Lời cảm ơn!

Em xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới PGS.TS Lý Hoài Thu, người đã
trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ em viết bản Báo cáo Khoa học này!
Em cũng xin chân thành cám ơn các Thầy Cô giáo Khoa Văn học, Trường
Đại học KHXH & NV, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã dạy dỗ, động viên và khích lệ
em tham gia hoạt động khoa học!
Chân thành cám ơn bạn bè đã giúp đỡ và góp ý cho Báo cáo!
Hà Nội, 24/03/2005
Tác giả
Đinh Việt Hà
MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài
Văn học Việt Nam từ 1986 trở đi đã có nhiều thành tựu to lớn. Một trong
những thành tựu đó phải kể đến là sự chuyển đổi theo hướng hiện đại hóa về
phương thức sáng tạo nghệ thuật của các nhà văn, nhà thơ.
Trong số các thể loại của văn học đương đại, “tiểu thuyết được coi là cỗ máy
cái”, “là sử thi về đời tư” (Bê-lin-xki); là nơi mà cuộc đời được phơi trên trang giấy
một cách chân thực nhất, sâu sắc nhất; là “giá trị không thể thay thế được”. Một
tiểu thuyết hay không phụ thuộc độ dài, ngắn, số lượng trang, mà ở chỗ nó khám
phá và lý giải ra sao về một lĩnh vực nào đó của đời sống, “đặt ra những câu hỏi”
nhân sinh và tìm cách “trả lời những câu hỏi đó” như thế nào.
Tiểu thuyết đương đại thể hiện một bước đột phá mạnh mẽ về “kỹ thuật tự
sự”, tiết tấu trần thuật nhanh hơn; kết cấu phức tạp, biến hoá, đan xen nhiều tầng
bậc; phương thức xây dựng nhân vật cũng hoàn toàn khác trước.
Văn học đương đại nói chung và tiểu thuyết đương đại nói riêng không quan
tâm quá mức đến việc nhà văn viết về đề tài gì: thành thị, nông thôn, “hướng ra
công trường, hướng về ruộng đồng” nữa mà chủ yếu là xem nhà văn đó viết như
thế nào về cùng một đề tài với những người khác; xem “kỹ thuật” của anh ta có
những nét gì mới và khác lạ. Trong cùng công việc là “cày xới mảnh đất hiện
thực”, ai “trồng được cây” tốt hơn có nghĩa là người đó phải có một kỹ thuật riêng,

đúng mức, nhưng phương pháp đối chiếu - so sánh cũng được chúng tôi sử dụng
để xem xét đối tượng trên bình diện lịch sử.
5. Bố cục Báo cáo:
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Báo cáo chia Nội dung chính làm ba
phần, tương ứng với ba phương diện về kỹ thuật tự sự trong tiểu thuyết Lão Khổ
của Tạ Duy Anh:
I. Điểm nhìn trần thuật
II. Kết cấu tác phẩm
III. Mô tả, phân tích tâm lý nhân vật
6. Quy cách trình bày:
1. Tên các loại tác phẩm: in nghiêng, không đậm.
2. Thông tin trong ngoặc vuông thứ tự là: tài liệu dẫn, ở trang thứ...
3. Viết tắt: Nxb = Nhà xuất bản; tr. = trang v.v.
NỘI DUNG CHÍNH
I. TỔ CHỨC ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT
Chúng tôi xin bắt đầu công việc khảo sát kỹ thuật tự sự của Tạ Duy Anh
trong tiểu thuyết Lão Khổ từ nghệ thuật tổ chức điểm nhìn trần thuật. Điểm nhìn
trần thuật là một yếu tố không thể thiếu được trong nghệ thuật tiểu thuyết. “Trần
thuật bao gồm kể và miêu tả các hành động và các biến cố trong thời gian, mô tả
chân dung, hoàn cảnh hành động, tả ngoại cảnh, tả nội thất..., bàn luận, lời nói
bán trực tiếp của các nhân vật. Do vậy, trần thuật là phương thức chủ yếu để cấu
tạo tác phẩm tự sự. Tính chất của trần thuật tùy thuộc vào điểm nhìn mà từ đó nó
được dẫn dắt, tùy thuộc vào tương quan giữa tác giả và người trần thuật hoặc
người kể chuyện, tùy thuộc vào sự đánh giá của tác giả đối với sự kiện được miêu
tả...” [7, 324].
Một đặc điểm nổi bật về tổ chức điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Lão
Khổ là sự biến đổi linh hoạt chủ thể kể và sự dịch chuyển tinh tế điểm nhìn trần
thuật. Chủ thể kể chuyện và điểm nhìn trần thuật thực chất là đồng nhất với nhau.
Ở tác phẩm này, có thể khái quát những nét độc đáo của ngòi bút Tạ Duy Anh về
tổ chức điểm nhìn trần thuật như sau:

là Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường), mà trước hết bởi
một loạt các giọng kể, các điểm nhìn độc lập nhau: giọng kể của nhiều nhân vật
kể chuyện khác nhau, từ nhiều vị trí và quan điểm khác nhau. Về điều này ta nhận
thấy, Tạ Duy Anh đã khá sắc sảo khi tạo ra những tình huống hợp lý để các nhân
vật bị cuốn hút vào, xoay quanh nó, từ đó cùng lúc xuất hiện nhiều giọng kể,
nhiều điểm nhìn của các nhân vật khác nhau mà vẫn không có sự trùng lặp hoặc
loại trừ nhau. Ngược lại, các điểm nhìn có thể còn soi rọi cho nhau như một sự lý
giải. Đó là tình huống Lão Khổ viết lá đơn kiện dày mười bảy trang, rùm beng cả
trên báo chí lẫn dư luận, là tình huống ông Tư giết em trai… và ngay cả những
tình huống đã xảy ra trong quá khứ .Chuyển dịch xen kẽ các điểm nhìn từ người
kể chuyện này sang người kể chuyện khác sẽ khiến cho các sự kiện được kể từ
nhiều góc độ, nhiều mặt khác nhau, trở nên chân thực, đa dạng, sống động lên rất
nhiều. Bằng cách ấy, tác giả đã tạo cho tác phẩm một hiệu quả thẩm mỹ đáng kể.
2.1. Tổ chức các ngôi trần thuật:
Ngôi thứ nhất - nhân vật xưng “Tôi” là người tìm hiểu câu chuyện nhân
đọc bài báo của cô bạn về việc Lão Khổ vác đơn kiện. Nhân vật này có thể coi là
nhân chứng của sự việc mới xảy ra. Trong khi đó những suy nghĩ, trạng thái tình
cảm, cảm xúc, lại chủ yếu thuộc về nhân vật trung tâm của mọi sự kiện là Lão
Khổ - do chính nhân vật này kể hoặc do chủ thể kể vô hình thuật lại. Sự “kể lại”
này về thực chất, phần lớn là những dòng hồi tưởng quá khứ hoặc độc thoại nội
tâm nhân vật.
Đi sâu vào kết cấu nội tại tác phẩm, ta thấy câu chuyện không chỉ được
trần thuật từ điểm nhìn của người kể chuyện “toàn thông” tức người kể chuyện
“biết hết”; mà một cách rất tự nhiên, điểm nhìn trần thuật đã được dịch chuyển
vào nhân vật, đặc biệt là thế giới nội tâm với một quá trình vận động tâm lý tinh
tế. Đây không chỉ là một truyện kể về Lão Khổ do một người ở ngôi thứ ba kể lại,
mà còn là truyện do chính Lão Khổ tự kể, tự giãi bày về mình. Đó là các đoạn đối
thoại, các đoạn có ngôn ngữ nửa trực tiếp. Hiệu quả nghệ thuật mà nó tạo ra là: “ý
nghĩa trực tiếp và đầy sức nặng của tiếng nói nhân vật đã phá vỡ cái mặt bằng độc
thoại của tiểu thuyết và khêu gợi sự trả lời trực tiếp, y như nhân vật không phải là

có tác dụng rất lớn trong việc rút ngắn khoảng cách giữa chủ thể kể với câu
chuyện được kể. Có lúc chủ thể kể vô hình không tham gia vào việc phát triển
câu chuyện mà trao việc dẫn dắt mạch tự sự cho nhân vật. Bộc lộ rõ nhất điểm
này là dòng hồi tưởng của các nhân vật, trong đó có nhân vật trung tâm. Chẳng
hạn như việc nhớ lại quá khứ hồi trẻ, rồi việc lấy bà Khổ như thế nào, việc lão
làm Bí thư xã Hoàng ra sao, rồi ngay trong phần X: Những bà con của Xa Tăng
và phần XI: Sa lưới đàn bà là cả những trang dài kế tiếp nhau, mạch tự sự gắn
liền với dòng ký ức. Tất nhiên chủ thể kể vô hình vẫn bám sát các sự kiện của cốt
truyện tâm lý, thỉnh thoảng xuất hiện để miêu tả nhân vật trong thời khắc hiện tại.
2.2. Thủ pháp “Tấm gương”:
Tạ Duy Anh đã rất tinh tế và đảm bảo tính khách quan của việc khắc họa
nhân vật khi ông trao điểm nhìn lúc cho nhân vật này, lúc lại nhân vật kia với
mục đích nhìn nhận, đánh giá, suy nghĩ về nhân vật. Suy cho cùng thì nhân vật
trung tâm được soi chiếu dưới nhiều điểm nhìn khác nhau nhất. Điểm nhìn không
chỉ dịch chuyển từ người này sang người khác, mà còn có cái đặc sắc là di động
từ lúc này sang lúc khác, từ xa đến gần một cách khá linh hoạt. Trong suốt câu
chuyện, ta thấy chân dung tính cách và cuộc đời Lão Khổ hiện lên qua điểm nhìn,
lời phát ngôn hay độc thoại của các nhân vật khác ở các thời điểm khác nhau,
chẳng hạn qua lời kể của “gã xe bò” một cách khái quát: “Đời ông Khổ là một
bằng chứng cho sự long đong của kiếp người. Mười sáu tuổi đi ở chăn trâu cho
địa chủ, đói rét đòn roi nhục quá kiếp chó. Lúc đi theo cách mạng thì đúng vào
thời kỳ đen tối. Ăn hầm, ngủ hố, chỉ cứ trốn mấy thằng con cháu chánh tổng cũng
đủ nhược vảy. Vừa mới có quyền trong tay thì cải cách ruộng đất, thành ngay
thằng Quốc dân đảng. Sau tám tháng cùm chuồng trâu lại thành chiến sĩ cách
mạng. Ngót mười năm lặn lội thân cò, hiến cho sự nghiệp đến cả giọt nước đái....
để bị quy là ‘chui vào tổ chức với dụng ý phá hoại ngầm’. Về nghỉ chúng nó cũng
không cho yên...”. Điểm nhìn này vừa khái quát toàn bộ quãng đời đầy thăng
trầm của Lão Khổ, lại vừa bộc lộ được quan điểm về nhân vật này. Vậy là ý tứ
của nhà văn đã được ký thác. Tuy nhiên, mọi cái nhìn của các nhân vật về lão
Khổ là cả một sự phức tạp, không ai giống ai: bênh vực có mà thù hằn, khinh bỉ

từ người này sang người khác, từ lúc này sang lúc khác một cách dễ dàng. Cách
lựa chọn chủ thể kể và điểm nhìn của Tạ Duy Anh trong Lão Khổ có điểm khác
hẳn với tiểu thuyết mới nhất của ông là Thiên thần sám hối. Ở đó, do câu chuyện
kể về những mặt tiêu cực, phi nhân tính của hiện thực, của nhiều lớp người mà
tác giả quan sát được, cho nên điểm nhìn trần thuật và phát ngôn được nhà văn
trao cho nhân vật “Tôi” cũng là đứa trẻ - hài nhi còn chưa ra đời trong bụng mẹ
nhận thức về thế giới... Còn ở Lão Khổ, nhân vật được soi sáng bằng thủ pháp
“tấm gương” qua ý thức các nhân vật khác.
Điểm nữa cần chú ý trong việc tổ chức điểm nhìn trần thuật của nhà văn
là, việc nhân vật này được “khúc xạ” qua một loạt điểm nhìn của nhiều “người kể
chuyện” nối tiếp nhau là một chủ ý của tác giả. Cách thức tự sự này đã làm nổi
bật nét độc đáo, mới mẻ của nhân vật Lão Khổ so với các nhân vật nông dân cùng
thời hoặc khác thời. Đây là một nhân vật nông dân đầy cá tính, có tính cách mạnh
mẽ nổi bật.
3. Tiểu kết:
Có thể thấy rằng, tác giả đã tổ chức điểm nhìn trần thuật một cách đa dạng,
biến hoá trong toàn bộ tác phẩm, có mặt của cả chủ thể kể ngôi thứ nhất lẫn ngôi
thứ ba và cả chủ thể kể vô hình, khiến cho tự sự vừa đảm bảo tính khách quan,
đồng thời lại in đậm dấu ấn chủ quan của tác giả. Các hình thức xuất hiện của chủ
thể kể trong tác phẩm tuy biến hóa linh hoạt nhưng đã rất thống nhất với nhau
trong tổ chức điểm nhìn trần thuật. Dù ở chủ thể kể nào thì tác giả vẫn tạo điểm
nhìn sâu vào tận ngõ ngách, để nhân vật tự bộc lộ tính cách, nội tâm, nhưng đồng
thời vẫn tạo ra sức hấp dẫn, bởi người đọc cứ cảm thấy như là mình chưa hiểu
hết, chưa nhìn thấu và nắm bắt được hết thế giới tâm linh, những trạng thái tâm lý
nhân vật cũng như bí mật cuộc đời họ. Như thế có nghĩa là vẫn chưa “vén” được
toàn bộ “màn sương khói” vây quanh nhân vật. Và cái nhìn còn bí ẩn tức là còn
kêu gọi sự tò mò, khám phá. Hiệu quả nghệ thuật mà nó tạo ra là, nhân vật được
khúc xạ, soi chiếu từ nhiều chiều, tính chủ thể được tăng cường trong tương quan
với hiện thực và với hệ thống các nhân vật trong tác phẩm. Khi tiếp cận Lão Khổ,
người đọc có cảm giác như nhà văn còn dành hẳn “một điểm nhìn” riêng cho

Đọc Lão Khổ, ta nhận thấy nhà văn đã khá thành công khi tổ chức một kết
cấu linh hoạt, mới mẻ, phá vỡ mô thức tự sự truyền thống. Có sự đảo lộn hoàn toàn
kết cấu theo trình tự không gian - thời gian thông thường, theo diễn biến trật tự
trước - sau của các sự kiện; thay vào đó là một kết cấu đặc biệt phức tạp, trong
đó quá khứ, hiện tại và tương lai đan xen lẫn nhau, khó có thể phân ra được
trật tự của nó. Loại kết cấu này xuất hiện trong truyện ngắn Nam Cao, Thạch Lam
v.v, song tổ chức của nó còn đơn giản, rõ ràng. Trong Lão Khổ, nhân vật chính -
Lão Khổ, từ hiện tại hồi tưởng lại quá khứ, từ hiện tại tưởng tượng, suy đoán về
tương lai; đặc biệt hơn, sự đan xen ấy lại được tổ chức một cách thường xuyên,
liên tục. Nhân vật dường như bị cuốn vào dòng chảy ký ức, vừa sống với quá khứ,
vừa sống với hiện tại.
1.1. Bố cục:
Lão Khổ có bố cục hai phần rõ ràng, được chính tác giả đặt tên cho mỗi
phần như sau:
Phần một: Chuyện chính yếu hay là thay cho lời mở đầu
Phần hai: Những chuyện ngoài rìa
Một điều nghịch lý xuất hiện: phần một Chuyện chính yếu hay là thay cho
lời mở đầu lại chỉ vẻn vẹn có gần chín trang truyện, trong khi đó dung lượng của
tiểu thuyết lại dành gần như trọn vẹn cho Những chuyện ngoài rìa. Trong phần
hai, câu chuyện được chia thành hai mươi phần nhỏ, tuy tác giả không gọi hẳn là
“chương”, nhưng đặt tên cho từng phần - ngắn nhưng rất gợi.
Kết cấu tác phẩm ngoài bố cục chính ra còn đan xen bởi những dòng đề từ,
trữ tình ngoại đề như những yếu tố nghệ thuật đắc lực. Chẳng hạn, ngay lời mở
đầu là lời cầu nguyện - kinh Upantsade:
Hãy dẫn tôi đi từ cái không thực đến cái có thực!
Hãy dẫn tôi đi từ tối tăm đến ánh sáng!
Hãy dẫn tôi đi từ cái chết đến cái bất tử!.
Mở đầu phần hai lại cũng với dụng ý nghệ thuật ấy:
Con người: Thưa chúa vì sao ngài đuổi chúng con ra khỏi thiên đường?
Thượng đế: Hỡi loài vật được sáng tạo bởi cơn ngẫu hứng của ta, chính các

Có thể lấy dẫn chứng ngay đầu tác phẩm: “Một hôm, nhân lúc uống rượu,
Lão Khổ bỗng phát hiện ra rằng, đa phần những việc lão làm đều có kết quả trái
với ý định của lão. Lão muốn thế này thì nó lại ra thế kia, như trò đùa ác của Con
Tạo. Lão xọc tay lên mớ tóc, dứt mạnh mấy cái giơ ra trước đèn, thổi phù đi: Thế
là đời mình chỉ toàn bỏ đi - lão nghĩ - Mẹ kiếp! Đã thế ông đếch thèm sống nữa”;
hay là đoạn “lão thấy phải hành động gấp gáp. Trước hết lão sửa lại ngọn đèn, rửa
bút bằng nước sôi để nguội, bơm thật đầy mực, quẹt thử ngòi mất cả trang giấy
trắng. Cảm thấy điều kiện đã chín muồi, lão co chân lên ghế cực kỳ nghiêm trọng.
Chữ đầu tiên lão viết thiếu dấu thành chữ “kinh”. Chẳng hề gì! Thần hứng có rồi
lão lia bút loạt soạt đến nỗi lão không kiểm soát nổi lão viết những gì...”; và ở
ngôi thứ nhất: “Đến đây chúng tôi thấy cần phải dừng lại để ngó sang những
chuyện khác cũng rất quan trọng liên quan mật thiết với Lão Khổ. Chẳng hạn như
cái tên Khổ vì đâu mà có? Nó từng chìm nổi ra sao, rất đáng liệt vào phần chính
truyện”. Cái mà là hiện tại với nhân vật thì lại là quá khứ của người kể chuyện
ngôi thứ nhất, vì thế ta thấy có “hiện tại trong quá khứ” và cả “quá khứ trong quá
khứ” - quá khứ đa tầng bậc. Chúng tôi nhận thấy mật độ dày đặc không dưới hai
mươi lần các từ, cụm từ chỉ thời gian trong các trang truyện: “Năm ấy, ngày ấy,
đêm ấy, bấy giờ, lúc ấy, thế rồi bẵng đi hơn mười năm, hai mươi tuổi...” Và ngay
cả thời gian xác định cũng được tác giả sắp xếp khá dày: “Ngày mồng 4 tháng
bảy năm Đinh Mão; năm 1942; năm 1945; năm 1948; năm 1952...” Tuy nhiên,
yếu tố thời gian trong câu chuyện lại luôn mang tính ước lệ vì nó dần bị “nhạt
hóa” theo dụng ý tác giả. Ngay cả năm tháng rõ ràng cũng chỉ là hoàn cảnh để
dẫn dắt người đọc theo các sự kiện chính xoay quanh cuộc đời nhân vật. Không
gian luôn có sự thay đổi, vận động một cách dễ dàng, dường như không vấp phải
sự cản trở nào, mặc dù nhân vật không có sự di chuyển bằng hoạt động nào. Tâm
lý nhân vật có thể chuyển từ vị trí này sang vị trí khác, thậm chí từ thế giới hiện
tại sang thế giới ảo tưởng, giấc mơ. Cả phần truyện có tên Hình phạt khủng khiếp
nói về giấc mơ của Lão Khổ như một tương lai tưởng tượng.
2. Kết cấu tâm lý:
2.1. Kết cấu dòng ý thức: