TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ MÔN NGỮ VĂN
……………..

TRẦN KHẢI ĐĂNG
MSSV: 6116176

MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA NGHỆ
THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN
NGẮN THẠCH LAM

Luận văn tốt nghiệp Đại học
Ngành Ngữ Văn

CBHD: Th.S LÊ THỊ NHIÊN

Cần thơ, 2014


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam

ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
2. Lịch sử vấn đề
3. Mục đích nghiên cứu
4. Phạm vi nghiên cứu
5. Phương pháp nghiên cứu


TRONG TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM
3.1. Điểm nhìn trần thuật
3.1.1. Điểm nhìn khách quan
3.1.2. Điểm nhìn chủ quan
3.2. Giọng điệu trần thuật
3.2.1. Giọng điệu trầm lắng
3.2.2. Giọng điệu đồng cảm, xót xa

PHẦN KẾT LUẬN
Tài liệu tham khảo
Mục lục
Phụ lục


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tự sự học là ngành nghiên cứu còn non trẻ, được định hình từ những năm
1960 – 1970 ở Pháp và đã nhanh chóng trở thành một lĩnh vực học thuật tại Việt
Nam. Khi bàn về tự sự học, người nghiên cứu cần quan tâm nhiều hơn đến nghệ
thuật tự sự. Việc đi sâu vào tìm hiểu nghệ thuật sẽ có cái nhìn khách quan về giá trị
tác phẩm và sự đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn học.
Dồn nén lịch sử đau thương trong 15 năm, giai đoạn 1930 – 1945 chứng kiến
nhiều sự thay đổi của văn học Việt Nam. Bước sang thời kỳ hiện đại, lịch sử văn
học đã bước vào thời kỳ “Phục hưng” với sự xuất hiện của phong trào Thơ mới và
văn xuôi Tự lực văn đoàn, tiếp sau đó là trào lưu hiện thực phê phán. Cho đến nay,
dù đã trải qua hơn nửa thế kỷ, với sự sàng lọc nghiệt ngã của thời gian, vẫn còn một
số tác giả và tác phẩm tiêu biểu làm nên giá trị văn chương nước nhà. Trong đó phải
kể đến Thạch Lam.


2. Lịch sử vấn đề
Hơn 70 năm qua, hiện tượng Tự lực văn đoàn và văn nghiệp Thạch Lam đã
được dư luận và giới nghiên cứu thẩm định qua các chặng đường lịch sử. Từ những
bài nghiên cứu ở góc độ thân thế, sự nghiệp, phong cách sáng tác cho đến góc nhìn
thi pháp học. Tuy nhiên, những bài nghiên cứu bàn về nghệ thuật tự sự trong truyện
ngắn của Thạch Lam còn ít được đề cập. Vì thế, vấn đề này cần được đi sâu hơn
nữa ở nhiều khía cạnh. Trong phạm vi đề tài, xin được đề cập một số công trình
nghiên cứu có liên quan:
Bàn về Thạch Lam, Vương Trí Nhàn nhận định: “ Hướng đi vào tâm lý của
Thạch Lam là một hướng đi rất hiện đại” [12, tr. 54]. Đây là lời nhận xét rất ngắn
gọn nhưng có sức bao quát lớn đối với phong cách sáng tác của Thạch Lam, giúp
nhận ra được nét riêng trong quá trình sáng tác của nhà văn. Có thể từ đó tạo nên
sức hấp dẫn cho các sáng tác của ông.
Trong công trình Thi pháp truyện ngắn Thạch Lam, Phạm Phú Phong nhận
thấy: “tâm hồn Thạch Lam là đối tượng cho nhà văn khám phá miêu tả” [13, tr.
112]. Bên cạnh đó, Phan Diễm Hương cũng cho rằng: “chú trọng vào đời sống tâm
linh, xem cái đời sống cần là đời sống bên trong, đời sống tâm hồn, từ đó lấy việc
diễn tả đúng và thấu đáo cái tâm lý uyển chuyển của con người làm công việc hàng
đầu – điều này nếu chưa đến mức được xem là đặc trưng tất yếu thì cũng đã trở
thành đặc trưng chất lượng của truyện, theo như quan niệm của Thạch Lam” [14,
tr. 131]. Với quan niệm về con người trong sáng tác của Thạch Lam, Lê Dục Tú
nhấn mạnh: “trong khi miêu tả thế giới tinh thần của con người, Thạch Lam chỉ

2


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
quan tâm miêu tả những phần đẹp đẽ, trong sáng, lành mạnh…Đó là nét đặc trưng
trong bút pháp của Thạch Lam khi ông miêu tả con người” [20, tr. 121]. Có thể



Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
biểu tập trung làm rõ và đi sâu vào phân tích nghệ thuật tự sự của truyện ngắn
Thạch Lam.
Vì thế, trong phạm vi đề tài, người viết xin được trích lọc ý kiến và những
nhận xét đánh giá của các tài liệu tham khảo, đồng thời trên cơ sở kiến thức lý
thuyết và sự hiểu biết về phương diện nghệ thuật như: kết cấu tự sự, cốt truyện tự
sự, điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trần thuật sẽ được sử dụng làm đối tượng
nghiên cứu, khảo sát truyện ngắn Thạch Lam. Tất cả nhằm mang đến sự khám phá
thêm truyện ngắn Thạch Lam ở một phương diện mới mẻ hơn về nghệ thuật tự sự

3. Mục đích nghiên cứu
Trong phạm vi đề tài này, mục đích nghiên cứu cần đạt được như sau:
Thứ nhất là tìm hiểu để thấy rõ hơn về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn
của Thạch Lam, đồng thời rút ra phong cách tự sự độc đáo của Thạch Lam.
Thứ hai là từ quan điểm văn chương nghệ thuật đến phương diện sáng tác
của nhà văn, từ việc khảo sát truyện ngắn của Thạch Lam cũng như vận dụng lý
thuyết tự sự học để tìm hiểu nghệ thuật tự sự ở nhiều khía cạnh khác nhau như: Kết
cấu, cốt truyện, điểm nhìn trần thuật và giọng điệu trần thuật.
Thứ ba là từ các công trình nghiên cứu trước đó, cũng như bản thân đề tài, tất
cả được tổng hợp lại dựa trên nền tảng kiến thức về lý thuyết văn học, mục đích
chính nhằm cung cấp, khái quát lại cho người viết và người đọc cái nhìn về phương
diện lý luận văn học nói chung và phương diện nghệ thuật tự sự nói riêng

4. Phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vị nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sẽ đi sâu nghiên cứu, tìm
hiểu nghệ thuật tự sự của truyện ngắn Thạch Lam trên các phương diện về cách tiếp
cận chi tiết các nghệ thuật: cốt truyện, kết cấu, điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trần
thuật. Do số lượng các sáng tác của Thạch Lam không nhiều, chủ yếu các truyện

Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam

PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT
1.1. Một số lý luận về vấn đề nghệ thuật tự sự
1.1.1. Tự sự học
Theo Trần Đình Sử “Tự sự học (Nartology) là một lĩnh vực nghiên cứu đặc
thù của lý luận văn học, lấy nghệ thuật tự sự làm đối tượng, phần nào đó tương ứng
với “thi học” nghĩa hẹp, là lĩnh vực lấy nghệ thuật thi ca làm đối tượng nghiên cứu.
Thi học của Arixtote xuất hiện đã hơn 2300 năm, mà “tự sự học” mãi đến đầu
những năm 70 của thế kỷ XX mới chính thức xuất hiện. Điều đó chứng tỏ sự lĩnh hội
nghệ thuật tự sự muộn màng biết chừng nào [16, tr. 7]
Tự sự học hiện đại manh nha từ cuối thế kỷ XIX và có thể chia sự phát triển
của nó làm ba thời kỳ chính:
- Thời kỳ trước Chủ nghĩa cấu trúc: nghiên cứu các thành phần và chức năng
của tự sự (ngôn từ trần thuật, tính đối thoại, điểm nhìn…)
- Thời kỳ của Chủ nghĩa cấu trúc: nghiên cứu bản chất ngôn ngữ và ngữ
pháp của tự sự nhằm tìm một cách đọc mà không cần đến sự đối chiếu giữa tác
phẩm tự sự và hiện thực khách quan.
- Thời kỳ hậu Chủ nghĩa cấu trúc: tự sự học gắn liền với ký hiệu học và siêu
ký hiệu học, hình thức tự sự được coi là phương diện biểu đạt ý nghĩa tác phẩm.
Vậy tự sự học là gì?
Tự sự học là khoa học nghiên cứu về tự sự. Được xác lập dựa trên cấu trúc
truyện kể: “Để xem xét một cấu trúc hay trình bày một sự mô tả mang tính cấu trúc,
nhà tự sự học phải phân tích từng chi tiết truyện kể thành nhiều thành phần hợp
thành và sau đó tìm ra chức năng và mối quan hệ giữa chúng” [11, tr. 29]. Như vậy,
đối tượng của tự sự học chính là nghiên cứu cấu trúc sự kiện và cấu trúc lời văn của
tác phẩm.
Với những lý luận trên, có thể xem quan niệm sau đây của GS. Trần Đình Sử
là tương đối xác đáng về “Tự sự học”: “Tự sự học vốn là một nhánh của thi pháp

trong đời sống mà nhà văn kể lại đều ở bên ngoài mình. Chính vì điều đó, tác phẩm
tự sự mang tính khách quan. Bản thân tác phẩm tự sự tâp trung phản ánh đời sống
qua các sự kiện, hệ thống sự kiện. Vì vậy, tính sự kiện có ý nghĩa quan trọng và là
đặc điểm hàng đầu của tác phẩm tự sự. Các sự kiện, hệ thống sự kiện là sản phẩm
của mối quan hệ giữa con người và con người, giữa con người với môi trường xung
quanh, do đó phạm vi miêu tả hiện thực khách quan trong tác phẩm tự sự rất lớn.
Một mặt khác, yếu tố tư tưởng, tình cảm hay tâm trạng và cảm xúc tồn tại trong tác
phẩm tự sự không được thể hiện trực tiếp. Bởi các đặc điểm trên nên tác phẩm tự sự

7


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
nhất thiết phải có cốt truyện gắn liền với hệ thống các nhân vật. Bên cạnh đó, người
trần thuật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn, gợi ý người đọc đến
với nhân vật, hoàn cảnh trong tác phẩm. Các yếu tố nghệ thuật khác như điểm nhìn,
giọng điệu cũng có vai trò quan trọng trong việc xác định đặc trưng cơ bản của thể
loại tự sự.
So với trữ tình và kịch, tự sự mang trong mình những đặc điểm có khả năng
phản ánh hiện thực một cách rộng lớn. Tự sự ngày càng trở nên là một loại hình văn
học phổ biến và được sử dụng rộng rãi trong đời sống văn học hiện đại. Để đạt được
thành công đó, bản thân loại hình tự sự không thể thiếu được các phương thức nghệ
thuật đi cùng như: cốt truyện, kết cấu, điểm nhìn, giọng điệu…

1.1.3 Kết cấu tự sự
Dù đặt trên bình diện nghiên cứu nào (thi pháp học, tự sự học…) thì kết cấu
vẫn là phạm trù trung tâm của sự nghiên cứu. Trước hết, tác phẩm văn học luôn
được coi là một văn bản. Xét về nguyên tắc, mọi tác phẩm văn học dù có dung
lượng lớn hay nhỏ đều là những chỉnh thể nghệ thuật ngôn từ. Mỗi tác phẩm văn
học tồn tại trong một cấu trúc nghệ thuật nhất định bao gồm nhiều yếu tố, nhiều bộ

đó có yếu tố bố cục. Vì thế, bố cục chỉ được xem là phương diện của kết cấu chứ
không phải là kết cấu.
Đối với các cấp độ kết cấu cơ bản của tác phẩm, các nhà lý luận đã xác định
kết cấu tồn tại ở hai cấp độ cơ bản: kết cấu hình tượng và kết cấu trần thuật. Ở cấp
độ kết cấu hình tượng bao gồm hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện được
nhà văn sắp xếp theo một trình tự hợp lý nhằm tạo nên bức tranh sinh động về cuộc
sống, về thế giới hiện thực nhằm thể hiện rõ nét ý đồ nghệ thuật của tác giả trong
việc khắc họa tính cách nhân vật. Đây chính là cấp độ bề sâu của tác phẩm. Còn kết
cấu trần thuật là sự liên tục của các biện pháp trần thuật, sự sắp xếp, tổ chức các
câu, các đoạn, hay sự vận dụng các biện pháp tu từ. Trong các tác phẩm tự sự, kết
cấu trần thuật thường được biểu hiện thông qua sự tổ chức các tuyến sự kiện, ở cách
sắp xếp hệ thống nhân vật hay cách dẫn chuyện. Chính vì thế, cấp độ kết cấu trần
thuật đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên giá trị tư tưởng nghệ thuật của tác
phẩm.
Sự vận động không ngừng của quá trình phát triển lịch sử văn học đã ảnh
hưởng mạnh mẽ đến các yếu tố nghệ thuật khác. Kết cấu trong các tác phẩm văn
học vì thế cũng chịu sự chi phối của quá trình vận động đó. Tồn tại trong các tác
phẩm truyền thống thường là kiểu kết cấu theo trật tự thời gian trần thuật, truyện có
mở đầu và kết thúc rõ ràng. Theo tiến trình phát triển văn học, các tác phẩm hiện đại
mang trong mình lối kết cấu mở và phức tạp hơn: Kết cấu tương phản – đối lập, kết
cấu đảo tuyến, kết cấu đơn tuyến, kết cấu đa tuyến, kết cấu đơn giản, kết cấu tâm

9


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
lý… Các hình thức kết cấu này phần nhiều gặp trong các truyện ngắn của Thạch
Lam, Nam Cao, Nguyễn Minh Châu…Một điều dễ nhận thấy là kết cấu nghệ thuật
của tác phẩm văn học thường chịu sự chi phối quy định của thể loại (kết cấu trong
các tác phẩm tự sự và kịch; kết cấu trong các tác phẩm trữ tình). Phần lớn trong các


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
hội. Qua sự xung đột đó, tư tưởng và chủ đề của tác phẩm được làm sáng tỏ. Về
phương diện chủ quan, xung đột chỉ là cơ sở khách quan của cốt truyện vì vậy
không thể đồng nhất cốt truyện với xung đột xã hội.
Dù trên bình diện chủ quan hay khách quan của cốt truyện, thì cơ sở sâu xa
của cốt truyện vẫn là sự vận động của xung đột. Vì thế, sự hình thành và phát triển
của cốt truyện cũng gần như tương quan với sự hình thành và phát triển của xung
đột. Chính vì thế, việc khai thác cốt truyện là bước căn bản cho việc tìm hiểu chiều
sâu của tác phẩm.
Tác phẩm văn học là một chỉnh thể ngôn từ hoàn chỉnh. Trong các tác phẩm
văn học, ngôn từ được sử dụng một cách nghệ thuật nhằm tạo nên các chi tiết. Chi
tiết đó được gọi là chi tiết nghệ thuật. Chính vì thế, bất kỳ một tác phẩm văn học
nào cũng cần đến các chi tiết. Thông thường một tác phẩm thành công không thể
thiếu những chi tiết hay là những chi tiết có tác dụng rất lớn trong việc xây dựng
nhân vật, biểu hiện tư tưởng và cảm xúc của tác giả.
Chi tiết nghệ thuật đóng vai trò quan trọng, là vật liệu xây dựng, làm cơ sở
cho cốt truyện phát triển. Các chi tiết liên kết gắn nối cốt truyện, các sự kiện, tâm
lý, mâu thuẫn trong truyện. Một truyện ngắn hấp dẫn không thể nghèo nàn chi tiết,
nhưng cũng không thể thừa thãi chi tiết, điều đó làm nên sự rườm rà, thiếu cô đọng,
mất đi bản chất vốn có của dòng truyện ngắn. Chính vì thế, khi cho ra đời một tác
phẩm hoàn chỉnh, nhà văn bằng vốn sống và kinh nghiệm của mình chọn lọc, gọt
giũa các chi tiết thành những chi tiết nghệ thuật có tác dụng làm nổi bật, ý nghĩa tư
tưởng của truyện. Bản chất chi tiết nghệ thuật cũng là thước đo đánh giá tầm nhìn,
cách đánh giá của nhà văn về đời sống và con người. Chính vì thế, chi tiết cần có
một sự chân thực vừa phải. Chính nhờ các chi tiết hay mà cảnh huống, nhân vật,
tâm lý được bọc lộ trọn vẹn nhất trong tác phẩm.
Các chi tiết nghệ thuật trong truyện có thể to lớn, có thể vặt vãnh, nhưng bản
thân các chi tiết khi được nhà văn xây dựng cần được cô đọng, giàu hàm xúc chứa
đựng một dung lượng lớn nội dung. Từ đó, bằng chính lối hành văn đầy ý nghĩa của

với sự vật, hiện tượng: nhìn từ góc độ nào, xa hay gần, cao hay thấp, từ bên trong
ra hay từ bên ngoài vào…Do vậy, điểm nhìn trần thuật là một trong những yếu tố
hàng đầu của sáng tạo nghệ thuật” [10, tr. 310]. Vì thế, việc tổ chức kết cấu tác
phẩm phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố điểm nhìn trần thuật. Dù ở góc độ của người
nghiên cứu hay người đọc, thật khó để hiểu sâu sắc tác phẩm nếu không đi sâu vào
việc tìm hiểu điểm nhìn trần thuật.
Điểm nhìn nghệ thuật được biểu hiện qua các phương tiện nghệ thuật, ngôi
kể, lời văn, giọng điệu, cách gọi tên sự vật… Nó giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc
về cấu tạo nghệ thuật của tác phẩm cũng như đặc trưng phong cách sáng tác của nhà

12


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
văn. Trong tác phẩm tự sự, điểm nhìn của người kể chuyện thường có hai loại
chính, căn cứ vào ngôi kể:
Điểm nhìn trần thuật bên trong là điểm nhìn chủ quan, người kể chuyện xưng
“tôi”. Người kể chuyện xưng “tôi”, xuất hiện với vai trò là một nhân vật chính trong
câu chuyện, kể lại câu chuyện của mình. Loại điểm nhìn này thường được sử dụng
nhiều trong các truyện kể hiện đại.
Điểm nhìn trần thuật bên ngoài là điểm nhìn khách quan ở ngôi thứ ba của
người kể chuyện. Ở loại điểm nhìn này, người kể chuyện là người đứng bên ngoài
câu chuyện, đưa tầm mắt quan sát câu chuyện và tường thuật lại những gì mình
thấy. Loại điểm nhìn này thường xuất hiện trong các truyện kể truyền thống.
Trong các tác phẩm văn học, chọn kiểu điểm nhìn nào, xuất phát từ điểm
nhìn nào để người kể chuyện kể lại “chuyện” chính là do dụng ý của nhà văn. Trong
nghệ thuật kể chuyện có những tác phẩm chỉ có một kiểu điểm nhìn từ đầu đến cuối,
có những tác phẩm phối ghép nhiều kiểu điểm nhìn hoặc luân phiên điểm nhìn. Sự
luân phiên các điểm nhìn nhằm tạo nên tính đa thanh, phức điệu cho tác phẩm.
Chính vì thế, ngôi kể của nhà văn được khai thác một cách tối đa, vị trí người kể

nhân sử dụng ngôn từ trong những tình huống cụ thể” [8, tr. 154].
Giọng điệu nghệ thuật chính là một trong những chìa khóa quan trọng để tiếp
cận đến cánh cửa thẩm mĩ của nhà văn. Đây là một yếu tố nghệ thuật quan trọng thể
hiện nội dung, tư tưởng tác phẩm. Vì thế khi xác định giọng điệu của một nhà văn,
chúng ta phải căn cứ vào đối tượng thể hiện bởi hiệu quả cảm xúc của lối kể chuyện
không chỉ phụ thuộc vào đề tài, tư tưởng mà trước hết thể hiện ở giọng điệu, ngôn
từ chủ yếu vốn là đặc trưng của tác phẩm văn học với tư cách là một chỉnh thể hoàn
chỉnh nhất.
Có thể thấy, giọng điệu giữ một vai trò quan trọng trong quá trình sáng tạo
của nhà văn. Bên cạnh điểm nhìn, giọng điệu là một yếu tố quan trọng mà nhà văn
cần phải cân nhắc trước khi viết ra một tác phẩm. Chính vì điều đó, khi thực hiện
công việc nghiên cứu tác phẩm tự sự không thể không nghiên cứu giọng điệu,
không thể không chú ý khai thác hiệu quả thẩm mỹ mà giọng điệu đem đến cho
người đọc, cũng như đem đến sự thành công cho tác phẩm.

1.2. Thể loại truyện ngắn
1.2.1. Khái niệm truyện ngắn
Truyện ngắn là một khái niệm quen thuộc, tuy nhiên việc nhận diện thể loại
truyện ngắn là điều không đơn giản. Từ Nguyễn Xuân Nam, Lê Bá Hán, Trần Đình
Sử đến Nguyễn Khắc Phi, Lại Nguyên Ân… mỗi người một nhận định. Dù hiểu
truyện ngắn trên phương diện nào đi nửa, người ta dể dàng đồng tình thừa nhận
truyện ngắn ở hai điều cốt lõi như sau: Truyện ngắn là hình thức tự sự cỡ nhỏ và nội

14


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
dung phản ánh của truyện ngắn rất rộng: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo
ở đây là ngắn
Về truyện ngắn, Lại nguyên Ân xác định rằng đây là “Một thể loại tự sự cỡ

15


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
truyện ngắn nhiều khi rất rõ nét, nhiều khi mờ nhạt. Điều này thể hiện phần lớn
trong các tác phẩm của Thạch Lam với kiểu “truyện mà không có truyện”.
Là một thể loại tự sự đòi hỏi kết cấu chặc chẽ, kết cấu truyện ngắn cũng có
những nét đặc thù riêng: “Nhiệm vụ quan trọng nhất của kết cấu là phải tổ chức tác
phẩm sao cho chủ đề tập trung, tư tưởng thống nhất và thấm sâu vào toàn bộ các
bộ phận của tác phẩm, kể cả những chi tiết nhỏ nhất” [17, tr. 102]
Nhân vật là một phương diện rất quan trọng của truyện ngắn. Tiểu thuyết và
truyện ngắn tuy cùng chung một nhiệm vụ xây dựng nhân vật nhưng khác nhau về
mặt tính chất. Nếu như tiểu thuyết theo dõi, mô tả tỉ mỉ sự thăng trầm của số phận
con người thì truyện ngắn lại tập trung một khoảnh khắc của đời người. Có lẽ do
tính ngắn, gọn nên truyện ngắn thường không có mấy nhân vật. Là một hình thức tự
sự cỡ nhỏ, truyện ngắn thường hướng đến việc thể hiện một bước ngoặt. Có nghĩa là
vào lúc cần thiết thì bắt nó hiện lên rõ ràng.

1.3. Đôi nét về tác giả
1.3.1. Cuộc đời
Thạch Lam (1910 – 1942) tên thật là Nguyễn Tường Vinh, sau đó đổi tên
thành Nguyễn Tường Lân. Ông sinh ra tại Hà Nội, trong một gia đình quê gốc ở
Quảng Nam.
Thạch Lam sinh trưởng trong một gia đình yêu thích văn chương nghệ thuật.
Ông đã trải qua những năm tháng tuổi thơ êm đềm bên cạnh những người thân yêu
trong gia đình của mình, nơi đã vun đắp nên tài năng trong ông. Khi còn nhỏ,
Nguyễn Tường Vinh (Thạch Lam) chịu sự ảnh hưởng rất lớn từ hai người anh trai
của mình là Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) và Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo).
Khi cậu bé Nguyễn Tường Lân lên bảy phải chịu cảnh mất cha, cậu sống trong sự
yêu thường và che chở của mẹ và bà nội. Hình ảnh của những người phụ nữ hiền từ,

phố Cầu Gỗ, rồi lại chuyển đến Hàng Bè…. Thạch Lam cũng có lần theo người anh
Hoàng Đạo của mình vào Sài Gòn vài năm sau đó. Có lẽ, trong suốt cuộc “vi hành”
của mình, Thạch Lam đã tích lũy vốn sống phong phú về con người và cuộc sống.
Chính vì thế, trang văn của Thạch Lam mới nhẹ nhàng và gần gũi đến vậy.

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác
Văn nghiệp Thạch Lam có thể tính từ năm 1931 khi ông bắt đầu viết báo,
viết truyện. Tuy nhiên, với tư cách là một thành viên quan trọng cùng hai người anh
trai là Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) và Nguyễn Tường Long (Hoàng Đạo) và
các thành viên khác đã sáng lập ra Tự Lực văn đoàn, sự nghiệp của Nguyễn Tường
Lân (Thạch Lam) đánh dấu ở năm 1933. Truyện ngắn đầu tay của Thạch Lam có
thể nói đến Cái hoa chanh được in trên báo Phong Hóa, tuy nhiên, bút danh lúc đó
là Việt Sinh, chứ không phải là Thạch Lam. Cái tên Thạch Lam chính thức xuất

17


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
hiện trên văn đàn và đi vào sâu vào lòng người độc đến bây giờ có lẽ là từ truyện
ngắn Cô Thúy, sau đó là một loạt các truyện ngắn khác Sóng Lam, Hi vọng... được
in trên báo Phong Hóa năm 1934 – 1935.
Những năm 1936 – 1937, văn đàn đánh dấu sự tỏa sáng của Thạch Lam bằng
hàng loạt các truyện ngắn xuất hiện trên báo Ngày nay. Các tác phẩm đó chính là
Những ngày mới, Duyên Số, Một đời người, Đứa con đầu lòng, Một cơn giận,
Nhà mẹ Lê, Người lính cũ, Cái chân què, Gió lạnh đầu mùa, Hai lần chết, Người
bạn trẻ, Người đầm, Nắng trong vườn, Đói, Người bạn cũ, Trở về, Trong bóng tối
buổi chiều, Cô áo lụa hồng.
Tờ báo Ngày nay những năm 1938 -1940 tiếp tục in những truyện ngắn khác
của Thạch Lam như: Đứa con, Bông hoa rừng, Bóng người xưa, Bên kia sông,
Cuốn sách bỏ quên, Một bức thư, Hai đứa trẻ, Buổi sớm, Đêm sáng trăng, Cô

tên Thạch Lam có sức ảnh hưởng đối với đời sống văn học thời bấy giờ rất lớn. Đến
nỗi, ở Thạch Lam tồn tại một thứ lãng mạn có sắc diện riêng – lãng mạn kiểu Thạch
Lam. Nếu như Khái Hưng, Nhất Linh, Hoàng Đạo tập trung các sáng tác của mình
vào vấn đề của thời đại, của xã hội, làm cho các tác phẩm của họ thừa đi tính miêu
tả tỉ mỉ bên ngoài mà thiếu hẳn đi sự chia sẻ, đồng cảm đời sống bên trong thì
Thạch Lam lại chọn cho mình con đường riêng len lỏi vào “ngõ ngách” của tâm hồn
con người. Không phải Thạch Lam không quan tâm đến tính xã hội, giai cấp, mà
Thạch Lam cho rằng dù có khác nhau về tầng lớp, có mâu thuẫn giai cấp đến đâu thì
cốt lõi bản năng tính thiện, lương tri của con người cần được phát hiện, khai thác và
vun đắp đó mới là cái rung động tinh tế nhất.
Thạch Lam cũng đã nhiều lần trình bày về thiên chức của văn chương nghệ
thuật: “Đối với tôi, văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự
thoát li hay sự quên; trái lại, văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực
mà chúng ta có, để vừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa
làm cho lòng người được thêm trong sạch và phong phú hơn” [21]. Quan niệm đó
của Thạch Lam đúng với luận điểm tiến bộ của văn chương nghệ thuật và thông qua
quan niệm đó cho thấy Thạch Lam rất coi trọng chức năng phản ánh, cải tạo xã hội
và thanh lọc tâm hồn con người.
Đọc những tác phẩm của Thạch Lam, chúng ta ít thấy sự đấu tranh, phê phán
kịch liệt xã hội như trong những tác phẩm của Nam Cao, Vũ Trọng Phụng hay
Nguyễn Công Hoan mà dưới ngòi bút điềm tĩnh của Thạch Lam, hiện thực cuộc
sống trong tác phẩm vẫn hiện lên chân thực và sinh động, tiêu biểu là các tác phẩm:
Hai đứa trẻ, Nhà mẹ Lê, Tối ba mươi. Bên cạnh đó, truyện ngắn Thạch Lam còn
phát hiện về vẻ đẹp và nuôi dưỡng tâm hồn con người. Như trong truyện ngắn Gió
lạnh đầu mùa, Thạch Lam đã lặng lẽ giữ lại cho đời sự đôn hậu, tình yêu thương

19


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam

Thạch Lam là một loại truyện đặc biệt. Đặc biệt bởi vì truyện không có cốt truyện
hoặc cốt truyện rất đơn giản. Có thể thấy việc giải phóng cốt truyện không những
dựa trên sự hiểu biết lý luận sáng tác mà còn dựa trên mối quan hệ thẩm mỹ giữa
nhà văn và đời sống. Thạch Lam đã khéo léo hòa trộn giữa thế giới đời sống hiện
thực và đời sống nội tâm phong phú của nhân vật vào tác phẩm bằng việc nội cảm
hóa vấn đề. Thạch Lam không chú trọng đi sâu vào các tình tiết gây xung đột như
Nguyễn Công Hoan hay Nam Cao, Vũ Trọng Phụng và tất yếu cũng sẽ không có
đỉnh điểm của mâu thuẫn. Với việc xác định lấy thế giới bên trong con người làm
trung tâm thì tất yếu sẽ góp phần làm cốt truyện trở nên mờ nhạt. Từ đó cốt truyện
sẽ đóng vai trò là phương thức khơi gợi nội tâm. Chính vì thế, phần lớn truyện ngắn
Thạch Lam thường không có cốt truyện hoặc cốt truyện rất đơn giản nhưng vẫn gây
được sự hấp dẫn cần có cho người đọc. Đó là những mẫu chuyện của tâm trạng,
cảm xúc, của lương tri và tâm hồn.
Thạch Lam sáng tác truyện không cần dựa vào những sự kiện lớn lao, những
biến cố khác thường. Thạch Lam khéo léo lựa chọn những thứ rất đời thường để
làm chất liệu xúc tác. Đó có thể là sự mát mẻ trong lành của buổi sớm mai (Buổi
sớm), là không khí của đêm giao thừa trong căn phòng nhỏ (Tối ba mươi) hay là
cơn gió đầu mùa (Gió lạnh đầu mùa), là một chuyến tàu đêm đi qua phố huyện
(Hai đứa trẻ) hay chỉ có thể là khoảnh khắc gặp nhau (Người bạn cũ)…
Trước hết, Thạch Lam lựa chọn những thời khắc thiên nhiên đặc biệt để khơi
gợi lên một số sự việc nào đó diễn ra trong tâm hồn nhân vật để hình thành nên câu
chuyện. Chẳng hạn trong truyện ngắn Buổi sớm, cốt truyện thật mờ nhạt, bản thân
truyện cũng ít sự kiện. Bối cảnh của truyện chỉ là không khí của buổi sớm mai: từ

21


Một số phương diện của nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Thạch Lam
những âm thanh quen thuộc của cuộc sống hằng ngày, tiếng chim hót, ánh nắng
nhạt nhòa, đến thứ không khí thanh lọc tâm hồn con người. Những điều đó đã khiến

22