Phương thức sản xuất châu á và việc nghiên cứu ở Việt Nam
1. Phương thức sản xuất châu Á
Để tìm hiểu phương thức sản xuất châu Á là gì, chúng ta phải làm rõ khái niệm
phương thức sản xuất là gì.
1.1. Phương thức sản xuất: là một khái niệm trong học thuyết duy vật lịch sử
của chủ nghĩa Marx. Nó có nghĩa nôm na là “cách thức của sản xuất”. Theo Marx,
nó là tổ hợp hữu cơ cụ thể của:
• Lực lượng sản xuất: bao gồm lực lượng lao động, công cụ và thiết bị lao
động, nhà xưởng, công nghệ, nguyên vật liệu và đất đai được sử dụng.
• Quan hệ sản xuất bao gồm các quan hệ sở hữu, các quan hệ kiểm soát và
phân chia các tài sản đã được sản xuất trong xã hội, thông thường được đưa ra trong
các hình thức của luật, lệ và các quan hệ giữa các giai cấp xã hội.
1.2. Ý nghĩa của khái niệm phương thức sản xuất
Theo Marx, tổ hợp của lực lượng và quan hệ sản xuất có nghĩa là cách thức mà
con người tác động tới thế giới vật chất và cách thức mà con người có quan hệ xã
hội với nhau, được gắn kết cùng nhau theo những cách thức cần thiết và cụ thể nào
đó. Con người cần phải tiêu dùng để tồn tại, nhưng để tiêu dùng thì con người phải
sản xuất, và trong quá trình sản xuất họ cần thiết phải tham gia vào các quan hệ mà
chúng tồn tại độc lập với ý chí của họ.
Đối với Marx, bí mật tổng thể của “tại sao/như thế nào” mà trật tự xã hội tồn tại
và các nguyên nhân của các thay đổi xã hội cần phải khám phá trong phương thức
sản xuất cụ thể mà xã hội đó có. Ông còn chứng minh xa hơn rằng phương thức sản
xuất thể hiện sự tồn tại qua bản chất của phương thức phân phối, phương thức lưu
thông và phương thức tiêu thụ, tất cả chúng cùng nhau tạo thành môi trường kinh tế.
Để hiểu cách thức mà của cải được phân bổ và tiêu thụ, thì cần thiết phải hiểu các
điều kiện mà nó đã được sản xuất ra.
Phương thức sản xuất là “tổng thể hữu cơ”(hay tái sản xuất tổng thể), mà nó có
khả năng tái tạo liên tục các điều kiện ban đầu của chính nó, và vì thế nó tồn tại
theo những cách thức ổn định nhiều hay ít trong hàng thế kỷ hoặc thậm chí hàng
thiên niên kỷ. Bằng cách tạo ra lao động thặng dư xã hội trong một hệ thống cụ thể,
1

2
Phương thức sản xuất châu á và việc nghiên cứu ở Việt Nam
thức này là chiếm hữu tôn giáo trực tiếp trong các cộng đồng (làng, xóm thôn,
nhóm) đối với tất cả những gì tồn tại trong chúng. Tầng lớp cai trị của xã hội này
nói chung là tầng lớp quý tộc bán thần quyền, tự cho mình là hiện thân của thần
thánh trên trái đất. Các lực lượng sản xuất chính của xã hội này bao gồm các nông
dân với các kỹ thuật canh tác nông nghiệp nền tảng, các công trình xây dựng lớn và
các kho chứa khổng lồ của các sản phẩm dành cho phúc lợi xã hội.
 Phương thức sản xuất Slavơ: Nó tương tự như phương thức châu Á, nhưng
khác biệt ở dạng sở hữu là sự chiếm hữu cá nhân trực tiếp những gì thuộc về loài
người. Ngoài ra, tầng lớp thống trị thông thường tránh nói rằng họ là hiện thân của
thánh thần mà thích nói rằng họ là hậu duệ của thánh thần, hay tìm kiếm các lý lẽ
bào chữa khác để bảo vệ quyền cai trị của mình. Các xã hội Hy Lạp và La Mã cổ
đại là các ví dụ điển hình của phương thức sản xuất này. Các lực lượng sản xuất của
phương thức này bao gồm nông nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi), sử dụng tích cực
gia súc trong nông nghiệp làm sức kéo, cũng như hệ thống thương mại bắt đầu phát
triển.
 Phương thức sản xuất phong kiến:
 Phương thức sản xuất tư bản:
 Phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa:
 Phương thức sản xuất cộng sản:
1.4. Khái niệm phương thức sản xuất châu Á và nội hàm của nó.
1.4.1. Khái niệm về phương thức sản xuất châu Á
Phương thức sản xuất châu Á là một khái niệm khoa học do Mác đề ra lần đầu
tiên vào năm 1859 để biểu thị một số đặc thù của xã hội phương Đông cổ xưa. Mác
đưa ra trong tác phẩm “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị” xuất bản năm
1859, trong đó Mác chủ yếu bàn về những nguyên lý của phép biện chứng duy vật
và áp dụng nguyên lý đó vào trong nghiên cứu lịch sử. Trong công trình này có một
mệnh đề Mác phát biểu rằng: “Về đại thể, có thể coi phương thức sản xuất châu Á
cùng với cổ đại, phong kiến và tư bản hiện đại là những thời đại tiến triển dần dần

chí làm rối loạn tình hình chính trị ở Liên Xô. Từ đó hình thành lên hai nhóm ý kiến
khác nhau:
4
Phương thức sản xuất châu á và việc nghiên cứu ở Việt Nam
+ Nhóm 1 cho rằng : phương thức sản xuất châu Á là những nét đặc thù của
hình thái kinh tế xã hội chiếm hữu nô lệ hay phong kiến phương Đông.
+ Nhóm 2 cho rằng : phương thức sản xuất châu Á là một hình thái kinh tế xã
hội phân hóa giai cấp và nhà nước sơ kỳ ở phương Đông, không thuộc phạm trù chế
độ chiếm hữu nô lệ hay phong kiến.
Như vậy, sau cuộc tranh luận lần thứ nhất trên thế giới, cả phương Đông và
phương Tây điều diễn ra cuộc tranh luận gây gắt về phương thức sản xuất châu Á,
cuộc tranh luận đó của giới sử học Mác xít và tiến bộ trên thế giới đến nay vẫn chưa
ngã ngũ.
1.4.2. Nội hàm của phương thức sản xuất châu Á.
Trước khi đi vào tìm hiểu những đặc trưng cơ bản của phương thức sản xuất
châu Á ở Việt Nam, ta cần phải thấy được đặc trưng của phương thức sản xuất châu
Á nói chung mà Mác cho rằng đó là một hình thái đặc biệt của xã hội phương Đông.
Từ đó đối chiếu vào lịch sử Việt Nam để tìm ra những đặc trưng riêng.
Qua nhiều công trình nghiên cứu của mình như : Hệ tư tưởng Đức (1845 -
1846); Sự khốn cùng của triết học; Sự thống trị của Anh ở Ấn Độ (1853); Những
kết quả tương lai của sự thống trị của Anh ở Ấn Độ (1853); Những hình thức có
trước nền sản xuất tư bản chủ nghĩa (1857 - 1858); đến tác phẩm Góp phần phê
phán khoa kinh tế chính trị (1859)…và một số công trình khác về phương thức sản
xuất châu Á. Và từ những luận điểm cơ bản đó, Mác đi tới khẳng định : “Về đại thể,
có thể coi các phương thức sản xuất châu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại là
những thời đại tiến triển dần dần của hình thái kinh tế xã hội”
1
.
Như vậy cho tới đây, phương thức sản xuất châu Á đã được Mác khẳng định từ
những nét đặc thù của nó mà Mác đã phát hiện ra. Đó là:

những nét riêng biệt của nó.
Ăngghen tuy đồng ý với Mác về nội dung của phương thức sản xuất châu Á,
nhưng không sử dụng khái niệm này. Trong tác phẩm chống Đuyrinh, Ăngghen đã
phát triển tư tưởng phương thức sản xuất châu Á của Mác, nhấn mạnh đến tính chất
bình quân công xã, bình đẳng giữa các thành viên công xã, các công xã nguyên thủy
– cơ sở của Nhà nước thô sơ nhất – Nhà nước chuyên chế phương Đông, chế độ sở
6
Phương thức sản xuất châu á và việc nghiên cứu ở Việt Nam
hữu công cộng về ruộng đất, chế độ nô lệ gia đình…nhằm làm rõ thêm những nét
đặc thù của phương thức sản xuất châu Á.
Sau này Lê nin đã tiếp tục nghiên cứu và phát triển tư tưởng phương thức sản
xuất châu Á của Mác, Lênin không đi sâu phân tích về nội dung của phương thức
sản xuất châu Á, sự ra đời và tồn tại của nó, mà chỉ vận dụng tư tưởng lý luận này
của Mác – Ăngghen vào việc nhận thức xã hội Nga để tiến hành cách mạng.
Nhìn chung, tư tưởng của Mác và Ăngghen về phương thức sản xuất châu Á đã
ra đời mặt dù còn nhiều chổ chưa rõ. Nhưng đã cho thấy đó là một quá trình tư duy
khoa học, sâu sắc, thận trọng, nghiêm túc, luôn có sự hoàn thiện, phát triển, bổ
sung.
2. Phương thức sản xuất châu Á theo quan điểm của các nhà Mácxít
2.1. Quan niệm của Mác về phương thức sản xuất châu Á
Để đưa ra được khái niệm về phương thức sản xuất châu Á, Mác đã phải trải
qua một quá trình nghiên cứu lâu dài. Quan điểm của Mác về hình thái kinh tế này
cũng được thể hiện qua nhiều công trình mà Ông nghiên cứu và viết ra.
Từ công trình “Hệ tư tưởng Đức (1845 - 1846), Mác đã phát hiện ra rằng “Sự
phân công lao động cũng đồng thời là những hình thức khác nhau của sở hữu
1
”. Từ
đây Mác đã tìm thấy 3 hình thức sở hữu đầu tiên :
+ Sở hữu bộ lạc.
+ Sở hữu công xã và sở hữu Nhà nước.

trình sau đó như trong tác phẩm : Những kết quả tương lai của sự thống trị của Anh
ở Ấn Độ (7-1853); Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa (viết từ
tháng 3-1857 – tháng 3 - 1858)…
Trong tác phẩm “Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa (xuất bản
1976)”, Mác có viết : “Lịch sử châu Á – đó là một thể thống nhất không phân biệt
giữa thành thị và nông thôn”
3
.
Như vậy, đến công trình “Những hiìn thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa
(viết từ tháng 3-1857 – tháng 3 – 1858), tư tưởng của Mác đã chín muồi cho sự ra
đời của khái niệm phương thức sản xuất châu Á.
Và đến tác phẩm “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị (1859)”, Mác đã
chính thức đưa ra khái niệm phương thức sản xuất châu Á.
1
Mác – Enghen, Tuyển tập, tập 1, Sđd, tr. 380.
2
C. Mác - F. Enghen - V. Lênin, Bàn về các xã hội tiền tư bản, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1975, tr. 47.
3
C. Mác, Những hình thức có trước sản xuất tư bản chủ nghĩa, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1976, tr. 26.
8
Phương thức sản xuất châu á và việc nghiên cứu ở Việt Nam
2.2. Quan điểm của Lênin về Phương thức Sản xuất châu Á.
Sự chuyển biến liên tục về kinh tế - xã hội nằm trong quy luật vận động và phát
triển của lịch sử xã hội loài người. Trong tác phẩm “Sự khốn cùng của triết học”,
Các Mác đã phát hiện ra mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất
trong một phương thức sản xuất rồi chỉ rõ: Những quan hệ xã hội đều gắn liền mật
thiết với những quan hệ sản xuất. Do có lực lượng sản xuất mới liên tục ra đời, nên
loài người đã thay đổi phương thức sản xuất, thay đổi cách kiếm sống và thay đổi
luôn cả những quan hệ xã hội, tạo động lực cho sự thay đổi, phát triển của nền kinh
tế - xã hội. Vì vậy, các hình thái kinh tế - xã hội ra đời rồi lần lượt thay thế nhau từ