hoá giữa các quốc gia với nhau và
tiền lúc này phải là vàng, bạc, ngoại tệ mạnh
I.4.5. Lợi nhuận
Trong kinh tế thị trờng, lợi nhuận là động lực chi phối hoạt động của
ngời kinh doanh. Lợi nhuận đa các doanh nghiệp đến các khu vực sản xuất các
hàng hoá mà ngời tiêu dùng cần nhiều hơn, bỏ qua các khu vực có ít ngời tiêu
dùng. Lợi nhuận cũng đa các nhà doanh nghiệp đến việc sử dụng kỹ thuật sản
xuất hiệu quả nhất. Nh vậy, hệ thống thị trờng luôn phải dùng lãi và lỗ để
quyết định ba vấn để: sản xuất cái gì?, sản xuất nh thế nào?, sản xuất cho ai?
Lợi nhuận chính là mục tiêu kinh tế cao nhất, là điều kiện tồn tại và
phát triển của doanh nghiệp. để cung cấp hàng hoá và dịch vụ cho thị trờng,
các nhà sản xuất phải bỏ tiền vốn trong quá trình sản xuất và kinh doanh. Họ
mong muốn chi phí cho các đầu vào ít nhất và bán hàng hoá với giá cao nhất
để sau khi trừ đi các chi phí còn số d dôi để không chỉ sản xuất giản đơn mà
còn tái sản xuất mở rộng, không ngừng tích luỹ phát triển sản xuất, củng cố và
tăng cờng vị trí của mình trên thị trờng