LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan rằng đây là công trình nghiên cứu của tôi, số liệu và
kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa từng được bảo vệ trong bất cứ một
học vị nào.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện khóa luận đều
đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong khóa luận đều được ghi rõ
nguồn gốc.
Hà Nội, ngày tháng năm 2011
Tác giả khóa luận
Nguyễn Thị Lan
i
LỜI CẢM ƠN
Trong thời gian nghiên cứu và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp đại học,
ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của các cá nhân
trong và ngoài trường.
Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban giám hiệu
trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, khoa Kinh tế và PTNT, bộ môn PTNT
và các thầy cô giáo đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn
thành khóa luận này.
Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo – ThS Đỗ Thị
Thanh Huyền, người đã trực tiếp tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong
suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận.
Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của cán bộ UBND xã Phú Lâm,
huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, các cán bộ và bà con trong xã đã tạo mọi điều
kiện thuận lợi để tôi hoàn thành khóa luận này.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã ủng hộ và giúp
đỡ tôi nhiệt tình trong quá trình học tập và nghiên cứu của mình.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày tháng năm 2011
Tác giả khóa luận
Nguyễn Thị Lan

điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng
yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông thôn
được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến
về mọi mặt”
Như chúng ta đã biết, lý luận luôn gắn liền với thực tiễn, là cơ sở để ta
tìm hiểu thực tiễn của vấn đề rõ hơn, sâu sắc hơn. Tôi đã đưa ra cơ sở thực
tiễn như sau:
+ Kinh nghiệm của một số nước về xây dựng mô hình nông thôn mới trên
thế giới: Thái Lan, Hàn Quốc, Đài Loan.
+ Xây dựng mô hình nông thôn mới ở Việt Nam, lịch sử phát triển các
mô hình sản xuất nông nghiệp ở Việt Nam.
Từ việc nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn trên, tôi đưa ra một
điển hình về xây dựng mô hình nông thôn mới thành công có sự tham gia của
người dân tại xã Tân Thông Hội, huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh.
Để nắm rõ được những thuận lợi và khó khăn cho xây mô hình nông
thôn mới, tôi tìm hiểu các đặc điểm địa bàn nghiên cứu có liên quan: đó là các
đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội.
Trong quá trình nghiên cứu, tôi chọn các phương pháp nghiên cứu đó
là: phương pháp chọn điểm nghiên cứu, phương pháp thu thập thông tin,
phương pháp xử lý thông tin, phương pháp phân tích thông tin, hệ thống các
chỉ tiêu nghiên cứu, tôi tiến hành nghiên cứu trên 50 hộ nông dân xã Phú Lâm
và Ban quản lý xây dựng nông thôn mới.
Qua quá trình nghiên cứu thực trạng sự tham gia của người dân trong
việc xây dựng mô hình nông thôn mới tại xã Phú Lâm, có một số vấn đề nổi
bật như sau:
+ Trọng tâm của các chương trình phát triển mô hình nông thôn mới
không phải là sự đầu tư hỗ trợ nguồn kinh phí từ Nhà nước, mà chủ yếu đề
cao sự phát huy nội lực của cộng đồng nông thôn, trong việc tham gia xây
iv
dựng các hoạt động phát triển làng xã.

DANH MỤC BẢNG ix
DANH MỤC BIỂU ĐỒ xi
DANH MỤC HỘP xi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT xii
PHẦN I: MỞ ĐẦU 1
1.1 Tính cấp thiết của đề tài 1
1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3
1.2.1 Mục tiêu chung 3
1.2.2 Mục tiêu cụ thể 3
1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3
1.3.1 Đối tượng nghiên cứu 3
1.3.2 Phạm vi nghiên cứu 3
PHẦN II: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 4
2.1 Cơ sở lý luận về mô hình nông thôn mới 4
2.1.1 Một số khái niệm 4
2.1.3 Căn cứ xác định tiêu chí, chỉ tiêu xây dựng nông thôn mới theo đề
án của Bộ NN và PTNT 9
2.1.4 Những nội dung chủ yếu về xây dựng mô hình nông thôn mới 10
2.1.5 Sự tham gia của người dân trong việc xây dựng mô hình nông thôn
mới 13
2.2 Cơ sở thực tiễn 18
2.2.1 Kinh nghiệm của một số nước về sự tham gia của người dân trong
việc xây dựng mô hình nông thôn mới trên thế giới 18
2.2.2 Xây dựng mô hình nông thôn mới ở Việt Nam 23
2.3 Điển hình một mô hình xây dựng nông thôn mới có sự tham gia của
người dân 25
PHẦN III: ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 27
vi
3.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 27
3.1.1 Điều kiện tự nhiên 27

xây dựng mô hình nông thôn mới ở xã Phú Lâm 73
4.5 Đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường sự tham gia của người dân
trong xây dựng mô hình nông thôn mới tại xã Phú Lâm 73
4.5.1 Nâng cao ý thức của người dân 73
4.5.2 Nâng cao trình độ dân trí 74
4.5.3 Phát triển kinh tế hộ 75
4.5.4 Huy động nguồn lực từ dân 76
PHẦN V: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 78
5.1 Kết luận 78
5.2 Kiến nghị 79
TÀI LIỆU THAM KHẢO 81
PHỤ LỤC 83
viii
DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1: Tình hình đất đai của xã Phú Lâm qua 3 năm 2008 - 2010 29
Bảng 3.2: Tình hình dân số và lao động xã Phú Lâm qua 3 năm 2008 –
2010 32
Bảng 3.3 Tình hình cơ sở hạ tầng của xã Phú Lâm năm 2010 35
Bảng 3.4: Kết quả sản xuất kinh doanh của xã Phú Lâm qua 3 năm 2008
– 2010 38
Bảng 4.1 Người dân tham gia tập huấn và đào tạo ứng dụng kỹ thuật
trong sản xuất 50
Bảng 4.2 Người dân tham gia đóng góp kinh phí thực hiện các mô hình
sản xuất năm 2010 52
Bảng 4.3 Mức đóng góp kinh phí của các hộ điều tra
để thực hiện các mô hình sản xuất năm 2010 53
Bảng 4.4 Phong trào thi đua sản xuất kinh doanh giỏi
qua 2 năm 2009 – 2010 54
Bảng 4.5 Tổng hợp số hộ làm nghề truyền thống tại xã Phú Lâm
năm 2010 55

an ninh
trật tự 65
Hộp 4.4: Tác động của mô hình nông thôn mới đến môi trường
66
Hộp 4.5 Tâm lý ỷ lại của người dân 68
xi
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BQ : Bình quân
CC : Cơ cấu
CĐ – ĐH : Cao đẳng – Đại học
CNH – HĐH : Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa
DT : Diện tích
ĐHNN : Đại học Nông nghiệp
GT : Giá trị
GTNT : Giao thông nông thôn
GTSX : Giá trị sản xuất
HĐT : Hộ điều tra
HTG : Hộ tham gia
HTX : Hợp tác xã
KHKT : Khoa học kỹ thuật
NN : Nông nghiệp
PTNT : Phát triển nông thôn
SL : Số lượng
TB : Trung bình
THCS : Trung học cơ sở
THPT : Trung học phổ thông
TP : Thành phố
Tr.đ : Triệu đồng
TTCN : Tiểu thủ công nghiệp
UBND : Ủy ban nhân dân

khai Đề án thí điểm “Xây dựng mô hình nông thôn mới cấp xã theo hướng
công nghiệp hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa” do Ban kinh tế Trung ương và
Bộ Nông nghiệp và PTNT chỉ đạo ở trên 200 làng điểm ở các địa phương với
hướng tiếp cận từ cộng đồng. Chương trình đã được thực hiện thắng lợi, tạo
bước đột phá trong phát triển nông nghiệp nông thôn, nâng cao đời sống cho
người dân. Cùng với đó, xã Phú Lâm đã tiến hành thực hiện chương trình xây
dựng nông thôn mới theo chủ trương của Đảng với mục tiêu xây dựng làng,
xã có cuộc sống ấm no, văn minh, môi trường trong sạch.
Sau một năm xây dựng mô hình nông thôn mới tại xã đã đạt được nhiều
kết quả tích cực: diện mạo nông thôn thay đổi, giúp người dân biết áp dụng
tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nhằm tăng năng suất, chất lượng sản
phẩm giúp phát triển kinh tế nông hộ; khôi phục được các thuần phong mỹ
tục, tập quán lễ hội, vui chơi giải trí khích lệ tinh thần cho nhân dân. Đặc biệt
nét đặc trưng của vùng quê Kinh Bắc là dân ca quan họ cũng được duy trì và
phát triển rộng khắp. Bộ mặt làng, xã cũng được thay đổi rõ rệt, cảnh quan
môi trường được bảo vệ. Mô hình đã khơi dậy được niềm tin của nhân dân
vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Nói chung, mô hình đã thúc đẩy được
sự tham gia của người dân vào việc xây dựng và phát triển nông thôn.
Song cũng có những hạn chế và bất cập như kinh nghiệm của cán bộ
chưa cao, sự trông chờ, ỷ lại của một bộ phận cán bộ, dân cư khá lớn; việc sử
dụng nguồn vốn hỗ trợ của Nhà nước cho địa phương quản lý và người dân
tham gia trực tiếp chưa được cụ thể, rõ ràng… Hiện nay, trên địa bàn xã đang
xuất hiện nhiều thách thức mới trong nông nghiệp, nông dân và nông thôn ảnh
hưởng tới sự phát triển bền vững của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hóa
tại địa phương.
Xuất phát từ những vấn đề trên tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Sự
tham gia của người dân trong việc xây dựng mô hình nông thôn mới trên
địa bàn xã Phú Lâm, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh”.
2
1.2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài

2.1 Cơ sở lý luận về mô hình nông thôn mới
2.1.1 Một số khái niệm
Để tìm hiểu các quan điểm về mô hình nông thôn mới, chúng ta đi tìm
hiểu một số khái niệm sau:
 Nông thôn
Nông thôn được coi là khu vực địa lý, nơi đó sinh kế cộng đồng gắn bó,
có quan hệ trực tiếp đến khai thác, sử dụng, bảo vệ môi trường và tài nguyên
thiên nhiên cho hoạt động sản xuất nông nghiệp.
Hiện nay, có rất nhiều quan điểm khác nhau về nông thôn do đó cũng
có nhiều khái niệm khác nhau về nông thôn.
Khi khái niệm về nông thôn người ta thường so sánh nông thôn với
thành thị. Có quan điểm cho rằng khi xem xét nông thôn dùng chỉ tiêu mật độ
dân số, số lượng dân cư ở nông thôn thấp hơn so với thành thị.
Ý kiến khác lại cho rằng, dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển cơ sở hạ
tầng, có nghĩa là vùng nông thôn có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng
thành thị.
Một quan điểm khác lại cho rằng, vùng nông thôn là vùng có dân cư
làm nông nghiệp là chủ yếu, tức là nguồn sinh kế chính của dân cư nông thôn
trong vùng là từ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Những ý kiến này chỉ đúng
trong từng khía cạnh cụ thể và từng nước nhất định, phụ thuộc vào trình độ
phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ cấu áp dụng cho từng nền kinh tế. Như vậy, khái
niệm nông thôn chỉ có tính chất tương đối, nó có thể thay đổi theo thời gian
và theo tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia trên thế giới.
Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam chúng ta có thể hiểu:
“Nông thôn là vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều
nông dân. Tập hợp dân cư này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa –
4
xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng
của các tổ chức khác” (Giáo trình Phát triển nông thôn, trường ĐHNN Hà
Nội, trang 11, 2005).

 Mô hình nông thôn mới
Mô hình nông thôn mới gần đây không còn là tên gọi mới đối với nước
ta; mô hình phát triển nông thôn đã góp phần quan trọng trong việc phát triển
và cải thiện nông thôn nước ta. Tuy nhiên, để đáp ứng nhu cầu về đời sống
vật chất và tinh thần ngày càng cao của người dân nông thôn, yêu cầu phát
triển nông thôn theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hợp tác hóa, dân
chủ hóa theo tinh thần Nghị quyết 06/NQ-TW ngày 10 tháng 11 năm 1998
của Bộ Chính trị và Chỉ thị số 49/ 2001/CT-BNN/CS ngày 27 tháng 4 năm
2001 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn về việc “Xây
dựng mô hình phát triển nông thôn mới”, nhằm định hướng rõ trong chỉ đạo
thực hiện. Việc xây dựng mô hình phát triển nông thôn mới là một quá trình
chuyển đổi căn bản chiến lược phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam từ hướng
cung sang hướng vào nhu cầu thị trường và xã hội. Đồng thời đảm bảo sự
tham gia tối đa của người dân vào quá trình phát triển theo phương châm “dân
biết, dân bàn, dân đóng góp, dân làm, dân kiểm tra, dân quản lý và dân hưởng
lợi”. Đây là cơ sở để phát huy nội lực, hướng vào xây dựng tính bền vững cho
việc phát triển.
Có thể quan niệm: “Mô hình nông thôn mới là tổng thể những đặc
điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp
ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, là kiểu nông
thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính
tiên tiến về mọi mặt” ( Phan Xuân Sơn, Nguyễn Cảnh, 2008).
Đây là quan điểm có tính khái quát và có tính mạch lạc về mô hình phát
6
triển nông thôn mới. Đặc điểm chung nhất của mô hình phát triển nông thôn
mới là gắn với nông nghiệp, nông thôn, nông dân.
 Những đặc điểm đặc trưng của mô hình nông thôn mới từ đề án của
Bộ NN và PTNT:
+ Được xây dựng trên đơn vị cơ bản là cấp làng – xã.
+ Vai trò của người dân được nâng cao, nêu cao tính tự chủ của nông dân.

sản xuất, bảo quản, chế biến nông sản sau thu hoạch.
- Về chính trị, phát huy dân chủ với tinh thần thượng tôn pháp luật, gắn
lệ làng, hương ước với pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, đảm bảo
tính pháp lý, tôn trọng kỷ cương phép nước, phát huy tính tự chủ của làng xã.
Phát huy tối đa quy chế dân chủ ở cơ sở, tôn trọng hoạt động của các
hội, đoàn thể, các tổ chức hiệp hội vì lợi ích cộng đồng, nhằm huy động tổng
lực vào xây dựng nông thôn mới.
- Về văn hóa xã hội, xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư, giúp
nhau xoá đói giảm nghèo, vươn lên làm giàu chính đáng.
- Về con người, chú trọng nâng cao trình độ dân trí, nhằm phát huy nội
lực của người dân, tiếp thu những tiến bộ khoa học kỹ thuật vận dụng vào sản
xuất. Mặt khác, cần khuyến khích người dân tích cực tham gia các hoạt động lập
kế hoạch, giám sát, điều chỉnh và đánh giá các công trình phát triển thôn, xóm.
Xây dựng hình mẫu người nông dân sản xuất giỏi, là người kết tinh các tư cách:
công dân, thể nhân, dân của làng, người con của các dòng họ, gia đình.
- Về môi trường, xây dựng, củng cố, bảo vệ môi trường, du lịch sinh
thái. Bảo vệ rừng đầu nguồn, chống ô nhiễm nguồn nước, môi trường không
khí và chất thải từ các khu công nghiệp để nông thôn phát triển bền vững.
Các điều kiện trên của mô hình có mối liên hệ rất chặt chẽ với nhau.
Trong đó, Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, tổ chức điều hành quá trình hoạch
định và thực thi chính sách, xây dựng đề án, cơ chế, tạo hành lang pháp lý, hỗ
8
trợ vốn, kỹ thuật, nguồn lực, tạo điều kiện, động viên tinh thần. Nhân dân tự
nguyện tham gia, chủ động trong thực thi và hoạch định chính sách. Trên tinh
thần đó, các chính sách kinh tế - xã hội sẽ tạo hiệu ứng tổng thể nhằm xây
dựng mô hình nông thôn mới
2.1.3 Căn cứ xác định tiêu chí, chỉ tiêu xây dựng nông thôn mới theo đề án
của Bộ NN và PTNT
2.1.3.1 Cấp tỉnh
UBND tỉnh xác định tiêu chí và chỉ tiêu phấn đấu cụ thể như sau:

nhân dân tự xác định và đã kiểm tra theo từng giai đoạn cụ thể.
Một số tiêu chí để xây dựng mô hình nông thôn mới, được Thủ tướng
Chính phủ ký quyết định số 491/QĐ-TTg (16/4/2009) ban hành bộ tiêu chí quốc
gia về nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí và được chia thành 5 nhóm cụ thể:
- Các nhóm tiêu chí:
+ Về quy hoạch.
+ Về hạ tầng kinh tế - xã hội.
+ Về kinh tế và tổ chức sản xuất.
+ Về văn hóa – xã hội – môi trường.
+ Về hệ thống chính trị.
19 tiêu chí để xây dựng mô hình nông thôn mới: quy hoạch và thực hiện
quy hoạch, giao thông, thủy lợi, điện, trường học, cơ sở vật chất văn hóa, chợ
nông thôn, bưu điện, nhà ở dân cư, thu nhập, hộ nghèo, cơ cấu lao động, hình
thức tổ chức sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường, hệ thống tổ chức
chính trị xã hội vững mạnh và an ninh, trật tự xã hội.
2.1.4 Những nội dung chủ yếu về xây dựng mô hình nông thôn mới
Xây dựng nông thôn mới là biểu hiện cụ thể của phát triển nông thôn
nhằm tạo ra một nông thôn có kinh tế phát triển cao hơn, có đời sống về vật
chất và tinh thần tốt hơn, có bộ mặt nông thôn hiện đại bao gồm cả cơ sở hạ
10
tầng phục vụ tốt cho sản xuất, cho đời sống tinh thần và văn hóa của người dân.
Đẩy mạnh dân chủ hóa ở nông thôn và tăng cường sự tham gia của cộng đồng
trong những quyết định về phát triển sản xuất, văn hóa và xã hội trên địa bàn.
Căn cứ vào điều kiện thực tế của từng xã về tiềm năng, lợi thế, năng lực
của cán bộ, khả năng đóng góp của nhân dân… hướng dẫn để người dân bàn
bạc đề xuất các nhu cầu và nội dung hoạt động của đề án. Xét trên khía cạnh
tổng thể, những nội dung sau đây cần được xem xét trong xây dựng mô hình
nông thôn mới.
2.1.4.1 Đào tạo nâng cao năng lực phát triển cộng đồng
- Nâng cao năng lực cộng đồng trong việc quy hoạch, thiết kế, triển

dồn điền đổi thửa, tích tụ ruộng đất để phát triển quy mô trang trại.
- Hỗ trợ xây dựng các cụm, khu công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, chế
biến sau thu hoạch tăng cường tiêu thụ sản phẩm.
- Hỗ trợ xây dựng cơ sở vật chất cho hoạt động văn hóa, phát huy bản sắc
văn hóa dân tộc ở nông thôn: nhà văn hóa làng, thư viện, bưu điện thôn, xã.
2.1.4.5 Xây dựng nông thôn gắn với bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên ở
nông thôn
- Vận động xây dựng một nông thôn mới xanh – sạch – đẹp, không có
rác thải vứt bừa bãi, không có phế thải của sản xuất và sinh hoạt thải thẳng ra
các cánh đồng, hệ thống ao hồ… mà không được xử lý.
- Quản lý nguồn nước cấp, thoát nước, thu gom rác thải. Hiện nay, vấn
đề này ở nông thôn đang phần nào làm ảnh hưởng lớn tới môi trường bởi sự
xuất hiện của các làng nghề, các khu tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp mới
gây ô nhiễm môi trường và nguồn nước. Vì vậy, các địa phương cần chú ý
xây dựng các hệ thống xử lý rác thải, tuyên truyền nâng cao ý thức bảo vệ
môi trường cho người dân.
12
2.1.5 Sự tham gia của người dân trong việc xây dựng mô hình nông thôn mới
Một yếu tố chủ yếu trong chiến lược phát triển cộng đồng là “sự tham
gia của quần chúng”. Nó đã chứng tỏ là một trong những thành tố chính của
phát triển trong thời gian gần đây vì nhiều lý do. Một là, sự tham gia của quần
chúng là phương tiện hữu hiệu để huy động tài nguyên địa phương, tổ chức và
tận dụng năng lực, sự khôn ngoan, tính sáng tạo của quần chúng vào các hoạt
động phát triển. Hai là, nó giúp xác định nhu cầu tiên khởi của cộng đồng và
giúp tiến hành những hoạt động phát triển để đáp ứng những nhu cầu này.
Quan trọng hơn cả là sự tham gia của quần chúng cho dự án hay hoạt động
được công nhận, khuyến khích người dân tham gia thực hiện và đảm bảo khả
năng bền vững. Kinh nghiệm gần đây cho những hoạt động phát triển cho
thấy rằng có một mối liên hệ quan trọng giữa mức độ và cường độ tham gia
của người dân với sự thành công của những hoạt động phát triển.