B
TR
NGă
GIÁO D CăVĨă ĨOăT O
I H C KINH T TP.H
CHÍ MINH
--------o0o---------
NGUY N H U L C
GI I PHÁP ÁP D NG TH T C PHÂN TÍCH TRONG
KI M TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH C A
CÁC CÔNG TY KI M TOÁN
C L P T I VI T NAM
Chuyên ngành: K toán
Mã s : 60340301
LU NăV NăTH CăS ăKINHăT
NG
IH
NG D N KHOA H C
TS. NGUY N TH THU HI N
U
CH
NGă1.ăC ăS LÝ LU N V TH T C PHÂN TÍCH TRONG KI M
TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH............................................................................ 1
1.1.
nh ngh a v th t c phân tích trong ki m toán BCTC ...............................1
1.2.
L ch s hình thành và phát tri n th t c phân tích trong ki m toán BCTC ..4
1.3. Các nghiên c u v v n d ng th t c phân tích trong các giai đo n c a quy
trình ki m toán .........................................................................................................8
1.4.
N i dung c a th t c phân tích trong ki m toán BCTC ..............................13
1.4.1.
Các k thu t phân tích trong ki m toán BCTC .....................................13
1.4.1.1.
Xem l
1.4.1.2.
Phân tích xu h
ng c a đ n v .....18
1.4.2.2. S phù h p c a các th t c phân tích c th đ i v i các c s d n
li u nh t đ nh ...................................................................................................18
1.4.2.3.
tin c y c a d li u ....................................................................20
1.4.2.4.
Tính h u hi u c a ho t đ ng ki m soát n i b ..............................21
1.4.2.5.
ánh giá tính chính xác c a d tính ..............................................21
1.4.2.6. Giá tr chênh l ch có th ch p nh n đ c gi a s li u đ n v đư ghi
nh n và giá tr d tính .....................................................................................22
1.5. Yêu c u c a chu n m c ki m toán qu c t trong vi c áp d ng th t c phân
tích trong ki m toán BCTC....................................................................................22
1.5.1.
Ảiai đo n l p k ho ch ki m toán ........................................................23
1.5.2.
Ảiai đo n th c hi n ki m toán ..............................................................23
1.6.5. Vai trò quan tr ng c a các nhân t đánh giá các bi n đ ng không
mong đ i và d n đ n vi c s d ng nhi u h n th t c phân tích ........................31
1.6.6.
Vai trò c a chu n m c đ i v i vi c áp d ng th t c phân tích ............32
CH
NGă2:ăTH C TR NG ÁP D NG TH T C PHÂN TÍCH TRONG
KI M TOÁN BCTC T I CÁC CÔNG TY KI MăTOỄNă
C L P VI T
NAM ...................................................................................................................... 33
2.1. Th c tr ng v ho t đ ng ki m toán đ c l p trong th i gian qua t i Vi t
Nam .....................................................................................................................33
2.1.1. Tình hình v s l ng, c c u và lo i hình c a các công ty ki m toán
đ c l p ...............................................................................................................33
2.1.2.
i ng ki m toán viên và nhân viên ki m toán ...................................35
2.1.3.
C c u khách hàng và doanh thu cung c p d ch v .............................36
2.1.4.
H th ng quy đ nh liên quan đ n ho t đ ng ki m toán ........................37
2.2. Kh o sát vi c v n d ng th t c phân tích trong ki m toán BCTC t i các
công ty ki m toán đ c l p Vi t Nam ..................................................................38
2.3.1.
M c đ và t n su t s d ng th t c phân tích ......................................43
2.3.1.1.
Ph n tr m s d ng th t c phân tích trong các cu c ki m toán ....43
2.3.1.2.
toán
M c đ s d ng th t c phân tích các giai đo n c a cu c ki m
........................................................................................................44
2.3.1.3. M i quan h gi a m c đ s d ng th t c phân tích so v i n m
kinh nghi m c a ki m toán viên .....................................................................46
2.3.2.
Hi u qu c a th t c phân tích đ i v i các m c tiêu ki m toán ...........50
2.3.3.
Hi u qu c a các lo i th t c phân tích khác nhau .............................54
2.3.4.
nh h
ng c a th t c phân tích đ n ki m tra chi ti t .........................56
ào t o ki m toán viên .....................................................................68
3.3.1.3.
ng d ng công ngh thông tin...........................................................69
3.3.2 Gi i pháp h tr t c quan ch c n ng và hi p h i ngh nghi p ............70
TÀI LI U THAM KH O
PH L C
DANH M C CÁC CH
VI T T T
Ph n ti ng Vi t
BCTC
Báo cáo tài chính
CP
C ph n
DNTN
Doanh nghi p t nhân
HTX
H i đ ng chu n m c ki m toán qu c t
IAG
International Auditing Guidelines
H
IFAC
ng d n th c hành ki m toán qu c t
International Federation of Accountants
Liên đoàn k toán qu c t
ISA
International Standard on Auditing
Chu n m c ki m toán qu c t
SAS
Statements on Auditing Standard
Chu n m c ki m toán Hoa K
VACPA
Vietnam Association of Certified Public Accountants
H i ki m toán viên hành ngh Vi t Nam
M c đ s d ng th t c phân tích
cu c ki m toán
44
B ng 2.3
Quan h gi a n m kinh nghi m c a KTV v i m c đ s
d ng th t c phân tích (giai đo n chu n b ki m toán)
47
B ng 2.4
Quan h gi a n m kinh nghi m c a KTV v i m c đ s
d ng th t c phân tích (giai đo n th c hi n ki m toán)
48
B ng 2.5
Quan h gi a n m kinh nghi m c a KTV v i m c đ s
d ng th t c phân tích (giai đo n hoàn thành ki m toán)
49
B ng 2.6
Hi u qu c a th t c phân tích đ i v i các m c tiêu ki m
toán khác nhau
B ng 2.11
Vai trò c a các nhân t
th t c phân tích
B ng 2.12
Vai trò c a các chu n m c ki m toán liên quan đ n th
t c phân tích trong th c t
nh h
ng đ n vi c t ng s d ng
57
58
59
60
M
1.
U
Lý do ch năđ tài
Trong môi tr
ng c nh tranh gi a các công ty ki m toán hi n nay, các ki m
ngoài, th t c phân tích đư đ
c
c yêu c u th c hi n b t bu c trong các giai đo n c a
cu c ki m toán.
Do đó, tác gi ch n đ tài “Gi i pháp áp d ng th t c phân tích trong ki m
toán báo cáo tài chính c a các công ty ki m toán đ c l p t i Vi t Nam” nh m
nghiên c u th c tr ng s d ng th t c phân tích trong th c t ki m toán BCTC t i
Vi t Nam.
nghiên c u mang tính th c t và ng d ng, tác gi chia ra đ kh o sát
th c tr ng t i hai nhóm công ty: nhóm công ty Big4 là nhóm công ty có quy trình
ki m toán chu n, áp d ng các k thu t ki m toán m i nh t và nhóm công ty non-
Big4 là nhóm công ty còn l i, các ch
ng trình và k thu t ki m toán không đ
c
trang b t t nh nhóm Big4.
2. M c tiêu nghiên c u
tài nh m tìm hi u và làm rõ xem các th t c phân tích trong ki m toán
BCTC đ
nh h
ng c a các y u t khi đánh giá các bi n đ ng b t th
ng và vi c t ng
s d ng th t c phân tích;
Vai trò c a các chu n m c ki m toán đ i v i vi c v n d ng th t c phân tích.
-
T k t qu đ t đ
c c a m c tiêu trên, tác gi đ a ra các gi i pháp c th cho
t ng nhóm công ty ki m toán đ c l p đ
c kh o sát v s d ng th t c phân tích
trong ki m toán BCTC.
iăt
3.
it
it
ng và ph m vi nghiên c u
ng nghiên c u
ng pháp đ nh tính k t h p v i đ nh l
ng thông qua
th ng kê mô t : bao g m vi c tìm hi u b ng b ng câu h i, th ng kê, so sánh, phân
tích nh m đánh giá vi c áp d ng th t c phân tích trong ki m toán BCTC t i các
công ty ki m toán đ c l p
5.
K t qu đ tăđ
Vi t Nam.
c và gi i h n c aăđ tài
Nghiên c u này đi sâu phân tích vào th c tr ng áp d ng th t c phân tích
trong ki m toán BCTC t i Vi t Nam, xây d ng m t cái nhìn t ng quát v th c tr ng
th t c phân tích đ
c áp d ng trong th c t t i Vi t Nam. Tác gi đư chia ra làm 2
nhóm công ty đ đ a ra k t lu n: nhóm công ty ki m toán Big4 đây là các công ty
ki m toán l n trên th gi i v i quy trình ki m toán hoàn thi n, c p nh t nh ng k
thu t ki m toán m i, nhóm 2 là nhóm các công ty ki m toán không thu c Big4. T
các k t qu nghiên c u, tác gi phân tích và đ xu t ra các gi i pháp th c t nh m
làm t ng tính hi u qu c a th t c phân tích trong ki m toán BCTC t i các nhóm
công ty ki m toán.
Nghiên c u này c ng có nh ng gi i h n: tác gi ch kh o sát đ
c 30 công ty
Ch
Vi t Nam.
ng 3: Hoàn thi n công c th t c phân tích trong ki m toán báo cáo tài
chính c a các công ty ki m toán đ c l p t i Vi t Nam.
Do ki n th c còn h n ch c ng nh kinh nghi m và th i gian th c hi n nên
tác gi không th tránh kh i nh ng sai sót, tác gi mong nh n đ
c s đóng góp Ủ
ki n quý báu c a Quý th y cô đ tác gi hoàn thành lu n v n th t t t.
1
CH
1.1.
NG 1. C ăS ăLụăLU NăV ăTH ăT CăPHỂNăTệCHăTRONGăKI Mă
TOÁN BÁO CÁO TÀI CHÍNH
nhăngh a v ăth ăt căphơnătíchătrongăki mătoánăBCTC
Trong quá trình thu th p b ng ch ng đ đ a ra Ủ ki n ki m toán v báo cáo tài
chính có trung th c và h p lý hay không, ki m toán viên ph i s
ph
c yêu c u th c hi n b i
c nh ng b ng ch ng đ y đ
và thích h p, ki m toán viên ph i cân nh c gi a tính k p th i c a BCTC và s cân
đ i gi a l i ích, chi phí. Theo chu n m c ki m toán Vi t Nam VSA 200 “Ki m
toán viên không đ
c phép d a vào khó kh n v nhân s , th i gian hay chi phí đ
b qua m t th t c ki m toán mà không có s thay th b ng th t c nào khác ho c
hài lòng v i b ng ch ng ki m toán không đ s c thuy t ph c. Vi c l p k ho ch
ki m toán m t cách phù h p s giúp ki m toán viên có đ th i gian và ngu n l c đ
ti n hành cu c ki m toán. S thích h p c a thông tin, giá tr c a thông tin có xu
h
ng gi m đi theo th i gian và c n cân nh c s cân đ i gi a đ tin c y c a thông
tin v i chi phí b ra đ có đ
c thông tin đó”. V i u th v th i gian và chi phí,
2
th t c phân tích đư tr thành th t c ki m toán ph bi n, cung c p b ng ch ng v
s h p lý c a d li u k toán.
Theo chu n m c ki m toán VSA 520 đ nh ngh a v th t c phân tích là “Vi c
đánh giá thông tin tài chính qua vi c phân tích các m i quan h h p lý gi a d li u
c ki m toán v i s li u trung bình c a
ngành, ho c v i các đ n v khác trong cùng ngành có cùng quy mô ho t đ ng.
Bên c nh đó, các th t c phân tích c ng bao g m vi c xem xét các m i quan
h nh :
-
M i quan h gi a các y u t c a thông tin tài chính đ
chi u h
ng có th d đoán đ
c k v ng theo m t
c d a trên kinh nghi m c a đ n v đ
c ki m
toán, nh t l lãi g p;
-
M i quan h gi a thông tin tài chính và thông tin phi tài chính có liên quan
nh chi phí nhân công v i s l
ng nhân viên.
Ki m toán viên có th s d ng nhi u ph
ng pháp khác nhau đ th c hi n các
ng
trong các m i quan h . T đó ki m toán viên s áp d ng các th t c ki m toán khác
và có th phát hi n nhi u sai sót h n trong BCTC. Nghiên c u này k t lu n r ng th
t c phân tích c n đ
c tích h p trong ch
ng trình ki m toán c a các công ty ki m
toán, nó có th áp d ng tùy t ng tình hu ng và tùy nh n th c c a t ng ki m toán
viên.
Nghiên c u c a Linda S. McDaniel và Laura E.Simmons (2007) v đánh giá
c a ki m toán viên và m c đ chính xác c a k v ng trong th t c phân tích. Tác
gi ti n hành th nghi m b ng cách kh o sát 82 ki m toán viên t m t công ty ki m
toán Big4 đang tham gia m t khóa h c nâng cao v tài chính. Các ki m toán viên
tham gia t c p tr
ng nhóm ki m toán tr lên. Các ki m toán viên đ
c yêu c u
ki m tra gi y t làm vi c c a th t c phân tích liên quan đ n hai tài kho n c a m t
ngân hàng th
ng m i. Sau đó ki m toán viên ph i đánh giá tính chính chính xác
c a k v ng và m c đ đ m b o c a th t c phân tích, đ a ra các k v ng c a
mình, đánh giá m c chênh l ch gi a giá tr trên s sách và giá tr mong đ i. Nghiên
c u k t lu n, các ki m toán viên th
c v l ch s ki m toán: ki m toán là ho t
đ ng đư có t r t lâu đ i k t th i các thông tin đ
c duy t b ng cách đ
c đ c lên
trong các bu i h p công khai, vì th t g c c a thu t ng ki m toán (audit) theo
ti ng Latin là “auditus” có ngh a là nghe.
T th i Trung c , ki m toán đ
c th c hi n đ th m tra tính chính xác c a
thông tin tài chính. Sau này, v i s ra đ i c a th tr
ng ch ng khoán và công ty c
ph n, quy n s h u doanh nghi p tách r i quy n qu n lý doanh nghi p, d n đ n yêu
c u c a ki m toán là ki m tra s gian l n, sai ph m c a các nhà qu n lý làm công.
u th k 20, n n kinh t th gi i phát tri n ngày càng m nh m v i s xu t
hi n c a các nhà đ u t ch ng khoán, m c đích c a ki m toán đ c l p lúc này đư
chuy n t m c đích phát hi n sai ph m sang m c đích m i là nh n xét v m c đ
trung th c và h p lý c a BCTC, giúp ng
i s d ng BCTC đánh giá s tin c y c a
các thông tin tài chính. Do đó các k thu t ki m toán m i ra đ i nh l y m u ki m
toán, đánh giá r i ro d a trên h th ng ki m soát n i b . Bên c nh đó, do s canh
tranh gi a các doanh nghi p ki m toán, áp l c v phí ki m toán đòi h i doanh
c. M t ti n đ c b n c a vi c áp d ng th t c phân
tích soát xét là m i quan h gi a các d li u có th đ
c
c tính h p lý b i ki m
toán viên. Vi c áp d ng th t c soát xét phân tích theo quy đ nh c a SAS 23 ch
m i d ng l i
vi c ch ra yêu c u c n ph i có th t c b sung hay ch ra r ng ph m
vi c a các th t c ki m toán khác có th đ
c gi m xu ng.
n n m 1988, AICPA đư ban hành SAS 56 thay th cho SAS 23 v i tên g i
là th t c phân tích, trong SAS 56 yêu c u th t c phân tích ph i đ
c áp d ng
trong vi c l p k ho ch và soát xét t ng th c a t t c các cu c ki m toán. Th t c
phân tích đóng m t vai trò quan tr ng trong quy trình ki m toán và nó bao g m vi c
đánh giá thông tin tài chính thông qua vi c so sánh m i quan h gi a các d li u tài
chính và phi tài chính.
n n m 2012, d án “Clarity” thì AICPA ban hành h
520 h
soát xét nh ng n u so v i Hoa K thì t i Anh, quy đ nh này ch m i quy đ nh s
d ng th t c phân tích trong m t s tr
ng h p và vi c s d ng th t c phân tích
nh là m t s xét đoán c a ki m toán viên. N m 1993,
y ban th c hành ki m toán
Anh (APB) ban hành d th o v i yêu c u là s d ng th t c phân tích trong giai
đo n l p k ho ch. Tháng 5 n m 1995, APB ban hành SAS 410 đ ngh s d ng th
t c phân tích trong su t giai đo n l p k ho ch ki m toán và giai đo n hoàn thành
ki m toán, đ ng nh t v i SAS 56.
n n m 2010, APB thu c FRC ban hành chu n m c ISA 520 áp d ng cho
Anh và Ireland có hi u l c t ngày 15/12/2012, th t c phân tích đ
c xem nh là
m t th nghi m c b n đ ng th i ki m toán viên c ng có trách nhi m th c hi n th
t c phân tích
giai đo n g n cu i c a cu c ki m toán h tr ki m toán viên khi ra ý
ki n ki m toán quy đ nh này c ng g n gi ng v i yêu c u c a chu n m c ki m toán
Hoa K .
i v i qu c t , đ đáp ng yêu c u t th c t nên vào tháng 6 n m 1983
y
tiêu, s li u, n u gi a các d li u không t n t i m i quan h thì th t c phân tích
7
không đ
c s d ng
đây. Ngoài ra khi s d ng th t c phân tích c ng ph i d a
trên m c tr ng y u c a kho n m c xét trong t ng th các thông tin tài chính. M c
đ phân tích càng chi ti t càng t t và ngu n d li u đ phân tích ph i phù h p.
Khi s d ng th t c phân tích trong soát xét t ng th báo cáo tài chính thì IAG
12 yêu c u ki m toán viên nên th c hi n th t c phân tích vào giai đo n g n cu i
c a cu c ki m toán đ c ng c ý ki n v k t lu n t ng quát c a thông tin tài chính.
Qua nhi u n m thay đ i theo chi u h
ng c i thi n, IAG 12 đư đ
c c p nh t
và tr thành chu n m c ISA 520 “Quy trình phân tích” do IFAC biên so n 1994. T
IAG 12 ch mang tính h
ng d n đ n ISA 520 mang tính b t bu c, t m quan tr ng
c a th t c phân tích ngày càng đ
c nâng cao.
ng th i nó c ng yêu c u trách nhi m c a ki m toán viên th c hi n th t c
phân tích vào g n cu i c a cu c ki m toán đ h tr khi ki m toán viên đ a ra Ủ
ki n t ng th v báo cáo tài chính. Ngoài chu n m c này còn tham chi u đ n vi c
dùng th t c phân tích đ đánh giá r i ro quy đ nh t i chu n m c ISA 315, còn ISA
8
330 c ng bao g m yêu c u và h
ng d n v b n ch t, th i gian và ph m vi c a các
th t c phân tích d a trên vi c đánh giá r i ro, các yêu c u này c ng đư bao g m
yêu c u v th t c phân tích c b n.
T i Vi t Nam
Chu n m c ki m toán v th t c phân tích đ
c ban hành l n đ u theo Quy t đ nh
219/2000/QD-BTC ngày 29/12/2000 c a B Tài chính v i tên g i là “Quy trình
phân tích”. Chu n m c này quy đ nh các nguyên t c, th t c c b n và h
ng d n
th th c áp d ng các nguyên t c, th t c c b n liên quan đ n quy trình (th t c)
phân tích trong quá trình ki m toán báo cáo tài chính.
n ngày 06/12/2012, Thông t 214/2012/TT-BTC ban hành h th ng chu n
m c ki m toán m i. Theo đó chu n m c ki m toán c VSA 520 “Quy trình phân
y u tóm t t m t s nghiên c u liên quan đ n đ tài nh m xác đ nh các v n đ liên
quan đ kh o sát nghiên c u.
9
Khuôn m u lý thuy t n n t ng c a vi c áp d ng th t c phân tích là t bài vi t
c a Koonce (1993) và c ng s d ng k t qu c a Bell at all (1997, 2005) v h th ng
chi n l
c ki m toán (SSA).
Theo đó, th t c phân tích đ
c th c hi n qua 4 giai đo n:
Giaiăđo n 1:
Phát tri n mong đ i
Giaiăđo n 2:
Thi t l p m c chênh l ch có th ch p nh n đ
c
Giaiăđo n 3:
So sánh mong đ i v i k t qu ghi nh n c a khách
hàng và đi u tra các chênh l ch tr ng y u
Giaiăđo n 4:
ánh giá các gi i thích và b ng ch ng
c ki m tra, ngu n
l c c a công ty ki m toán, kinh nghi m và nh n th c c a ki m toán viên.
Nghiên c u c a Ameem and Strawser (1994) v vi c th t c phân tích (bao
g m so sánh v i s n m tr
c, phân tích t s , phân tích xu h
th i gian, h i quy và xem l
t nhanh) đư thay đ i nh th nào qua th i gian, nhân t
nào nh h
ng và phân tích theo
ng đ n vi c ki m toán viên s d ng cách ti p c n b ng th t c phân
tích. Nghiên c u đư kh o sát 100 ki m toán viên t Big6 và 90 ki m toán viên t
các công ty nh h n. K t qu c a nghiên c u này là ki m toán viên ch y u th c
hi n các th t c phân tích c b n nh so sánh v i n m tr
xem l
c, t s và xu h
ng,
t nhanh và r t hi m khi s d ng nh ng th t c phân tích ph c t p. Ngoài ra,
c khách hàng cung c p. Khi có bi n đ ng s li u b t th
k ho ch, thông th
c th c
ng là d li u
ng trong giai đo n l p
ng ki m toán viên s tìm cách gi i thích t khách hàng, ki m
toán viên có th đ a ra các gi i thích cho các bi n đ ng b t th
ng thông qua th
t c phân tích.
N m 2000, Stella Cho, Albert.Y Lew đư ti n hành nghiên c u “S áp d ng th
t c phân tích gi a các công ty ki m toán l n
Hong Kong”. Tác gi đư ti n hành
11
kh o sát các ki m toán viên t i Big4, BDO và Grant Thorton. Hai tác gi đư rút ra
m t s k t lu n. Th nh t, th t c phân tích t i các công ty ki m toán t i Hong
Kong không nh ng ch u nh h
còn ch u nh h
phân tích đ
các ki m toán viên đ c l p t i Canada và b sung hi u bi t v tác đ ng chu n m c
ki m toán đ n th c hành ki m toán. K t qu c a nghiên c u đư ch ra r ng các th
t c phân tích đ
c áp d ng r ng rãi trên th c t , đ c bi t t i các công ty ki m toán
l n và ch y u t p trung vào giai đo n cu i c a cu c ki m toán và m c đ áp d ng
này ph thu c vào quy mô c a công ty ki m toán. M c dù ki m toán viên có tin vào
th t c phân tích giúp gi m th nghi m chi ti t, nh ng m c đ tin t
ng còn gi i
h n.
Trong giai đo n th nghi m c b n, th t c phân tích có th giúp c i thi n tính
hi u qu c a cu c ki m toán b ng vi c gi m th t c ki m tra chi ti t m t nhi u th i
gian và ngu n l c. Vi c áp d ng th t c có th hi u qu h n n a n u th t c phân
tích càng chi ti t nh theo tháng, theo khách hàng, theo đ a đi m kinh doanh và theo
s n ph m, đ ng th i vi c phân tích d li u phi tài chính c ng có th đ a đ n nh ng
k t qu b t ng theo nghiên c u c a Flemming và Wortmann (2005).
H n n a, theo Vuchnich (2008) các ph n m m ki m toán có th h tr ki m
toán viên đ th c hi n các th t c phân tích ban đ u liên quan đ n vi c đánh giá r i
12
ro có sai sót tr ng y u hay không, đánh giá vi c ho t đ ng liên t c, suy gi m tài
chính hay gian l n c a Ban Giám đ c. Tác gi c ng đ a đ n k t lu n th t c phân
tích c ng có th giúp xác đ nh r i ro ti m n và r i ro ki m soát liên quan đ n cu c
ki m toán nh vi c gian l n ghi nh n doanh thu mà th t c cut-off không hi u qu .
G n đây có nghiên c u c a Trompeter và Wright (2010) th c hi n đ c p nh t
nghi m chi ti t c ng nh phân tích vai trò c a chu n m c ki m toán trong vi c s
d ng th t c phân tích. Nghiên c u đư s d ng b ng câu h i kh o sát đ thu th p
thông tin t 14 Công ty ki m toán đ c l p t i Ai C p. K t qu nghiên c u cho th y
có s khác nhau v vi c s d ng th t c phân tích gi a các công ty ki m toán nhóm
Big4 và non-Big4. Nhóm Big4 s d ng th t c phân tích nhi u h n nhóm còn l i.
Copyright: Tài liệu đại học ©